Şa‘râvî’nin Tefsirinde Kur’an’ın İ‘câzı: Dil, Belagat ve İlahi Hitap Açısından Bir İnceleme

Yıl 2025, Sayı: 26, 367 - 384, 25.12.2025

Orhan İmamoğlu

https://doi.org/10.34085/buifd.1756756

Öz

Bu çalışma, Mısırlı müfessir Muhammed Mütevellî es-Şa‘râvî’nin (1911-1998) Kur’an’ın i‘câz anlayışını incelemektedir. Şa‘râvî, Kur’an’ın edebi, dil ve içerik yönleriyle beşeri kelamı aşan ilahî bir kitap olduğunu vurgular. Onun yorumları, klasik tefsir anlayışını modern bilim ve sosyal hayat bağlamında ele alarak Kur’an’ın çağlar üstü mucizevi yönlerini açıklamaya yöneliktir. Makale, öncelikle Şa‘râvî’nin görüşleri doğrultusunda Kur’an’ın tarihsel ve kelamî bağlamda meydan okuma (tehaddî) özelliğini analiz etmektedir. Kur’an’ın Arap toplumunun edebiyat ve hitabet açısından zirvede olduğu bir dönemde nazil olması, onun belagati ve dilsel üstünlüğünü vurgulayan en önemli delillerden biri olarak ele alınmaktadır. Şa‘râvî’nin yaklaşımı, yalnızca Kur’an’ın estetik yönüne değil, onun bilgi içeriği, bilimsel işaretleri, gaybî haberleri ve psikolojik yönlerine de odaklanmaktadır. Ona göre, Kur’an yalnızca tarihsel bir metin değil, kıyamete kadar sürecek ilahî bir hitaptır. Şa‘râvî, Kur’an’ın mucizeliğine, klasik dilbilim ve edebi analizlerle modern bilimin keşiflerini ilişkilendirerek çok yönlü bir bakış açısı sunar ve Kur’an’ın dil ve üslup açısından sunduğu meydan okumanın, onun tüm zamanlara hitap eden benzersiz bir kitap olduğunu ortaya koymaya çalışır. Günümüzde Kur’an’ın bilimsel işaretleri, felsefi içeriği ve insan psikolojisine yönelik mesajları gibi konular, akademik araştırmalar için verimli bir alan sunmaktadır. Şa‘râvî’nin vurguladığı gibi, Kur’an mucizesi zamanla eskimeyen, her dönemde yeni boyutlarıyla keşfedilmeye devam eden bir hakikattir. Bu bağlamda, makale, Kur’an’ın mucizeliğini açıklayan klasik ve çağdaş yaklaşımlar arasında bir köprü kurarak, Şa‘râvî’nin bu alandaki katkılarını detaylı bir şekilde değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’an , Mûcize , İ’câzu’l-Kur’an , Şa’râvî.

The Qur’an’s Inimitability in al-Sha‘rāwī’s Commentary: A Study of Language, Eloquence, and Divine Address

Öz

This study examines the understanding of the inimitability of the Qur’an (i‘jāz al-Qur’ān) by the Egyptian exegete Muhammad Metwally al-Sha’rawi (1911-1998). Sha’rawi emphasizes that the Qur’an is a divine book that surpasses human discourse in its literary, linguistic, and content aspects. His interpretations aim to explain the timeless, miraculous dimensions of the Qur’an by addressing the classical approach to tafsir (exegesis) within the context of modern science and social life. The article primarily analyzes the Qur’an's characteristic of challenge (tahaddī) in its historical and theological context, according to Sha’rawi’s views. The fact that the Qur’an was revealed during a period when Arab society was at the pinnacle of its literature and oratory is considered one of the most significant pieces of evidence emphasizing its eloquence and linguistic supremacy. Sha’rawi’s approach focuses not only on the aesthetic aspects of the Qur’an but also on its informational content, scientific allusions, unseen tidings (ghaybī reports), and psychological dimensions. According to him, the Qur’an is not merely a historical text, but a divine address that will continue until the Day of Judgment. Sha’rawi offers a multi-faceted perspective on the Qur’an’s miraculous nature by linking classical linguistic and literary analyses with the discoveries of modern science, aiming to demonstrate that the challenge presented by the Qur’an’s language and style proves it is a unique book that addresses all times. Topics such as the Qur’an’s scientific allusions, philosophical content, and messages related to human psychology offer a fertile area for academic research today. As Sha’rawi emphasized, the miracle of the Qur’an is a truth that does not fade with time, but continues to be discovered in new dimensions in every era. In this context, the article bridges classical and contemporary approaches to explaining the Qur’an’s miraculous nature, providing a detailed assessment of Sha’rawi’s contributions to this field.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Qur’an , Miracle , I‘jaz al-Qur’an , Sha‘rawi.

Kaynakça

• Altuntaş, Halil - Şahin, Muzaffer. Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
• Arpa, Enver. “İ’cazü’l-Kur’an Konusuna Farklı Bir Yaklaşım”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43/1 (01 Nisan 2002), 81-107. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000080
• Bağâ, Mustafâ Dîb - Mustu, Muhyiddîn Dîb. el-Vâdıh fî Ulûmi’l-Kur’ân. Dımaşk: Dâru’l-Kelimi’ṭ-Ṭayyib, 1998.
• Bakır, İbrahim. “İslâm Kelâmcılarına Göre Mucize Kavramı ve İmâm Mâtürîdî’nin Hz. İsa’nın Mucizelerini Değerlendirişi”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 11/1 (30 Haziran 2020), 215-239.
• Beki, Niyazi. “Mucizelerin Bilimsel Tezahürü”. Katre Uluslararası İnsan Araştırmaları Dergisi 10 (31 Aralık 2020), 77-95.
• Bulut, Hasan. “Dilbilimsel Açıdan Kur’an’da İ’caz (Örnekler Üzerinden Bir Değerlendirme)”. Academic Knowledge 1/1 (30 Aralık 2018), 36-51.
• Bulut, Hasan. “Mahiyeti ve Gayesi Açısından Kur’ân’a Göre Kur’ân”. İlahiyat Alanında Uluslarararası Araştırmalar XI. ed. Emrullah Fetiş. 35-55. Konya: Eğitim Yayınevi, 2024.
• Bûtî, Ramâzan. Min Revâi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1999.
• Câhız, Ebu Osmân. Hz. Muhammed’in Nübüvvetinin Delilleri (Hucecu’n-Nübüvve). çev. İbrahim Halil Erdoğan. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017.
• Cuveynî, Ebû’l-Meʿâlî ʿAbdulmelik b. ʿAbdullâh el-. Lumaʿu’l-Edille fî Ḳavâʿidi ʿAḳâîdi ʾEhli’s-Sünne ve’l-Cemâʿa. thk. Fevḳiyye Ḥuseyin Maḥmûd. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1987.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. Kitâbu’t-Ta’rîfât. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• Çuhadar, Mustafa. “Fesahat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/423-424. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Doğan, Mehmet Zeki. “Gaybî Haberler Yönüyle Kur’ân’ın İ‘câzı”. Batman Akademi Dergisi 4/1 (30 Haziran 2020), 53-64.
• Döner, Naim. “İ‘câz İlminin Doğuşu ve Tarihi Süreci / The Birth and Historical Process of I’caz Discipline”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (25 Ekim 2016), 0-0.
• Duman, M. Zeki - Altundağ, Mustafa. “Hurûf-ı Mukattaa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/401-408. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Ebu Zehra, Muhammed. el-Mu’cizetu’l-Kübrâ el-Kur’an. Beyrut: Dârü’l Fikri’l-Arabî, 1970.
• Ebu’l-Ayneyn, Sa’îd. eş-Şa’râvî Ellezî Lâ Na’rifuh. Kahire: Ahbârü’l-Yevm, 1995.
• Erdoğan, İbrahim Halil. Akâid İman Esasları. İstanbul: Beyan Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Erdoğan, İbrahim Halil. “Câhız ve Sarfe Teorisine Farklı Bir Bakış” 2/4 (2013).
• Erdoğan, İbrahim Halil. “Nübüvvetin İspatı Bağlamında Kur’an’ın Psikolojik İ’câzı”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 15/2 (31 Temmuz 2017), 402-420. https://doi.org/10.18317/kader.311118
• Erdoğan, İbrahim Halil. Nübüvvetin İspatı ve İ’câzu’l-Kur’an. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019.
• Hamed, Abdullah Hıdır. el-Kifâye fi’t-Tefsîri bi’l-Me’sûri ve’d-Dirâye. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 2017.
• İbn Hişâm, Ebû Muḥammed ʿAbdulmelik b. Hişâm el-Ḥimyerî. es-Sîretu’n-Nebeviyye. thk. Muṣṭafâ es-Saḳḳâ v.dğr. 2 Cilt. Mısır: Mektebetu Muṣṭafâ el-Bâbî’l-Ḥalebî, 1375/1955.
• İsmâîl, Muhammed Bekr. Dirâsât fî Ulûmi’l-Kur’an. Cidde: Dâru’l-Menâr, 1999.
• Konaklı, Numan. “İ‛câzü’l-Kur’ân Fikri: Mahiyet, Tarihsel Süreç ve Literatür”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (05 Mart 2014), 75-114. https://doi.org/10.15370/muifd.20666
• Kudûrî, Ğânim el-Hamd. Muhâdarât fî Ulûmi’l-Kur’an. Ammân: Dâru Ammâr, 2003.
• Kuran Araştırmaları Grubu. Kur’an Hiç Tükenmeyen Mûcize. İstanbul: Yayınevi, 11. baskı., 2007.
• Müslim, Mustafa. Mebâhis fi İ’câz’il-Kur’an. Riyad: Dârü’l-Müslim, 1996.
• Nesefî, Ebu’l-Mu’în. Tabsiratu’l-Edille fî Usûli’d-Dîn. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
• Polat, Fethi Ahmet. “Bir Î’cazü’l-Kuran İddiası Sarfe”. Marife Bilimsel Birikim Dergisi 3/3 (2003), 185-218.
• Râzî, Fahreddîn. Nihâyetü’l-Ukûl fî Dirâyeti’l-Uṣûl. thk. Saʿîd Abdullaṭif Fûda. Beyrut: Dâru’z-Zehâir, 2015.
• Saraç, M. A. Yekta. “Îcâz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/392-393. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Suyûti, Celâleddîn. el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Mısır: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1973.
• Şâh Veliyyûllâh, Aḥmed b. ʿAbdirraḥîm b. eş-Şehîd. el-Fevzu’l-Kebîr fî ʾUsûli’t-Tefsîr. Kahire: Sahve, 1986.
• Şa’râvî, Muhammed Mütevellî. Havâtırî Havle’l-Kurʾâni’l-Kerîm. thk. Ahmed Ömer Hâşim. Kahire: Ahbârü’l-Yevm, 1991.
• Şa’râvî, Muhammed Mütevellî. Mu’cizetu’l-Kur’an. thk. Ahmed Zeyn. Kahire: el-Muhtâru’l-İslâmi Li’t-Tıbaâ, 1978.
• Şa’râvî, Muhammed Mütevellî. Tesîru Cüz’ü Amme. Kahire: Ahbârü’l-Yevm, ts.
• Şa’râvî, Mütevelli. Mu’cizetu’l-Kur’ân. thk. Eşref Hüseyin. Kahire: Ahbârü’l-Yevm, 1993.
• Şimşek, Şahin. “İ‘câzü’l-Kur’ân - Belâgat İlişkisine Farklı Bir Yaklaşım”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 11/1 (30 Haziran 2020), 117-134.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “İ‘câzü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/403-406. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. Yavuz, Yusuf Şevki. “Sarfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/140-141. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. Yurt, Mehmet Emin. “Fahruddîn er-Râzî’ye Göre Mucize (Mefâtihu’l-Gayb Tefsîri Çerçevesinde)”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (01 Ekim 2017), 195-219. Zuhaylî, Vehbe. et-Tefsîru’l-Münîr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1991.