Kentsel Dönüşüm ve Yıkım Süreçlerinde Asbest Risk Algısı ve Farkındalığının Değerlendirilmesi: Bayburt İli Üzerine Ampirik Bir Çalışma

Öz

Kentsel dönüşüm ve yıkım süreçlerinde eski yapı stokunda bulunan asbestli malzemeler, iş sağlığı, çevre güvenliği, saha yönetimi ve tehlikeli atık kontrolü açısından önemli bir mühendislik problemi oluşturmaktadır. Bu çalışma, Bayburt ili örneğinde asbest riskinin bilgi düzeyi, sağlık etkilerine ilişkin farkındalık ve teknik önlemlere yönelik tutumlar üzerinden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırma, 404 katılımcı ile gerçekleştirilen yapılandırılmış anket uygulamasına dayanmaktadır. Veriler SPSS 27.0 yazılımı kullanılarak analiz edilmiş; tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklemler t-testi, varyans analizi, korelasyon ve çoklu doğrusal regresyon yöntemlerinden yararlanılmıştır. Bulgular, örneklemin büyük bölümü yükseköğrenim düzeyinde olmasına rağmen katılımcıların önemli bir kısmının asbest kavramına ilişkin yeterli bilgiye sahip olmadığını göstermiştir. “Asbest ifadesini daha önce hiç duymadım” önermesine verilen yanıtlar, katılımcıların %75,8’inin asbest konusunda belirgin bir bilgi boşluğu içinde olduğunu ortaya koymuştur. Korelasyon analizi, sağlık etkilerine ilişkin farkındalık ile teknik önlemler arasında güçlü ve pozitif yönlü bir ilişki bulunduğunu göstermiştir (r=0,817; p<0,01). Regresyon sonuçları da teknik önlemlere yönelik tutumların en güçlü yordayıcısının sağlık etkilerine ilişkin farkındalık olduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak çalışma, asbest risk yönetiminin yalnızca mevzuat ve denetim düzeyinde değil, saha standartlarına uyumu ve koruyucu uygulamaları destekleyecek farkındalık temelli yaklaşımlarla birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Asbest
• Kentsel Dönüşüm
• Mühendislik Yönetimi
• Risk Algısı
• Farkındalık

Destekleyen Kurum

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK), 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destek Programı

Proje Numarası

1919B012318869

Etik Beyan

Bu çalışma, insan katılımcılardan anket yoluyla veri toplanarak yürütülmüş olup, Bayburt Üniversitesi Etik Kurulu’ndan onay alınmıştır (Karar Tarihi: 07.01.2025, Karar No: 31, Evrak Tarih ve Sayısı: 07.01.2025-251898). Araştırma sürecinde gönüllü katılım, bilgilendirilmiş onam, gizlilik ve kişisel verilerin korunması ilkelerine uyulmuştur.

Teşekkür

Bu çalışma, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destek Programı kapsamında desteklenen “Asbestin İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkilerinin Toplum Tarafından Bilinirliğinin Ölçülmesi” başlıklı projeden üretilmiştir. Sağladığı destekten dolayı TÜBİTAK’a teşekkür ederiz.

Evaluation of Asbestos Risk Perception and Awareness in Urban Transformation and Demolition Processes: An Empirical Study on Bayburt Province

Öz

Asbestos-containing materials in old building stocks constitute a significant engineering problem in urban transformation and demolition processes in terms of occupational health, environmental safety, site management, and hazardous waste control. This study aims to evaluate asbestos risk in the case of Bayburt, Türkiye, through knowledge level, awareness of health effects, and attitudes toward technical precautions. The research is based on a structured questionnaire administered to 404 participants. Data were analyzed using SPSS 27.0 through descriptive statistics, independent-samples t-test, analysis of variance, correlation analysis, and multiple linear regression. The findings indicate that, although the sample was largely composed of highly educated individuals, a substantial proportion of participants lacked adequate knowledge about asbestos. Responses to the statement “I have never heard of asbestos before” showed that 75.8% of participants had a considerable knowledge gap regarding asbestos. Correlation analysis revealed a strong positive relationship between awareness of health effects and attitudes toward technical precautions (r=0.817, p<0.01). Regression results further demonstrated that awareness of health effects was the strongest predictor of attitudes toward technical precautions. Overall, the study indicates that asbestos risk management should be addressed not only at the level of regulations and inspection, but also through awareness-based approaches that support compliance with site standards and the adoption of protective practices.

Anahtar Kelimeler

• Asbestos
• Urban Transformation
• Engineering Management
• Risk Perception
• Awareness

Destekleyen Kurum

The Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TÜBİTAK), 2209-A University Students Research Projects Support Program

Proje Numarası

1919B012318869

Etik Beyan

This study was conducted by collecting data from human participants through a survey and was approved by the Ethics Committee of Bayburt University Ethics Committee (Decision Date: January 7, 2025; Decision No: 31; Document Date and Number: January 7, 2025–251898). Throughout the research process, the principles of voluntary participation, informed consent, confidentiality, and the protection of personal data were strictly observed.

Teşekkür

This study was produced from the project entitled “Measuring Public Awareness of the Effects of Asbestos on Human Health,” supported under the TÜBİTAK 2209-A University Students Research Projects Support Program. The authors would like to thank TÜBİTAK for its support.

Kaynakça

1. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Riskli Alan İlanı ve Uygulama Kılavuzu. Ankara, Türkiye, 2018.
2. C. Uraz and A. S. Altıntop, “Bina yıkım işlerinde asbest maruziyetinin değerlendirilmesi,” Eng. sci. (İstanb.), vol. 15, no. 4, pp. 218–235, Oct. 2020.
3. Ö. Altıntaş, “Kentsel dönüşüm sürecinde asbest maruziyetinin iş sağlığı ve güvenliği açısından incelenmesi,” Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi, Çorum, Türkiye, 2023.
4. H. İ. Aydınlı and H. Turan, “Kuramsal ve yasal çerçevede Türkiye’de kentsel dönüşüm,” SUSBED, no. 28, pp. 61–70, 2012.
5. Ö. Bağci, “Kentsel dönüşüm kaynaklı asbest sorunu ve çözüm önerileri,” Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir, Türkiye, 2023.
6. H. Usalan, “Kentsel dönüşümün çevresel boyutları,” Ankara Üniversitesi, 2022.
7. Ö. Altıntaş and Ş. Yavuz, “Kentsel dönüşüm sırasında maruz kalınan asbestin iş sağlığı ve güvenliği yönünden değerlendirilmesi,” JSHSR, vol. 11, no. 113, pp. 2407–2425, Nov. 2024.
8. G. Doğdu and S. N. Alkan, “Deprem sonrası oluşan inşaat ve yıkıntı atıklarının değerlendirilmesi: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri,” ACUJES, vol. 1, no. 1, pp. 38–50, 2023.

9. B. M. Demir, “Sürdürülebilir kentsel dönüşüm ve asbest güvenliği,” TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası Haber Bülteni, vol. 1, pp. 62–67, 2016.
10. Bayburt İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, “Bayburt İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP),” Bayburt, Türkiye, 2021.
11. Bayburt Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, “Kentsel Dönüşüm Riskli Yapı Çalışmaları,” Aug. 15, 2025. [Online]. Available: https://bayburt.csb.gov.tr/haberler/kentsel-donusum-riskli-yapi-calismalari.-295683
12. Bayburt Belediyesi, “Gençosman Mahallesi sakinleri ile yeni imar planı bilgilendirme toplantısı gerçekleştirildi,” Jan. 18, 2024. [Online]. Available: https://bayburt.bel.tr/haberler/gencosman-mahallesi-sakinleri-ile-yeni-imar-plani-bilgilendirme-toplantisi-gerceklestirildi.
13. B. M. Demir, S. Ercan, M. Aktan, and H. Öztaşkın, “Türkiye’nin asbest profili ve asbest güvenliği sorunu,” jeol. muhendisligi derg., vol. 42, no. 2, pp. 215–232, 2018.
14. Ö. Akboğa-Kale et al., “Kentsel dönüşüm sürecinde asbest maruziyeti ve korunma yöntemleri,” PAJES, vol. 23, no. 6, pp. 694–706, Dec. 2017.
15. F. Arseven, G. Z. Yavuzarslan, M. Kocabeyoğlu, Z. Üzel, Z. Çetinceli, and H. M. İnam, “Asbest ve Asbestli Malzeme ile Üretim Yapılan İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Proje Teftişi,” ÇSGB İş Teftiş Kurulu, Ankara, Türkiye, 2005.
16. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Asbestle Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği Uygulama Rehberi. Ankara, Türkiye, 2017.
17. E. Atabey, “Türkiye’de Sağlık Riski Oluşturan Krizotil ve Amfibol Asbest ile Eriyonit Minerali İçeren Kayaların Dağılımı,” in Uluslararası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı, E. Atabey, Ed. Ankara, Türkiye: YMGV Yayınları, 2008, pp. 19–24.
18. B. Güreş and R. Erçetin, “İş sağlığı ve güvenliğinin kentsel dönüşümdeki yeri ve önemi,” ABMYO, vol. 18, no. 68, pp. 235–248, Dec. 2023.
19. G. Öngören and İ. Çolak, Kentsel Dönüşüm Hukuku. Ankara, Türkiye: Adalet, 2025.
20. Ş. Üçüncü, “Kentsel dönüşüm çalışmalarında asbest riskinin değerlendirilmesi,” Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, Türkiye, 2022.
21. A. S. Altıntop, “Asbestli söküm işlerinde asbest maruziyetinin iş sağlığı ve güvenliği yönünden değerlendirilmesi,” Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, İzmir, Türkiye, 2019.
22. M. Metintaş, Kırsal Alanlarda Mineral Analizi İçin Asbest Karışımlı Toprakları Tanıma ve Örnek Alma Rehberi. Eskişehir, Türkiye: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Akciğer ve Plevra Kanserleri Uygulama ve Araştırma Merkezi, 2003, vol. 2, p. 36.
23. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, “Arsenic, metals, fibres, and dusts,” IARC Monogr. Eval. Carcinog. Risks Hum., vol. 100, pt. C, pp. 11–465, 2012.
24. Devlet Planlama Teşkilatı, Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu: Endüstriyel Hammaddeler Alt Komisyonu Genel Endüstri Mineralleri Çalışma Grubu Raporu (Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı). Ankara, Türkiye: DPT, 2001.
25. M. Metintaş, N. İ. Yılmaz Demirci, and Turkish Mesothelioma Working Group,“Turkey asbestos control strategic plan final report,” Turk. Thorac. J., vol. 16, no. Suppl. 2, pp. 27–52, Jul. 2015.
26. Ö. Bağcı and S. Özmıhçı, “Evaluation of asbestos in terms of occupational safety in urban renewal,” ACUJES, vol. 1, no. 1, pp. 51–61, Jun. 2023.
27. World Health Organization, “Asbestos.”
28. V. C. Sanchez, J. R. Pietruska, N. R. Miselis, R. H. Hurt, and A. B. Kane, “Biopersistence and potential adverse health ımpacts of fibrous nanomaterials: What have we learned from asbestos?,” Wiley Interdiscip. Rev. Nanomed. Nanobiotechnol., vol. 1, no. 5, pp. 511–529, Aug. 2009.
29. N. van Zandwijk, A. L. Frank, G. Reid, O. D. Røe, and C. I. Amos, “Asbestos-related lung cancer: An underappreciated oncological ıssue,” Lung Cancer, vol. 194, p. 107861, Aug. 2024.
30. L. Ferreiro, M. E. Toubes, N. Rodríguez-Núñez, and L. Valdés, “Asbestos and benign pleural diseases: A narrative review,” Breathe, vol. 21, no. 2, 2025.
31. M. Schuhmann, F. J. H. Brims, and K. M. A. O’Reilly, “Asbestos-related lung disease: An update,” Clin. Pulm. Med., vol. 18, no. 6, pp. 265–273, Nov. 2011.
32. D. Nowak, B. Schmalfeldt, A. Tannapfel, and S. Mahner, “Asbestos exposure and ovarian cancer—a gynecological occupational disease: Background, mandatory notification, practical approach,” Geburtsh. Frauenheilk., vol. 81, no. 5, pp. 555–561, May. 2021.
33. V. Schlünssen et al., “The prevalences and levels of occupational exposure to dusts and/or fibres (silica, asbestos and coal): A systematic review and meta-analysis from the who/ilo joint estimates of the work-related burden of disease and injury,” Environ. Int., vol. 178, p. 107980, Aug. 2023.
34. G. Ripabelli, M. Tamburro, D. Di Tella, F. Carrozza, and M. L. Sammarco, “Asbestos exposures, mesothelioma incidence and mortality, and awareness by general practitioners in the Molise Region, Central Italy,” J. Occup. Environ. Med., vol. 60, no. 2, pp. e90–e97, Feb. 2018.
35. S. Prazakova, P. S. Thomas, A. Sandrini, and D. H. Yates, “Asbestos and the lung in the 21st century: An update,” Clin. Respir. J., vol. 8, no. 1, pp. 1–10, May. 2014.
36. P. Roy, A. Raheja, K. Prajapati, S. Roy, M. Bardhan, and A. L. Frank, “Challenges in identifying and diagnosing asbestos-related diseases in emerging economies: A global health perspective,” Ann. Glob. Health, vol. 90, no. 1, p. 65, Sep. 2025.
37. F. Baumann, “Environmental Exposure to Asbestos and Cancer,” in Asbestos. Boca Raton, FL, USA: CRC Press, 2024, pp. 200–224.
38. L. Stayner, L. S. Welch, and R. Lemen, “The worldwide pandemic of asbestos-related diseases,” Annu. Rev. Public Health, vol. 34, no. 1, pp. 205–216, Mar. 2013.
39. J. M. Carney and T. A. Sporn, “Asbestosis,” in Pathology of Asbestos-Associated Diseases. Cham, Switzerland: Springer, 2025, pp. 85–110.
40. B. Ö. Ay and T. E. Azak, “Türkiye’de değişen yapı özelliklerinin karşılaştırmalı incelemesi,” Cukurova Univ. J. Fac. Eng., vol. 36, no. 4, pp. 1111–1126, Dec. 2021.
41. H. Çiftçioğlu, “6 Şubat Kahramanmaraş depremleri sonrası ortaya çıkan inşaat ve yıkıntı atıklarının geri kazanımı ve bertarafının çevre ve ekonomi açısından önemi,” KSUSBD, vol. 21, no. 2, pp. 656–669, Aug. 2024.
42. E. Atabey, “Türkiye asbest haritası (Çevresel asbest maruziyeti-akciğer kanseri-mezotelyoma),” Tuberk. Torak., vol. 63, no. 3, pp. 199–219, 2014.
43. A. Şenyiğit, “Güneydoğu’da Asbest Sorunu ve Ülkemizde Asbeste Farklı Maruziyet Şekilleri,” in Uluslararası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı, E. Atabey, Ed. Ankara, Türkiye: YMGV Yayınları, 2008, pp. 25–27.
44. S. Metintas, G. Ak, F. Bogar, S. Yilmaz, and M. Metintas, “Asbestos knowledge and awareness level in the central part of Anatolia,” Int. J. Occup. Environ. Health, vol. 23, no. 3, pp. 243–249, Jul. 2017.
45. S. Metintas, G. Ak, S. Yilmaz, F. Bogar, and M. Metintas, “Validity and reliability of asbestos knowledge and awareness questionnaire for environmental asbestos exposure in rural areas,” Eurasian J. Pulmonol., vol. 19, no. 1, pp. 34–40, Oct. 2017.
46. E. Solmaz, “Hayat veren hayat alan bir unsur olarak ak toprak,” Uşak Üniv. Sos. Bil. Derg., vol. 10, no. 4, pp. 643–652, Dec. 2017.
47. D. Özkan, “Asbest ile ilişkili hastalıkların gelişiminde çevresel ve mesleki asbest maruziyetinin değerlendirilmesi,” Tıpta Uzmanlık Tezi, Bezmialem Vakıf Üniversitesi, İstanbul, Türkiye, 2017.
48. A. Ç. Tanrıkulu, A. Abakay, C. Sezgi, A. Dallı, A. İ. Çarkanat, and A. Şenyiğit, “Çevresel asbest maruziyetinin akciğer sağlığı üzerine etkileri,” Dicle Med. J., vol. 37, no. 1, p. 30, Mar. 2010.
49. A. Gündoğay, “Kentsel dönüşümde iş sağlığı ve güvenliği,” EJOSAT, no. 34, pp. 336–343, Mar. 2022.
50. C. Peacock, S. J. Copley, and D. M. Hansell, “Asbestos-related benign pleural disease,” Clin. Radiol., vol. 55, no. 6, pp. 422–432, Jun. 2000.
51. M. Peña-Castro, M. Montero-Acosta, and M. Saba, “A critical review of asbestos concentrations in water and air, according to exposure sources,” Heliyon, vol. 9, no. 5, p. e15730, May 2023.
52. K. Patel, S. Tuminello, and E. Taioli, “Sex differences in asbestos exposure,” Front. Public Health, vol. 13, p. 1588415, May 2025.
53. E. Wilk and M. Krówczyńska, “Malignant mesothelioma and asbestos exposure in Europe: Evidence of spatial clustering,” Geospat. Health, vol. 16, no. 1, May. 2021.
54. A. Aryal and C. Morley, “Mitigation of contamination and health risk: Asbestos management and regulatory practices,” Sustainability, vol. 16, no. 22, p. 9740, Nov. 2024.
55. L. Fazzo et al., “Burden of mortality from asbestos-related diseases in Italy,” Int. J. Environ. Res. Public Health, vol. 18, no. 19, p. 10012, Sep. 2021.
56. A. Taşbaşı, Y. P. Sarıca, and S. Sabah, “Uluslararası asbest ticareti, iş sağlığı ve Türkiye,” Çalışma ve Toplum, vol. 4, no. 55, pp. 1989–2026, Jan. 2017.
57. M. A. Kurt and Ü. Yıldırım, “Türkiye’de asbest yasağı ve bazı ithal ürünlerde asbest minerallerinin araştırılması,” NGU J. Eng. Sci., vol. 5, no. 2, pp. 90–96, Jun. 2016.
58. P. Chen and X. Wu, “Investigations on the dynamic response of adjacent buildings connected by viscous dampers,” Buildings, vol. 12, no. 9, p. 1480, Sep. 2022.
59. M. D. N. Budó, “One hundred years of denialism: Banishing asbestos to others’ lungs,” Cambio Riv. sulle Trasm. Soc., vol. 15, no. 29, Dec. 2025.
60. E. Wilk, Environmental Management and Socioeconomic Challenges of Removing Asbestos-Cement Roofs. Boca Raton, FL, USA: CRC Press, 2025.
61. Türkiye Büyük Millet Meclisi, “6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu,” Türkiye, 2012.
62. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, “Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik,” Türkiye, 2013.
63. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik,” Türkiye, 2021.
64. G. Güllü, “Kentsel dönüşüm atıklarının yönetimi: esenler belediyesi örneği,” IZUJIST, vol. 4, no. 3, pp. 142–149, Feb. 2022.
65. A. Şenyiğit, A. C. Tanrıkulu, and C. E. Dağlı, “Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde halen asbestli toprak kullanan ailelerin asbest konusundaki bilgileri ve asbeste bakışları,” Solunum Hastalıkları, vol. 15, pp. 76–80, 2004.
66. Ö. Konak, “Kentsel dönüşüm nedeniyle inşaat alanında çalışanlarda asbeste maruziyetin incelenmesi,” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Medipol Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, Türkiye, 2017.
67. G. Ripabelli, A. Salzo, M. L. Sammarco, and M. Tamburro, “Awareness, knowledge and training gaps regarding asbestos among general practitioners: A pilot study,” J. Prev. Med. Hyg., vol. 62, no. 2, p. E539, Jul. 2021.
68. H. J. Lee, E. K. Park, D. Wilson, E. Tutkun, and C. Oak, “Awareness of asbestos and action plans for ıts exposure can help lives exposed to asbestos,” SH@W, vol. 4, no. 2, pp. 84–86, Jun. 2013.
69. C. Fry, “Asbestos awareness,” Br. Dent. J., vol. 204, no. 9, pp. 476–477, May. 2008.
70. L. P. Thives, E. Ghisi, J. J. T. Júnior, and A. S. Vieira, “Is asbestos still a problem in the world? A Current Review,” J. Environ. Manag., vol. 319, p. 115716, Oct. 2022.
71. D. Jeffers, Y.-C. Liao, K. Takahashi, and R.-T. Lin, “Asbestos awareness among the residents of St. Kitts and Nevis: A cross-sectional study,” Glob. Health, vol. 18, no. 1, p. 83, Sep. 2022.
72. M. Bertolotti et al., “Knowledge and awareness of asbestos risk among general practitioners: validation of a questionnaire in an area with a high ıncidence of asbestos-related diseases,” Prev. Med. Rep., vol. 49, p. 102940, Jan. 2025.
73. M. Anaç, “Mevcut yapıların yıkım-söküm süreçlerinde ortaya çıkan risklerin azaltılması: Bir model önerisi,” Afet Risk Derg., vol. 8, no. 1, pp. 17–33, Apr. 2025.