Şâfiî Mezhebi İçtihatlarında Standartlaşma ve Metodolojik Gelişim: Râfiî’nin Tercih İfadeleri

Öz

Şâfiî mezhebi teşekkül sürecini tamamladıktan sonra, Şâfiî fakihler, mezhebin birikimini sistematik biçimde değerlendirerek muteber (muʿtemed) ve tercih edilen (râcih) görüşleri tespit etmeye çalışmışlardır. Zamanla tercih ve tasnif yöntemi belli esaslara bağlanarak daha sistemli bir yapı kazanmış, bu süreçte kullanılan ifadeler mezhep literatüründe kendine özgü bir terminoloji haline gelmiştir. Böylece mezhep içi görüşlerin aktarımında bir standartlaşma sağlanmış ve fıkhî metodolojinin gelişimine önemli katkılar sunulmuştur. Katkı sunanların önde gelen isimlerinden biri, Abdülkerîm er-Râfiî’dir (v. 623/1226). Râfiî, Şâfiî mezhebinin sistemleştirme sürecinde Nevevî (v. 676/1277) ile birlikte mezhebin “Şeyhân”ı (iki büyük otoritesi) olarak kabul edilmiştir. Bu iki âlimin ittifak ettikleri meseleler, mezhep içinde genellikle bağlayıcı görüş olarak benimsenmiştir. Bu nedenle, sonraki dönem Şâfiî fakihleri, fıkhî meseleleri değerlendirirken özellikle Râfiî ile Nevevî’nin görüşlerine öncelik tanımışlardır. Onlardan özellikle Râfiî’nin fıkıh eserlerinde yer alan tercih ve tenkit ifadeleri onun mezhep geleneğinde getirdiği yeniklikler bu çalışmada ele alınmıştır. Râfiî’nin, mezhep içi muteber görüşlerin belirlenmesinde ve bunların sıralamasında kullandığı ifadeler hem teorinin belirlenmesinde hem de uygulamaya dökülmesinde önemli bir işlev görmektedir. Farklı tercih lafızlarıyla mezhep içindeki baskın görüşleri öne çıkaran Râfiî, kendisinden sonra gelen âlimlerin klasik metinleri daha iyi anlamalarına da katkı sağlamıştır. Çalışma kapsamında, Râfiî’nin bu ifadeleri hangi bağlamda ve ne amaçla kullandığı incelenmiş; ayrıca diğer Şâfiî fakihlerinin bu ifadelere yüklediği anlamlar, onların mezhep içindeki yeri ve fıkhî düşünce sistematiği açısından taşıdığı önem değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Şâfiî Mezhebi
• Râfiî
• Mezhep İçi Tercihler
• Fıkhî Terminoloji
• Tercih.

Juristic Preference and Methodological Standardization in the Shāfiʿī School: An Analysis of Rāfiʿī’s Terminological Expressions

Öz

After the Shāfiʿī school had completed its formative phase, scholars of the madhhab sought to systematically identify, classify, and evaluate legal opinions in order to determine which were authoritative (muʿtamad, i.e., legally relied upon) and preferred (rājih, i.e., stronger among differing opinions). Over time, these evaluative methods became increasingly formalized through the establishment of consistent principles and precise terminology. The expressions employed in this process evolved into a distinct terminological framework within the school’s legal discourse. This contributed significantly to the standardization of intra-madhhab transmission of legal opinions and to the methodological advancement of Shāfiʿī jurisprudence. One of the leading figures in this development was ʿAbd al-Karīm al-Rāfiʿī (d. 623/1226), who, alongside al-Nawawī (d. 676/1277), came to be regarded as one of the two principal authorities (al-Shaykhān) of the school. The legal opinions on which these two scholars concurred were generally regarded as authoritative within the tradition. Consequently, later Shāfiʿī jurists gave special precedence to the views of Rāfiʿī and Nawawī in their legal reasoning. This study explores the context, purpose, and methodological implications of Rāfiʿī’s use of terminological expressions indicating juristic preference. It further examines how subsequent Shāfiʿī scholars interpreted and applied these expressions, assessing their place within the doctrinal hierarchy of the school and their role in shaping the interpretation of post-foundational Shāfiʿī legal texts. In doing so, the study highlights the evolving methodology of legal classification and juristic preference within the Shāfiʿī school.

Kaynakça

1. Aslan, Mahsum. Şâfiîler’de Mezhep İçi İhtilâf: Heytemî ve Remlî Örneği, İstanbul: Nizamiye Akademi Yayınları 2022.
2. Abdülaziz Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-kitâbi’l-İslâmi, ts.
3. Ahmed Muhtâr Abdülhamîd Ömer. Muʿcemü’l-lugati’l-ʿArabiyye’l-muʿâsıra. 4 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1429.
4. Aslan, Bedri. “Nevevî’nin Mezhep İçin Tenkitleri Bağlamında Râfiî’ye Yönelttiği Eleştiriler (Ravzatu’t-Tâlibîn Adlı Eser Örneğinde)”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı- III: (M. XII.-XIX. Yüzyıl Arası). 89-99. istanbul: İslami İlimler Araştırma Vakfı, 1. Basım, 2021.
5. Aybakan, Bilal. “Râfiî”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 37. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
6. Aybakan, Bilal. “Şâfiî Mezhebi”. TDV İslam Ansiklopedisi. 38/233-247. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
7. Bakır, Musa Kazım. Horasan Şâfiîliği ve Râfiî. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019.
8. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. el-Ğâyetü’l-kusvâ fî dirâyeti’l-fetvâ. thk. Ali Muhyiddin el-Karadâğî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1429.

9. Cuveynî, Ebû Muاammed Abdullâh b. Yusuf. el-Cemʿ ve’l-Fark veya Kitâbu’l-Furûk. thk. Abdurrahmân b. Selâme b. Abdullâh el-Muzeynî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1424/2004.
10. Cürcani, Ebü’l-Hasen Alî b Muhammed b Alî Seyyid Şerîf Hanefî. et-Ta’rifat. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1988.
11. Cüveynî, Ebû’l-Meʿâlî ʿAbdulmelik b. ʿAbdullâh. Nihâyetu’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. Abdulʿazîm Mahmûd ed-Dîb. b.y.: Dâru’l-Minhâc, 1428.
12. Çolak, Abdullah. İslam Hukuk Tarihi ve İslam Hukukunun Kaynaklan. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2018.
13. Demîrî, Ebû’l-Beıâ Muhammed b. Mûsâ. en-Necmü’l-Vehhâc. thk. Heyet. 10 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1425/2004.
14. Ebû Muhammed el-Beğavî, el-Huseyn b. Mesûd b. Muhammed b. el-Ferrâ. et-Tehzîb fî Fıkhi’l-İmâm eş-Şâfiî. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd, Alî Muhammed Muavvid. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1418/1997.
15. Eşkar, Ömer Süleyman. el-Medhal ila diraseti’l-medârisi ve’l-mezâhibi’l-fıkhiyye. Ürdün: Dâru’n-Nefâis, 1418.
16. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed. el-Misbâhu’l-münîr fî ğarîbi’ş-Şerhi’l-kebîr li’r-Râfiʿî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, t.y.
17. Firuzabadi, Ebü’t-Tahir Mecdüddin Muhammed b Yakub b Muhammed. el-Kâmûsü’l-Muhît 8. thk. Mektebu’t-Tahkîki’t-Turâsi fî Müesseseti’r-Risâle. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 8. Basım, 2005.
18. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Vasît fi’l-Mezheb. thk. Ahmed Mahmûd İbrahîm, Muhammed Muhammed Tâmr. 7 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1417/1996.
19. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Vecîz. thk. Muhammed Ali Muavved - Adil Ahmed Abdulmevcud. 3 Cilt. Beyrut: Şirketu Dâri’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1418.
20. Hatîb eş-Şirbînî, Şems ed-Dîn Muhammed b. Ahmed eş-Şâfiʿî. Muğnî’l-Muhtâc ilâ Maʿrifeti Meʿânî Elfâzi’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
21. Heyet. el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye’l-Kuveytiyye. 45 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-evkâfü’l-Kuveytiyye, 2006.
22. Huderî, Muhammed. Târîhu’t-teşrî‘i’l-İslâmî. Kahire: Dârü’t-evzî’ ve’n-neşri’l-İslâmî, 1427.
23. İbn Abdüsselâm, Abdülazîz b. Abdisselâm Ebû Muhammed İzzüddîn es-Sülemî. el-Ğâye fi’htisâri’n-Nihâye. thk. İyâz Hâlid et-Tabbâ‘. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 1437.
24. İbn Hacer el-Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed. Tuhfetu’l-Muhtâc fî Şerhi’l-Minhâc. 10 Cilt. b.y.: el-Mektebetu’t-Ticâriyye, 1357.
25. İbn Hacer el-Heytemî, Ebü’l-ʿAbbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. el-Fetâva’l-Fıḳhiyyetu’l-Kubrâ. 4 Cilt. b.y.: el-Mektebetu’l-İslâmiyye, ts.
26. İbn Kâdî Şühbe, Ebü’s-Sıdk Takıyyüddîn Ebû Bekr b. Ahmed el-Esedî ed-Dımaşkî. Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyye. thk. Hâfız Abdulâlîm Han. 4 Cilt. Beyrut: Dâru âlemi’l-kütüb, 1407.
27. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî eş-Şâfiî. Tabakâtü fukahâ‘i’ş-Şâfi’iyye. thk. Ahmed Ömer Haşim. b.y.: Mektebetu Sekâfeti’d-Dîniyye, 1993.
28. İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Muhammed b Mükerrem b Ali el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1994.
29. İbn Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osman b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Şerhu müşkili’l-Vasît. thk. Abdulmunim Halife. 4 Cilt. Riyad: Dâru Kunûzi İşbilya, 1432.
30. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh ‘Abdulhay el-Hanbelî. Şezerâtü’z-zeheb fȋ ahbâri men zeheb. thk. Mahmud Arnâût. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 1991.
31. İbrahim Mustafa vd. el-Mu‘cemü’l-vasît. 2 Cilt. Kahire: Dâru’d-Dâvâ, ts.
32. Kattân, Mennâ‘ b. Halil. Târîhu’t-teşrî‘i’l-İslâmî. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1422.
33. Kılıçer, M. Esat. “Ashâbü’t-tahrîc”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/470. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
34. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Basrî. el-Hâvî’l-Kebîr fî Fıkhi Mezhebi’l-İmâmi’ş-Şâfiʿî ve huve Şerhu Muhtasari’l-Muznî. thk. eş-Şeyh ʿAlî Muhammed Meûd, eş-Şeyh Âdil Ahmed Abdulmevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1419-1999.
35. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Kitâbü’t-tahkîk. thk. Adil Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed Mu‘avved. Beyrut: Dârü’l-ceyl, 1413.
36. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Ravzatu’t-Tâlibîn ve Umdetu’l-Müftîn. thk. Zuheyr eş-Şâvîş. 12 Cilt. Beyrut; Dımaşk; Amman: el-Mektebu’l-İslâmî, 1412/1991.
37. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Mecmû‘ şerhu’l-Mühezzeb. thk. Bessâm Abdülvehhâb el-Câbî. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-fikr, ts.
38. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Tehzîbü’l-esmâ‘ ve’l-luğât. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
39. Nevevî, Yahyâ b. Şeref Ebû Zekeriyyâ. Minhâcü’t-Tâlibîn. thk. Avd Kasım Ahmed. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2005.
40. Özdemir, Muhittin. Şafii Fıkıh Literatürü ve Terminolojisi. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2023.
41. Özen, Şükrü. “Tercih”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40/484-487. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
42. Râfiî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerîm b. Muhammed. el-Azîz şerhu’l-Vecîz el-ma’rûfu bi Şerhi’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Avd - Adil Ahmed Abdulmevcud. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
43. Râfiî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerîm b. Muhammed. el-Muharrer fî fürûʿi’ş-Şâfiʿiyye. thk. Muhammed Hasan İsmail. Bağdat: Dârü’l-Kütübi’l-İlmyye, 2005.
44. Rûyânî, Ebü’l-Mehâsin Fahrülislâm Abdülvâhid b. İsmâîl. Bahrü’l-mezheb fî fürûʿı mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. thk. Târık Fethî es-Seyyid. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
45. Rüstâkî, Muhammed Semiî Abdurrahman. el-Kadîm ve’l-cedîd min akvâli’l-İmâmi’ş-Şâfiî. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2013.
46. Sadî Ebu’l-Habib. el-Kâmûsü’l-fıkhî lugaten ve ıstılahen. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1988.
47. Sizgen, İbrahim. “Râfiî el-Kazvînî ve Tenkîh Faaliyetindeki Rolü”. Marifetname 9/1 (2022), 157-186.
48. Sizgen, İbrahim. Şâfiî Mezhebinin Muharrirlerinden İmâm Râfiî (ö. 623/1226). Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2018.
49. Sizgen, İbrahim. “Şafi’i Mezhebinin Teşekkül Evreleri”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (2018), 125-154.
50. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. Kahire: Dâru Hecer, 1992.
51. Süyûtî, Ebü’l-Fazl el-Hafız Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-Eşbâh ve’n-nezâʾir fî kavâʾid ve fürûʿi fıkhi’ş-Şâfiʿiyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1990.
52. Şemsuddîn er-Remlî, Muhammed b. Ebi’l-ʿAbbâs Ahmed b. Hamza. Nihâyetu’l-muhtâc ilâ şerhi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404.
53. Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Minhâcü’t-Tâlibîn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/111-112. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
54. Zafîrî, Meryem Muhammed sâlih. Mustalahâtü’l-mezâhibi’l-Fıkhiyye ve esrâri’l-fıkhi’l-mermûzi fi’l-a‘lâmi ve’l-kütübi ve’l-ârâi ve’tercîhât. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2002.
55. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed el-Bilgrâmî el-Hüseynî. İthâfü’s-sâdeti’l-müttakīn bi-şerhi esrâri İhyâʾi ʿulûmi’d-dîn. 11 Cilt. Beyrut: Müessesetu Târihi’l-Arabî, 1414.
56. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Murtaza Muhammed b Muhammed b Muhammed. Tâcü’l-Arûs Min Cevâhiri’l-Kâmûs. thk. Mecmûah mine’l-Muhakkikîn. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, 1975.
57. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Fârikî ed-Dımaşkî. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmîrî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1993.
58. Zencânî, Ebu’l-Menâḳıb Mahmûd b. Ahmed b. Mahmûd b. Bahtiyâr Şihâbuddîn. Tahrîcu’l-Furûʿ ʿale’l-ʾUṣûl. thk. Muhammed ʾEdîb Ṣâlih. Beyrut: y.y., 1398.
59. Zühaylî, Vehbe b. Mustafa. el-Mu‘temed fi’l-fıkhi’ş-Şâfiî. 6 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1432.