A Study on the Māturīdīs’ Claims of Originality in the Issue of Good-Evil

Yıl 2025, Sayı: 25, 39 - 57, 27.06.2025

Hikmet Şavluk , Muhammet Emin Efe

https://doi.org/10.34085/buifd.1631297

Öz

The rationality of good-evil, which is one of the fundamental issues of theology and the methodology of jurisprudence, is important in terms of ontologically and epistemologically shaping the sects’ conceptions of divinity and prophethood. n the debates between the Muʿtazilites and the Ashʿarites in the mutaqaddimūn period about good-evil, which took place based on the distinction between rationality and sharīʿah, the Muʿtazilites thought that good-evil could be known and affirmed by reason, while the Ashʿarites argued that sharʿī declaration was necessary for its confirmation. The Hanafīs, who had similar views with the Muʿtazilites before adopting Māturīdism, revised their acceptance of the issue of good-evil after their conversion to Māturīdism. The Hanafī-Māturīdīs made this revision by criticizing the principles of salāh-aslah and reason as the ruler, which were at the heart of the debates. One of the later Māturīdīs, Sadr al-Sharīʿa (d. 747/1346) subjected the two sides of the debate, the Muʿtazilites and the Ashʿariyya, to a detailed and precise criticism and revealed the position of the Māturīdīs on the issue of good-evil in his work on the methodology of fiqh, al-Tawdīḥ. This criticism, which Sadr al-Sharīʿa built on four propositions, gained wide popularity among later theologians and methodologists and became known as “Muqaddimāt al-Arbaʿa / Four Propositions”. In this study, Sadr al-Sharīʿa’s original approach on behalf of the Māturīdīs on the issue of good-evil is analyzed in comparison with early Hanafī jurisprudence texts and the meaning formed through these texts is analyzed by using the method of discourse analysis. As a result of the analysis, it is determined that the Hanafī discourse until the 5th/11th century underwent a transformation in the later period that separated from Muʿtazilism and approached “Sunnism”.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Islamic Legal Methodology , Good-Evil , Hanafism , Māturīdism , Sadr al-Sharīʿa

Mâtürîdîlerin Hüsün-Kubuh Meselesindeki Özgünlük İddialarına İlişkin Bir İnceleme

Öz

Kelâm ilminin ve fıkıh usulünün temel meselelerinden olan hüsün-kubhun aklîliği meselesi, mezheplerin ilâhiyyât ve nübüvvât tasavvurlarını ontolojik ve epistemolojik olarak şekillendirmesi bakımından önemlidir. Mütekaddim dönemde Mu‘tezilîler ile Eş‘arîler arasında aklîlik – şer‘îlik ayrımı temelinde cereyan eden hüsün-kubuhla ilgili tartışmalarda, Mu‘tezilîler hüsün-kubhun akıl ile bilinebileceği ve sabit olacağı düşüncesindeyken Eş‘arîler sübut için şer‘î bildirimin gerekli olduğunu savunmuşlardır. Mâtürîdîliği benimsemeden önce Mu‘tezile ile benzer görüşlere sahip olan Hanefîler, Mâtürîdîliğe geçiş sonrasında hüsün-kubuh meselesindeki kabullerini gözden geçirerek bir revizyona tabi tutmuşlardır. Hanefî-Mâtürîdîler bu revizyonu tartışmaların temelinde yer alan salah – aslah ile aklın hüküm koyucu olması prensiplerini tenkit ederek yapmışlardır. Müteahhir Mâtürîdîlerden Sadrüşşerîa (öl. 747/1346) tartışmanın iki tarafı olan Mu‘tezile ile Eş‘ariyye’yi ayrıntılı ve dakik bir tenkide tabi tutarak Mâtürîdîlerin hüsün-kubuh meselesinde nasıl bir pozisyon aldığını et-Tavdîh adlı fıkıh usulü eserinde ortaya koymuştur. Sadrüşşerîa’nın dört önerme üzerine inşa ettiği bu tenkit, sonraki kelâmcı ve usulcüler arasında geniş bir şöhret bulmuş ve “Mukaddimât-ı Erba‘a / Dört Mukaddime” adıyla anılır olmuştur. Bu çalışmada, Sadrüşşerîa’nın hüsün-kubuh meselesinde Mâtürîdîler adına ortaya koyduğu özgün yaklaşım erken dönem Hanefî usul metinleri ile mukayese edilmiş, bu metinler aracılığıyla oluşan anlam söylem analizi yöntemi kullanılarak incelenmiş, inceleme sonucunda 5./11. yüzyıla kadarki Hanefî söylemin müteahhir dönemde Mu‘tezilîlikten ayrılıp “Sünnî”liğe yaklaşan bir dönüşüme uğradığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Fıkıh Usulü , Hüsün-Kubuh , Hanefîlik , Mâtürîdîlik , Sadrüşşerîa

Kaynakça

• Abdülhamîd, Ali Hazîne Heysem. Tetavvuru’l-fikri’l-usûlî el-Hanefî. Ürdün: Câmiatü Âli Beyt, 1998.
• Alper, Hülya. “İmam Mâtürîdî ve Sonrasında Teklifle İlişkisi Bakımından Hüsün Kubuh Meselesi”. İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîyye Geleneği Tarih, Yöntem, Doktrin. ed. Hülya Alper. 339-364. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2018.
• Alper, Hülya. “Mâtürîdî’nin Mutezile Eleştirisi: Tanrı En İyiyi Yaratmak Zorunda Mıdır?”. Kelam Araştırmaları Dergisi 11/1 (2023), 17-36.
• Altındaş, Mücteba. “Özgürlük ve Sorumluluğun Sınırları Açısından Kelâm’da Tevlîd Nazariyesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (2020), 1113-1134.
• Arslan, Halil – Yavuz, Salih Sabri. “Mihne Sonrası Sünni Düşüncede Kırılma”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2022), 12-35.
• Arslan, Hulusi. İslam Düşünce Geleneğinde Şia-Mu‘tezile Etkileşimi (Şerîf el-Murtazâ Örneği). İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
• Aydın, Muhammed. “Aslah Konusu Bağlamında Mâtürîdî’nin Mu‘tezile Eleştirileri”, İlahiyat Araştırmaları Dergisi 14 (2020), 73-102.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib el-. et-Takrîb ve’l-İrşâd es-Sağîr. thk. Muhammed Abdürrezzak Ahmed er-Ruveyş. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2015.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib el-. Temhîdü’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. thk. İmâdüddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1987.
• Basrî, Ebü’l-Huseyn el-. el-Mu‘temed fî Usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hamidullah. Dimaşk: Institut Français de Damas, 1964.
• Bedir, Murteza. “Hanefî Usûlünün Kuruluş Aşamasında Akıl-Vahiy İlişkisi ya da Hüsün-Kubuh Problemi”. İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe ve Düşünce Sistemi [Sempozyum Tebliğ ve Müzakereleri]. ed. İbrahim Hatipoğlu. 2/161-170. Bursa: Kur’an Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2003.
• Bedir, Murteza. “Kelâmcı ve Fıkıhçı Usul Geleneklerine İlişkin Bazı Eleştirel Mülâhazalar”. İslam Araştırmaları Dergisi 29 (2013), 65-97.
• Bedir, Murteza. Fıkıh Mezhep Sünnet Hanefi Fıkıh Teorisinde Peygamber’in Otoritesi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
• Cessâs, Ebû Bekr el-. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Uceyl Câsim en-Neşemî. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni'l-İslâmiyye, 1985.
• Cüveynî, Ebü’l-Me‘âli el-, el-İrşâd ilâ kavâtı‘i’l-edille fî usûli’l-i‘tikâd. thk. Muhammed Yusuf Musa – Ali Abdülmün‘im Abdülhamîd. Mısır: Mektebetü’l-Hâncî, 1950.
• Cüveynî, Ebü’l-Me‘âlî el-. et-Telhîs fi usûli’l-fıkh. thk. Abdullah Cevlem en-Nîbâlî – Şübbeyr Ahmed el-Ömerî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1996.
• Çınar, Bayram. “Kelam’da Salah-Aslah Tartışmaları”, Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi 5 (2021), 195-229.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid el-. el-Mustasfâ. thk. Muhammed Abdüsselâm Abdüşşâfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Güldü, Şule. “Klasik Dönem Hanefî Usûlünde Ehl-i Sünnetleşmenin Bir Örneği Olarak Hüsün-Kubuh Meselesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 499-530.
• Güvenkaya, İkra – Çağlayan, Harun. “Ebü’l-Muîn en-Nesefî ve Hüsün-Kubuh Anlayışı”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/2 (2021), 560-580.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali el-. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
• İbiş, Fatih. “Mâtürîdî’de İman-Ahlak İlişkisi”. Kelam Araştırmaları Dergisi 13/2 (2015), 717-734.
• İbn Melek, Abdüllatif b. Abdülaziz. Şerhu Menâri’l-envâr fî Usûli’l-fıkh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
• İbnül-Melâhimî, Rüknüddîn. Kitâbu’l-Fâik fî Usûli’d-dîn. thk. Wilferd Madelung – Martin McDermott. Tehran: Iranian Institute of Philosophy – Institute of Islamic Studies Free University of Berlin, 2007.
• İlhan, Avni. “Aslah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/495-496. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
• Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl – et-Ta‘dîl ve’t-Tecvîr VI/1. thk. Fuâd el-Ehvânî. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyye, 1962.
• Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl – et-Tevlîd IX. thk. Tevfik et-Tavîl. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye, ts.
• Kâdî Abdülcebbâr. Şerhu Usûli’l-Hamse. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: T.C. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• Kalaycı, Mehmet. “Hanefi Geleneği Mâturîdî Üzerinden Okumanın İmkanı: Buhara ve Semerkand Farklılaşması Bağlamında Bir Değerlendirme”. İmam Maturidinin İzdüşümü. ed. Sıddık Korkmaz. 239-335. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
• Kalaycı, Mehmet. Tarihsel Süreçte Eşarilik-Maturidilik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
• Kaş, Murat. İrade ve Özgürlük Eylem ve Değer: Mukaddimât-ı Erbaa Tartışmaları Kavram-Problem-Argüman-Yaklaşım Haritası. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2023.
• Kaya, Sibel. İlâhî Fiillerde Zorunluluk –Vücûb Alellah–. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
• Kılaç, Fatıma Sümeyye. Sadrüşşerîa’nın Osmanlı Kelâmına Etkisi: Hüsün-Kubuh Meselesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Koçyiğit, Talat. Hadisçilerle Kelamcılar Arasındaki Münakaşalar. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîler’in Kelâm Sistemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
• Köksal, Asım Cüneyd. “İslâm Hukuk Felsefesinde Fiillerin Ahlâkîliği Meselesi –Mukaddimât-ı Erbaa’ya Giriş–”. İslam Araştırmaları Dergisi 28 (2012), 1-44.
• Lüheybî, Ahmed b. İvadullah el-, el-Mâtürîdiyye: Dirâseten ve Takvîmen. Riyad: Dârü’l-Âsime, 1413.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-, Kitabü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu – Muhammed Aruçi. İstanbul: TDV Yayınları, 2017.
• Medhalî, Muhammed Rebî‘ Hâdî el-. el-Hikme ve’t-Ta‘lîl fî Ef‘âlillâh Teâlâ. Demenhûr: Mektebetü’l-Lîne, 1988.
• Nesefî, Ebü’l-Mu‘în en-. et-Temhîd fî Usûli’d-dîn. thk. Muhammed Abdurrahman eş-Şâğûl. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2006.
• Özerol, Mehmet Fatih. “Mâtürîdî Kelâmcı Semerkandî’de İnsan Fiilleri ve Hüsün-Kubuh”. Diyanet İlmi Dergi 60/3 (2024), 991-1024.
• Öztürk, Mustafa Bilal. “Hüsün-Kubuh Bağlamında Kelâm’ın Ahlâk Kuramları”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 7/2 (2021), 403-438.
• Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed el-. Ehl-i Sünnet Akaidi. çev. Şerafettin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1988.
• Sâbûnî, Nûreddin Ahmed b. Mahmûd b. Ebû Bekr es-. el-Kifâye fî’l-Hidâye. thk. Muhammed Aruçi. İstanbul: TDV Yayınları, 2019.
• Sadrüşşerîa, Ubeydullah b. Mes‘ûd. et-Tavdîh Şerhu’t-Tenkîh. thk. Muhammed Adnan Derviş. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, ts.
• Safedî, Salâhuddîn es-. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaût. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâs, 2000.
• Sedâyû, Tevfîk Münevver. el-İbâha fî’ş-Şerîati’l-İslâmiyye. Mekke: Câmiatü’l-Melik Abdülazîz, 1980.
• Semerkandî, Alaeddîn es-. Mîzânü’l-usûl fî netâici’l-ukûl. thk. Muhammed Zeki Abdülbirr. Doha: Metâbi‘u’d-Doha, 1984.
• Senemoğlu, Olkan. “Antik Yunan Siyasal Düşünüşünde İnsan Doğası ve Toplum Anlayışı, Platon-Aristoteles. İnsan ve İnsan Dergisi 10/3 (2016), 42-63.
• Serahsî, Ebû Bekr es-. Usûlü's-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1954.
• Serahsî, Ebû Bekr es-. el-Usûl. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Seyyid Bey, Mehmed. el-Medhal. İstanbul: Asitane, 1924.
• Sivâsî, Ahmed Hamdi. Risâletü’l-Hüsn ve’l-kubh. Ankara: Milli Kütüphane, 06 Mil Yz A 1044/10, 98b-100a.
• Şensoy, Güvenç. Sadruşşerîa’nın Kelâmı Ta‘dîl Teşebbüsü Varlık ve Ulûhiyyet Merkezli Bir İnceleme. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2023.
• Taşçi Yıldırım, Emine. “İslam Düşüncesinde Avâm-Havâs Ayrımı”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/2 (2020), 671-682.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer et-. el-Makâsıd: Kelâm İlminin Maksatları. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: T.C. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Yıldız, Metin. “Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’de Nedensellik Karşıtlığı: Âdet Nazariyesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 19/2 (2019), 533-551.
• Zysow, Aron. “Mu‘tazilism and Māturīdism in Ḥanafī Legal Theory”, Studies in Islamic Law and Society, ed. Bernard G. Weiss. 235-265. Leiden: Brill, 2001.