Uluslararası ve Ulusal Etik Standartlara Uyum
Bayburt Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi (BUFBD), mühendislik ve fen bilimleri alanlarında yürütülen özgün araştırmaları yayımlarken bilimsel dürüstlük, tarafsızlık, şeffaflık, hesap verebilirlik ve akademik etik ilkelerine bağlılığı esas alır. Dergide yürütülen tüm başvuru, değerlendirme, hakemlik, editoryal karar ve yayın süreçleri araştırma ve yayın etiğine uygun olarak gerçekleştirilir.
BUFBD, araştırma ve yayın etiği süreçlerinde Committee on Publication Ethics (COPE), International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE), Directory of Open Access Journals (DOAJ) ve Open Access Scholarly Publishers Association (OASPA) tarafından yayımlanan etik yayıncılık, yazarlık, şeffaflık ve iyi uygulama ilkelerini dikkate alır. İnsan katılımcılarla yürütülen araştırmalarda, çalışmanın niteliğine uygun olarak Dünya Tıp Birliği Helsinki Bildirgesi ilkeleri gözetilir. Ulusal düzeyde ise Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ile ULAKBİM TR Dizin etik ilkeleri esas alınır.
Dergiye gönderilen tüm çalışmaların araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlandığı kabul edilir. Etik standartlara aykırılık tespit edilen çalışmalar değerlendirme sürecine alınmaz. Yayınlandıktan sonra etik ihlal tespit edilmesi halinde COPE rehberleri doğrultusunda düzeltme, geri çekme veya gerekli diğer editoryal işlemler uygulanabilir.
Araştırma Etiği
BUFBD’ye gönderilen tüm çalışmaların araştırma sürecinde bilimsel dürüstlük, veri güvenilirliği, katılımcı hakları, canlı refahı, kişisel verilerin korunması, izin ve onam ilkelerine uygun şekilde yürütülmesi zorunludur. Araştırmanın tasarımı, veri toplama süreci, analizleri, raporlanması ve sonuçların sunumu; doğruluk, şeffaflık, tekrarlanabilirlik ve etik sorumluluk ilkelerine uygun olmalıdır.
Etik kurul izni gerektiren tüm araştırmalarda, araştırmaya başlamadan önce ilgili kurum veya kuruluştan etik kurul onayı alınmış olmalıdır. Etik kurul izni gerektiren çalışmalar başlıca şunlardır:
Katılımcılardan anket, görüşme, mülakat, odak grup, gözlem, deney veya benzeri yöntemlerle veri toplanmasını gerektiren nitel ya da nicel araştırmalar
İnsanların veya insanlara ait materyal/verilerin deneysel ya da diğer bilimsel amaçlarla kullanıldığı araştırmalar
İnsanlar üzerinde yürütülen klinik veya deneysel çalışmalar
Hayvanlar üzerinde yürütülen araştırmalar veya hayvanlara ait materyal/verilerin kullanıldığı çalışmalar
Kişisel verilerin korunması mevzuatı kapsamında değerlendirilen retrospektif veri analizleri
Kişisel, kurumsal, ticari, özel veya hassas veri kullanımını içeren çalışmalar
Başkalarına ait ölçek, anket, veri seti, fotoğraf, görsel, tablo, şekil veya benzeri materyallerin kullanıldığı araştırmalar
Kurum, kuruluş, saha, laboratuvar, arşiv veya özel veri tabanı izni gerektiren çalışmalar
Etik kurul onayına ilişkin kurul adı, karar tarihi ve karar/sayı numarası makalenin Yöntem bölümünde ve ayrıca makalenin ilk veya son sayfasında açıkça belirtilmelidir. Etik kurul onay belgesi makale başvurusu sırasında sisteme yüklenmelidir. İnsan katılımcılar içeren araştırmalarda katılımcıların araştırmanın amacı, yöntemi, kapsamı, olası riskleri ve verilerin nasıl kullanılacağı konusunda bilgilendirilmesi; gönüllü katılım esasına göre bilgilendirilmiş olur/onam alınması zorunludur. Katılımcıların kimlik bilgileri gizli tutulmalı; kişisel veriler Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve ilgili mevzuata uygun şekilde işlenmeli, saklanmalı ve raporlanmalıdır. Çocuklar, kısıtlı bireyler veya hassas gruplarla yürütülen araştırmalarda yasal temsilci/veli onayı ve ek etik koruma ilkeleri gözetilmelidir. İnsan katılımcılı araştırmalar Helsinki Bildirgesi ilkelerine uygun yürütülmelidir. Hayvan deneyleri veya hayvan materyali kullanılan çalışmalarda ilgili etik kurul onayı alınmalı; hayvan refahı, acı ve stresin azaltılması, kullanılan yöntemlerin gerekçelendirilmesi ve ARRIVE/ICLAS ilkelerine uygun raporlama esas alınmalıdır. Saha çalışmaları, çevresel örnekleme, bitki materyali, endüstriyel veri veya kurum verisi içeren araştırmalarda gerekli yasal, kurumsal veya özel izinler alınmalı ve bu izinlere ilişkin bilgiler makalede belirtilmelidir. Yazarlar, araştırmada kullanılan verilerin, materyallerin, ölçeklerin, anketlerin, görsellerin, yazılımların veya üçüncü taraf içeriklerin kullanım haklarına sahip olduklarını veya gerekli izinleri aldıklarını belgelemekle yükümlüdür. Araştırmanın yürütülmesi sırasında katılımcılara, hayvanlara, çevreye, kurumlara veya üçüncü kişilere zarar verebilecek süreçler varsa, bu riskler açıkça belirtilmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.
Yayın Etiği
BUFBD’ye gönderilen çalışmaların özgün, daha önce yayımlanmamış ve eş zamanlı olarak başka bir dergide değerlendirme sürecinde bulunmayan bilimsel çalışmalar olması gerekir. Dergiye gönderilen her çalışma, yazarların araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun davrandıklarına ilişkin beyanı niteliğindedir. Aşağıdaki eylemler yayın etiğine aykırı kabul edilir:
İntihal
Kendinden intihal
Veri uydurma, veri çarpıtma veya manipülasyon
Görsel, şekil, tablo veya görüntü manipülasyonu
Tekrar/mükerrer yayın
Dilimleme yayın
Haksız yazarlık, hediye yazarlık, hayalet yazarlık veya misafir yazarlık
Atıf manipülasyonu
Kaynakların kasıtlı olarak eksik veya yanıltıcı gösterilmesi
Çıkar çatışmasının gizlenmesi
Hakemlik veya editoryal süreci manipüle etmeye yönelik girişimler
Etik kurul izni, onam veya yasal/özel izin gerektiren çalışmalarda gerekli izinleri almadan araştırma yürütmek
Başkalarına ait veri, ölçek, anket, fotoğraf, şekil, tablo, yazılım veya diğer materyalleri izinsiz kullanmak
Telif haklarına veya fikri mülkiyet haklarına aykırı davranmak
Yazarlar, çalışmalarında kullandıkları tüm kaynakları doğru, eksiksiz ve uygun biçimde göstermelidir. Başka kişi veya kurumlardan alınan veri, fikir, metot, görsel veya materyaller kaynak gösterilmeden kullanılamaz. Daha önce kongrede bildiri olarak sunulan, tezden üretilen veya bir proje kapsamında desteklenen çalışmalar varsa bu durum makalede açıkça belirtilmelidir.
Çalışmada kullanılan yöntem, veri, analiz ve bulgular, araştırmanın tekrarlanabilirliğini sağlayacak açıklıkta sunulmalıdır. Editör veya hakemler tarafından talep edilmesi halinde yazarlar çalışmaya ait ham veri, analiz dosyası, izin belgesi veya ek bilgileri sunmaya hazır olmalıdır. Gizlilik, kişisel veri ve telif haklarına ilişkin sınırlamalar saklıdır.
Editörlerin Etik Görev ve Sorumlulukları
Editörler, dergiye gönderilen çalışmaları bilimsel içerik, özgünlük, dergi kapsamına uygunluk ve etik standartlar açısından değerlendirir. Editörler değerlendirme sürecinde yazarların cinsiyet, dil, din, etnik köken, vatandaşlık veya politik görüşlerinden bağımsız olarak tarafsız davranır.
Editörler, her makale için alanında uzman ve farklı kurumlardan en az iki bağımsız hakem görevlendirir ve değerlendirme sürecinin gizlilik ilkesi çerçevesinde yürütülmesini sağlar. Hakem ve yazar kimliklerinin gizliliği korunur.
Editörler, insan ve hayvan denek içeren çalışmalar için etik kurul onayının varlığını kontrol eder. Etik kurul izni bulunmayan çalışmalar değerlendirme sürecine alınmaz.
Editörler, çıkar çatışması bulunan durumlarda gerekli önlemleri alır ve değerlendirme sürecinin adil şekilde yürütülmesini sağlar.
Editörler, intihal, veri uydurma, çarpıtma veya diğer etik ihlallerin tespit edilmesi durumunda gerekli düzeltme, geri çekme veya yayından kaldırma işlemlerini gerçekleştirir.
Hakemlerin Etik Görev ve Sorumlulukları
Hakemler, editörlerin karar verme sürecine bilimsel katkı sağlayan bağımsız uzmanlardır. Hakem değerlendirmeleri, çalışmanın bilimsel niteliği, özgünlüğü ve alana katkısı dikkate alınarak yapılmalıdır.
Hakemler, yalnızca uzmanlık alanlarına giren çalışmaları değerlendirmeyi kabul etmelidir. Uzmanlık alanı dışında kalan çalışmalar için editörü bilgilendirerek değerlendirme sürecinden çekilmelidir.
Hakemler değerlendirmelerini tarafsızlık ilkesine uygun olarak yürütmeli ve din, dil, ırk, cinsiyet, etnik köken, kurum veya yazar kimliği gibi unsurlardan etkilenmemelidir.
Hakemler değerlendirme sürecinde kendilerine gönderilen çalışmaların gizliliğini korumalıdır. Çalışmalara ait bilgi ve belgeler üçüncü kişilerle paylaşılmamalı ve değerlendirme süreci tamamlandıktan sonra saklanmamalıdır.
Hakemler, kör hakemlik ilkesine aykırı bir durum tespit etmeleri halinde editörü bilgilendirmelidir.
Hakemler, değerlendirme sürecinde çıkar çatışması bulunduğunu fark etmeleri halinde editöre bilgi vererek değerlendirme sürecinden çekilmelidir.
Hakem değerlendirmeleri yapıcı, bilimsel ve saygılı bir dil kullanılarak hazırlanmalı, kişisel eleştirilerden kaçınılmalıdır.
Hakemler, kendilerine verilen süre içerisinde değerlendirmelerini tamamlamalıdır.
Yazarların Etik Görev ve Sorumlulukları
Yazarlar çalışmalarını özgün olarak hazırlamak ve bilimsel etik kurallara uygun şekilde sunmakla yükümlüdür. Gönderilen çalışmalar daha önce yayımlanmamış olmalı ve eş zamanlı olarak başka bir dergide değerlendirme sürecinde bulunmamalıdır.
Yazar listesi, çalışmanın tasarımı, veri toplama, analiz veya yorumlanmasına önemli katkı sağlayan kişilerden oluşmalıdır. Katkı sağlamayan kişiler yazar olarak gösterilmemelidir. Yazar ekleme, çıkarma veya sıralama değişiklikleri editör onayı olmadan yapılamaz.
Yazarlar çalışmalarında kullanılan tüm kaynakları doğru ve eksiksiz biçimde belirtmelidir. İntihal, veri uydurma, çarpıtma ve tekrar yayın etik ihlal olarak kabul edilir.
İnsan veya hayvan denek içeren araştırmalarda etik kurul izni alınmalı ve makalede belirtilmelidir. Katılımcıların gizliliği korunmalıdır.
Yazarlar, çalışmalarında kullanılan veri, ölçek, şekil ve diğer materyaller için gerekli izinleri almakla yükümlüdür.
Yazarlar, çalışmalarında çıkar çatışması oluşturabilecek finansal veya kurumsal ilişkileri beyan etmelidir.
Editör veya hakemler tarafından talep edilmesi halinde yazarlar çalışmaya ait ham verileri sunmalıdır.
Yazarlar yayımlanmış çalışmalarında önemli bir hata tespit etmeleri durumunda editör ile iletişime geçerek düzeltme veya geri çekme sürecinde iş birliği yapmakla yükümlüdür.
Yayıncının ve Dergi Yönetiminin Sorumlulukları
BUFBD yayın süreçlerinde editoryal bağımsızlığı, akademik tarafsızlığı ve bilimsel kaliteyi korumayı taahhüt eder. Editoryal kararlar yayıncı, kurum, ticari veya politik etkenlerden bağımsız olarak alınır. Yayıncı ve dergi yönetimi; derginin etik ilkeler, yayın politikaları, açık erişim yaklaşımı ve arşivleme süreçlerinin şeffaf biçimde yürütülmesini destekler. Dergi, bilimsel suistimal, intihal, telif hakkı ihlali, atıf manipülasyonu, çıkar çatışması veya diğer etik ihlal iddialarında editörlerle iş birliği içinde gerekli inceleme ve işlemleri yürütür.
İntihal Politikası
BUFBD’ye DergiPark sistemi üzerinden yüklenen makaleler için intihal.net aracılığıyla otomatik benzerlik raporu oluşturulur. Benzerlik raporu editörlük tarafından yalnızca sayısal oran üzerinden değil; atıf düzeni, alıntı kullanımı, zorunlu yöntemsel ifadeler, kalıp teknik terimler, kaynakça dışı eşleşmeler ve etik riskler dikkate alınarak değerlendirilir. Toplam benzerlik oranı %30’u geçmemelidir. Bu sınırı aşan çalışmalar değerlendirme sürecine alınmaz. Benzerlik oranı sınırın altında olsa bile atıf ve alıntı kurallarına aykırılık, blok/yığın benzerlik, kaynak gösterilmeyen aktarım veya etik risk tespit edilmesi halinde editörlük çalışmayı iade etme, reddetme veya ek açıklama isteme hakkına sahiptir. Gerekli görüldüğünde editörlük tarafından farklı benzerlik tespit yazılımları kullanılarak yeniden inceleme yapılabilir. Yayın sonrası intihal veya ciddi benzerlik ihlali tespit edilmesi halinde COPE rehberleri doğrultusunda düzeltme, geri çekme veya diğer editoryal işlemler uygulanır.
Çıkar Çatışması ve Finansman Beyanı
Yazarlar, hakemler ve editörler çalışmanın değerlendirilmesini veya yorumlanmasını etkileyebilecek her türlü finansal, kişisel, kurumsal, akademik veya ticari çıkar çatışmasını beyan etmekle yükümlüdür. Yazarlar, araştırmanın yürütülmesi, verilerin toplanması, analizi, yorumlanması, makalenin yazımı veya yayıma sunulması sürecinde alınan tüm finansal destekleri ve destekleyen kurumların rolünü açıklamalıdır. Finansal destek veya çıkar çatışması bulunmuyorsa bu durum da makalede açıkça belirtilmelidir. Hakemler ve editörler çıkar çatışması bulunan çalışmalarda değerlendirme sürecinden çekilmelidir. Editör, yayın kurulu üyesi veya dergiyle ilişkili kişilerin yazar olduğu çalışmalarda değerlendirme süreci bağımsız editoryal işleyişle yürütülür.
Telif Hakları, Veri ve Materyal Kullanımı
Makalelerde kullanılan ölçek, anket, veri seti, yazılım, tablo, şekil, fotoğraf, harita, görsel, çizim ve benzeri tüm üçüncü taraf materyaller için gerekli izinlerin alınması yazarların sorumluluğundadır. İlgili materyaller uygun şekilde kaynak gösterilmeli ve izin gerektiren durumlar makalede açıkça belirtilmelidir. Yazarlar, kullandıkları veri ve materyallerin yasal kullanım hakkına sahip olduklarını kabul eder. Fikir ve sanat eserleri, görseller, veri tabanları, kurum arşivleri veya özel veri setlerinin kullanımında telif hakkı ve fikri mülkiyet düzenlemelerine uyulmalıdır.
Yapay Zeka Araçlarının Kullanımı
Yapay zeka ve yapay zeka destekli araçlar yazar olarak gösterilemez. Yazarlık; bilimsel katkı, sorumluluk, hesap verebilirlik ve nihai metni onaylama gerektiren insana özgü bir sorumluluktur. Yazarlar, makale hazırlama sürecinde yapay zeka araçlarını yalnızca dil düzenleme, yazım denetimi, biçem iyileştirme veya teknik destek amacıyla yardımcı araç olarak kullanabilir. Yapay zeka araçları, bilimsel içeriğin sorumluluğunu üstlenemez; veri uydurma, kaynak üretme, analiz sonuçlarını değiştirme, görsel manipülasyon veya etik dışı amaçlarla kullanılamaz. Yapay zeka aracı kullanılmışsa kullanılan aracın adı ve kullanım amacı makalede açıkça beyan edilmelidir. Yapay zeka tarafından üretilen veya düzenlenen tüm içerik yazarlar tarafından kontrol edilmeli; makalenin doğruluğu, özgünlüğü ve etik uygunluğundan tamamen yazarlar sorumlu olmalıdır. Hakemler ve editörler, değerlendirme sürecindeki gizliliği ihlal edecek şekilde makale metinlerini, ham verileri veya hakem raporlarını kamuya açık ya da güvenli olmayan yapay zeka sistemlerine yüklememelidir.
Düzeltme ve Geri Çekme Politikası
BUFBD, yayımlanan bilimsel kayıtların doğruluğunu, güvenilirliğini ve bütünlüğünü korumayı temel yayıncılık sorumluluklarından biri olarak kabul eder. Yayımlanmış makalelerde hata, eksiklik veya araştırma ve yayın etiğine aykırı bir durum tespit edilmesi halinde editörlük tarafından gerekli inceleme yapılır. Hatanın bilimsel sonuçları etkilemeyen nitelikte olması durumunda düzeltme yayımlanabilir; çalışmanın güvenilirliğini veya geçerliliğini etkileyen ciddi hata ya da etik ihlal durumlarında ise makale geri çekilebilir. Bu süreçlerde Committee on Publication Ethics (COPE) tarafından yayımlanan rehberler ve özellikle COPE Retraction Guidelines dikkate alınır.
Yayımlanmış bir makalenin geri çekilmesi, bilimsel kayıtların güvenilirliğini, bütünlüğünü ve doğruluğunu korumak amacıyla yalnızca istisnai durumlarda başvurulan ciddi bir editoryal işlemdir. Bu süreç; makalenin bulgu veya sonuçlarının güvenilirliğini önemli ölçüde etkileyen bilimsel hata ya da yanıltıcı bilgi tespit edilmesi, veri uydurma, veri tahrifatı, veri manipülasyonu veya sahtecilik belirlenmesi, intihal, kendinden intihal, mükerrer yayın ya da aynı çalışmanın başka bir yerde yayımlandığının ortaya çıkması durumlarında başlatılabilir. Benzer şekilde, etik kurul izni, bilgilendirilmiş onam, veri kullanım izni veya gerekli yasal/özel izinlere ilişkin ciddi eksikliklerin saptanması; telif hakkı, fikri mülkiyet veya üçüncü taraf materyal kullanımına ilişkin ihlallerin belirlenmesi ya da araştırma ve yayın etiğine aykırı başka bir durumun ortaya çıkması hâlinde de makale geri çekme süreci uygulanabilir.
Geri çekme kararı, baş editör ve editör kurulu tarafından yapılacak inceleme sonucunda verilir. Gerekli görüldüğünde yazarlardan açıklama, belge, ham veri veya ek bilgi talep edilebilir; ayrıca yazarların bağlı bulunduğu kurumlar veya ilgili kuruluşlarla iletişime geçilebilir. Geri çekilen makaleler dergi arşivinden tamamen kaldırılmaz. Bilimsel kayıt bütünlüğünün korunması amacıyla makale sayfasında ve ilgili dosyada makalenin geri çekildiği açıkça belirtilir. Geri çekme gerekçesi okuyucuların erişimine sunulur ve geri çekme bildirimi ilgili makaleyle ilişkilendirilir.
Yayımlanmış bir makalede bilimsel sonuçları tamamen geçersiz kılmayan, ancak okuyucuların doğru bilgilendirilmesi açısından açıklığa kavuşturulması gereken hata veya eksiklikler tespit edildiğinde düzeltme yayımlanabilir. Düzeltmeler hata kaynağına göre iki şekilde yayımlanabilir:
Erratum: Yayın süreci, dizgi, teknik düzenleme veya editoryal işlemlerden kaynaklanan hataların düzeltilmesi amacıyla yayımlanır.
Corrigendum: Yazar kaynaklı hata veya eksikliklerin düzeltilmesi amacıyla yayımlanır.
Düzeltme talepleri yazarlar, editörler, hakemler veya okuyucular tarafından dergi editörlüğüne iletilebilir. Editör kurulu başvuruyu değerlendirir ve düzeltme yayımlanmasının gerekli olup olmadığına karar verir. Yayımlanan düzeltmeler ilgili makaleyle bağlantılı olarak dergi arşivinde kalıcı biçimde yer alır.
Açık Erişim ve Ücretlendirme Politikası
BUFBD açık erişimli bir dergidir. Dergide yayımlanan tüm içeriklere ücretsiz erişim sağlanır. Dergiye gönderilen makalelerin başvuru, değerlendirme ve yayın süreçlerinde yazarlardan herhangi bir ücret talep edilmez.
Makale Değerlendirme Süreci Zaman Çizelgesi
İşlem süresi geçen tüm durumlar için verilecek ek süre: 5 gün
Yeni makalenin işleme alınması için gereken maksimum süre: 10 gün
Sekreter adımındayken sekretere verilen maksimum süre: 10 gün
Editörün makaleyi üzerine alması için gereken maksimum süre (Kontrol Tamamlandı Adımı): 10 gün
Editörün üzerine aldıktan sonra işleme devam etmesi için gereken maksimum süre (Editörde Adımı): 10 gün
Makalenin karar için hazır olduktan sonra işleme devam edilmesi için verilen maksimum süre (Karar İçin Hazır Adımı): 7 gün
Editörün karar vermesi için verilen maksimum süre (Karar Bekleniyor Adımı): 7 gün
Yazım, Dil, İstatistik Editörü ve Son Okuyucu için maksimum işlem süresi: 15 gün
Mizanpaj Editörü için maksimum işlem süresi: 15 gün
Yazara tekrar gönderildiğinde verilen süre: 15 gün
Yazara minör revizyon için verilen süre: 15 gün
Yazara major revizyon için verilen süre: 15 gün
Hakeme değerlendirme yapması için gönderilen davete cevap süresi: 7 gün
Hakeme verilen değerlendirme süresi: 15 gün
Burada belirtilen süreler, azami süreler olup değerlendirme sürecinin kısa sürede tamamlanması dergi yönetiminin öncelikli prensipleri arasında yer almaktadır.
Bu dergideki tüm makaleler Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası lisansı ile lisanslanmıştır.