Arapça İmlâ Kurallarının Belirlenmesinde Amaç ve Yöntem

Öz

Bu makale, Arapça imlâ geleneğinde yazım kurallarının hangi ilkelere göre belirlendiğini, betimsel içerik analizi yöntemiyle amaç ve yöntem ilişkisi çerçevesinde incelemektedir. Çalışma, Arap yazısında mushaf ve aruz imlâsı dışında yer alan genel imlâ kurallarıyla sınırlı tutulmuştur. Bu doğrultuda imlâ geleneğinde yaygın biçimde kullanılan bitişik ve ayrı yazım (vasıl ve fasıl), harf artırma (ziyâde), harf eksiltme (hazif) ve harf değiştirme (ibdâl) yöntemlerinin arka planında yer alan gerekçeler, klasik imlâ ve nahiv literatürü esas alınarak incelenmiştir. İnceleme sonucunda Arapça imlâ kurallarının belirlenmesinde belirsizliği giderme, kolaylaştırma, telaffuza uyum sağlama ve estetik bir görünüm kazandırma olmak üzere dört temel amacın öne çıktığı tespit edilmiştir. Bu amaçların, imlâ literatüründe çoğu zaman dağınık açıklamalar hâlinde yer aldığı, ancak dikkatle incelendiğinde söz konusu kuralların büyük ölçüde bu dört ilke etrafında şekillendiği görülmüştür. Söz konusu amaçlar, birbirinden tamamen bağımsız olmaktan ziyade zaman zaman aynı kural üzerinde farklı düzeylerde birlikte işleyen ve yer yer birbirini sınırlandıran ilkeler olarak değerlendirilebilir. Sonuç olarak çalışma, Arapça imlâ kurallarının belirli amaçlar doğrultusunda ve sistematik yöntemlerle şekillendiğini ortaya koymakta ve bu kuralların dayandığı ilkeleri bütüncül bir çerçevede ele alması bakımından önem taşımaktadır. Ayrıca imlâ kurallarının arkasındaki bu amaç ve yöntem ilişkisini görünür kılmanın Arap dili öğretiminde imlânın işlevsel boyutunun yeniden değerlendirilmesine katkı sağlayacağı umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• İmlâ
• Yazım Kuralları
• Amaç
• Yöntem.

Purpose and Method in Determining Arabic Orthographic Rulese

Öz

This article examines, through the framework of the relationship between aim and method and by employing the descriptive content analysis method, the principles according to which spelling rules were established in the Arabic orthographic tradition. The study is limited to general orthographic rules in Arabic writing, excluding Qurʾānic orthography (rasm al-muṣḥaf) and prosodic orthography. In this context, the rationales underlying such commonly used orthographic practices in the spelling tradition as joined and separate writing (waṣl and faṣl), letter addition (ziyāda), letter omission (ḥadhf), and letter substitution (ibdāl) are examined on the basis of the classical literature on orthography and Arabic grammar. The analysis reveals that four principal aims stand out in the formation of Arabic spelling rules: eliminating ambiguity, facilitating writing, ensuring conformity with pronunciation, and imparting an aesthetic appearance. Although these aims often appear in the orthographic literature in the form of scattered explanations, a close examination shows that the relevant rules were shaped largely around these four principles. These aims may be regarded not as entirely independent of one another, but rather as principles that at times operate together at different levels within the same rule and occasionally constrain one another. In conclusion, the study demonstrates that Arabic spelling rules were formed systematically and in accordance with specific aims, and it is significant in that it addresses the principles underlying these rules within a holistic framework. It is also hoped that making visible the relationship between aim and method underlying spelling rules will contribute to a reassessment of the functional dimension of orthography in Arabic language teaching.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Orthography
• Spelling
• Purpose
• Method.

Kaynakça

1. Abdulganî, Eymen Emîn. el-Kâfî fî kavâ‘idi’l-imlâ ve’l-kitâbe. Kahire: Dâru’t-Tevfîkiyye, ts.
2. Aktaş, Osman - Yaqoob, Luay Hatem. “Noktalama İşaretlerinin Anlama Etkisi Bakımından Arapça ve Türkçe-nin Karşılaştırılması”. International Journal of Filologia 6 (30 Aralık 2021), 1-19. https://doi.org/10.51540/ijof.996841
3. Altıkulaç, Tayyar. “Mushaflarda İmlâ Problemi”. Osmanlı’dan Günümüze Kur’an ve Hüsn-i Hat Sempozyumu, 53-63.
4. Aydın, Atik. “Arap Dilinde Noktalama İşaretleri: Tarih ve Uygulama”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/23 (2012), 1.
5. Aydın, Mustafa. “Arap Yazı Sistemi”. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi 10/4 (01 Ekim 2018), 1-8.
6. Besse, Mahmud b. Ali. el-ʿAmîd fî ʿilmi’t-tecvîd. thk. Muhammed es-Sâdık Kamhâvî. İskenderiye: Dâru’l-ʿAkîde, 1425/2004.
7. Bolelli, Nusrettin. Modern Metodla Arapça İmla Kuralları. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
8. Boz, Halit. “Kur’ân-ı Kerîm’de Salât (Namaz) Kelimesinin İmlasındaki Farklılıklar ve Sebepleri”. İlahiyat Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler, 144-156.

9. Cemâleddîn b. Hişâm, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. ʿAbdullâh İbn Yûsuf، Cemâleddîn İbn Hişâm. Nuktetu’l-iʿrâb. b.y.: Dâru’r-Riyâde, 1442/2021.
10. Cemâleddîn b. Hişâm, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. ʿAbdullâh İbn Yûsuf، Cemâleddîn İbn Hişâm. Şerhu Katru’n-nedâ ve bellu’s-sadâ. thk. Muhammed Muhyiddîn ʿAbdu’l-Hamîd. Kahire: Matbaatu’s-Saade, 1383/1963.
11. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân, Muhammed Sâdık Kamhavî. el-Muknî‘ fî resmi mesâhifi ehli’l-emsâr. Kahire: Meketebetu’l-Kulliyati’l-Ezheriyye, ts.
12. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân, Muhammed Sâdık Kamhavî. el-Muhkem fî nakti’l-masâhif. thk. İzzet Hasan. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1407.
13. Durmuş, İshak. “Arap Yazı Dilinde İmlâ Kurallarının Cümle Öğelerini Belirlemedeki İşlevi”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/2 (31 Aralık 2024), 1015-1039. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1548218
14. Durmuş, İsmail. “Harf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/158-163. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
15. Durmuş, İsmail. “Hemze”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/190-193. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
16. Durmuş, İsmail. “Tâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/281-282. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
17. Ebbezî, Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Beccâî el-Ebbezî Şihâb ed-Dîn el-Endelusî. el-Hudûd fî ʿilmi’n-Nahv. thk. Necât Hasan ʿAbdullâh Nevlî. Medine: el-Câmiʿatu’l-İslâmiyye, 1421/2001.
18. Erdoğan, Ayhan. Arapça İmla Klavuzu. Konya: Kutluboğa Yayınları, 2000.
19. Esterâbâdî, Muhammed b. el-Hasan er-Razî Necmu’d-Dîn. Şerhu Şâfiyyeti İbni’l-Hâcib. thk. Heyet. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1395/1975.
20. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Tehzîbu’l-luğa. thk. Muhammed ʿAvd Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâssi’l-ʿArabî, 2001.
21. Ğalâyinî, Mustafa b. Muhammed Selîm. Câmiʿu’d-durûs el-ʿarabiyye. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1414/1993.
22. Hacımısıroğlu, Mücella. “Mushaf İmlası Edebiyatında İstidrak Olgusu: İbnu’l-Kâdî el-Miknâsî (öl. 1082/1672) ve Beyânü’l-Hilâf Örneği = The Phenomenon of Istidrak in Mushaf Ortography Literature: Example of Ibn al-Qadi al-Miknasi (d. 1082/1672) and His Book Named Bayanu’l-Khilaf”. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi XXIII/1 (2024), 280-299.
23. Hârun, Abdusselâm Muhammed. Kâvâ‘idu’l-imlâ ve ‘alâmâtu’t-terkîm. Kahire: Dâru’t-Talâi‘, ts.
24. Hatîb, Abdullatif Muhammed. Usûlu’l-imlâ’. Kuveyt: Dâru Sa‘deddîn, 1994.
25. Hureynî, Ebû’l-Vefa Nasr b. Yunus el-Vefai. el-Metâliu‘l-nasriyye li’l-matâbii‘l-mısriyye fi’l-usûli’l-hattiyye. thk. Taha Abdulmaksud. Kahire: Mektebetu’s-Sunne, 2005.
26. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Lumaʿ fi’l-ʿarabiyye. thk. Fâʾiz Fâris. Kuveyt: y.y., ts.
27. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. Sirru sinâʿati’l-iʿrâb. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
28. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. ʿUkûdu’l-Hemz. thk. Mâzin el-Mubârek. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1409/1988.
29. İbn Durusteveyh, Ebû Muhammed Abdullah b. Cafer b. Muhammed. Kitâbu’l-kuttâb. thk. İbrâhim Sâmerrâi - Abdulhuseyin el-Fetlî. Kuveyt: Dâru’l-Kutubi’s-Sekâfiyye, 1977.
30. İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed b. Fâris el-Kazvînî. es-Sâhibî fî fıkhi’l-luğati’l-ʿArabiyye ve mesâilihâ ve suneni’l-ʿArabi fî kelâmihâ. b.y.: y.y., 1418/1997.
31. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Muslim. Edebu’l-kâtib. thk. Ali Fâ’ûr. Suud: Vizâratu’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1987.
32. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Edebu’l-kâtib. thk. Muhammed ed-Dâlî. b.y.: y.y., ts.
33. İbn Mâlik, Muhammed b. ʿAbdullâh. Teshîlu’l-favâʾid ve tekmîlu’l-mekâsid. thk. Muhammed Kâmil Berekât. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1387/1967.
34. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukerrem. Lisânu’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sadır, 1414.
35. İbn Yaʿîş, Yaʿîş b. ʿAlî. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. thk. İmîl Bedîʿ Yaʿkûb. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1422/2001.
36. İbnu’d-Dehhân, Ebû Muhammed Nâsıhuddîn Saîd b. el-Mubârek b. Alî b. Abdillâh en-Nahvî el-Bağdâdî. Bâbu’l-Hicâ’. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1976.
37. İbnu’s-Serrâc, Muhammed b. Serî. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdulhuseyn el-Fetilî. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, ts. İbrahim, Abdulalim. el-İmlâ’ vet’terkîm fi’l-kitâbeti’l-‘Arabiyye. Mısır: Mektebetu Garîb, ts.
38. Kabbiş, Ahmed. el-İmlâu’l-‘arabi neşetuhu ve kavâ‘iduhu ve mufredâtuhu ve temrînâtuhu. Dımeşk-Beyrut: Dâru’r-Raşîd, 1984.
39. Kalkaşendî, Ebu’l-ʿAbbâs Ahmed b. ʿAlî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâ. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1407.
40. Mâlıkî, Ebû Muhammed ʿAbdulvâhid b. Muhammed el-Umevî. ed-Durru’n-nesîr ve’l-ʿazbu’n-nemîr. thk. Ahmed ʿAbdullâh el-Mukrîʾ. 4 Cilt. Cidde: Dâru’l-Funûn, 1411/1990.
41. Maşalı, Mehmet Emin. “İbn Haldûn’un Gözüyle Mushaf İmlası”. Usûl: İslam Araştırmaları 22 (2014), 7-24.
42. Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed el-Murâdî. ʿUmdetu’l-Kuttâb. thk. Bessâm ʿAbdu’l-Vehhâb el-Câbî. b.y.: Dâru İbn Hazm, 1425/2004.
43. Sabbân, Ebu’l-ʿİrfân Muhammed b. ʿAlî es-Sabbân el-Mısrî. Hâşiyetu’s-Sabbân ʿalâ Şerhi’l-Eşmûnî li Elfiyeti İbn Mâlik. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1417/1997.
44. Sağlam, Mustafa. “Mushaf İmlası Bağlamında Zemahşerî ve el-Keşşâf’ı”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî III (2023), 73-82.
45. Saleh, Alaadin - Bulut, Ali. “Hemze’nin ‘‘İlmu Resmi’l-Masâhif’ ve Kıraâtteki Yeri”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (01 Aralık 2016), 77-104.
46. Sarı, Mehmet Ali. “İdgam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/471-472. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
47. Sarıkaya, Bekir - Karaoğlu, Serdar. “Nehcü’l-Ferâdîs Neşrinde Bazı Arapça Kelimeler ile Âyetlerin Hatalı İmlaları ve Anlama Etkisi”. RUSUH Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 5/2 (31 Aralık 2025), 159-182. https://doi.org/10.71083/rusuhder.1746030
48. Seyf, Mehdi. “Mushaf İmlası ve Farklı Yaklaşımlar”. Tarihten Günümüze Kıraat İlmi: Uluslararası Kıraat Sempozyumu, 187-228.
49. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b Osman b Kanber el-Harisi. Kitâbu Sîbeveyhi. Kahire: Mektebetu’l-Hanci, 1988.
50. Suyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Hem‘u’l-hevâmi‘ fî şerhi Cem‘i’l-cevâmi‘. thk. ʿAbdulhamîd Hindâvî. 3 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Tevfîkiyye, ts.
51. Süyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Müzhir fî ʿulûmi’l-luğa ve envâʿihâ. thk. Fuâd ʿAlî Mansûr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1418/1998.
52. Tablâvî, Ebû es-Seʿd Zeynüddîn Mansûr b. Ebî’n-Nasr b. Muhammed. Kitâbu’ş-şemʿati’l-mudıyye bi-neşri kırâʾâti’s-sebʿati’l-mardıyye. thk. Ali Seyyid Ahmed Cafer. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1423/2003. Vâli, Hüseyin. Kitâbu’l-imlâ’. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1. Basım, 1985.
53. Yavuz, Lütfullah. “Kur’an’ın Topkapı Nüshasının İmlası ve Hz. Osman’a Nispeti Konusundaki Tereddütlere Cevaplar”. Diyanet İlmi Dergi XLVI/2 (2010), 137-144.
54. Yetim, Ömer Faruk. Nahiv Kurallarının Fıkhî İhtilaflardaki Rolü. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
55. Zeccâcî, Ebu’l-Kâsım ʿAbdurrahmân b. İshâk en-Nihâvendî. Kitâbu’l-Hat. thk. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. Ammân: Dâru Ammâr, 1. Basım, 2000.
56. Zeccâcî, Ebu’l-Kâsım ʿAbdurrahmân b. İshâk en-Nihâvendî. el-Lâmât. thk. Mâzin el-Mubârek. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1405/1985.
57. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Mufassal fî san‘ati’l-i‘rab. thk. Alî bû-Mulahham. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1993.
58. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru İhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.