Mecūsī Teolojisinde Aracı Varlıklar Olarak Ameşa Spentalar: İşlevsel Özellikleri ve Ontolojik Konumu

Öz

Çoğu dinî gelenekte, Sami dinlerdeki melek tasavvuruyla örtüşen özellik ve işlevlere sahip olan ve meleklerle önemli ölçüde benzerlik gösteren aracı varlıklar bulunmaktadır. Nitekim bu dinî geleneklerde söz konusu aracı varlıkların Tanrı adına maddi ve manevi âlemde tasarrufta bulunduklarına; elçilik, rehberlik ve koruyuculuk gibi görevleri yerine getirdiklerine inanılmaktadır. Benzer biçimde Mecūsī/Zerdüştī teolojide Tanrı Ahura Mazda’ya en yakın ilahî-soyut varlıklar olarak tasavvur edilen Ameşa Spentalar, aracı varlık statüsünde değerlendirilmektedir. Mecūsī geleneğinde altı varlıktan oluşan Ameşa Spentalar’ın hem maddi hem manevi âlemde aracılık yaptığına, bunun yanı sıra kötülüğe karşı kozmik düzeni, doğru inancı, insanı, hayvanları, tabiatı koruma ve tanrısal egemenliği tesis etme gibi farklı görevleri olduğuna ve her birinin tanrısal bir niteliği sembolize ettiğine inanılmaktadır. Bu makalede Mecūsī kutsal metinleri olan Gatha ve Avesta literatürü temel alınarak Ameşa Spentalar’ın ontolojik statüsü incelenecektir. Bu çerçevede öncelikle Ameşa Spentalar’ın yalnızca Tanrı’nın nitelikleri mi yoksa ona itaat eden ve onun tarafından yaratılan soyut ilahî varlıklar mı oldukları tespit edilecektir. Ardından Ameşa Spentalar’ın Mecūsī teolojideki ontolojik statüsünü ve işlevlerini dikkate alarak ‘melekvâri-aracı varlık’ kavramsallaştırmasının imkân ve sınırları tartışmaya açılacaktır. Bu ölçütler ışığında makalenin amacı, Ameşa Spentalar’ı Sami geleneğinin melek şablonuna oturtup özdeşlik kurmak değil; sadece Ameşa Spentalar’ın aracı-koruyucu varlık konumunda olduklarını açıklamak ve anlaşılır kılmak adına melek tasavvuruyla olan benzerliklere dikkat çekmektir.

Anahtar Kelimeler

• Mecūsī/Zerdüştī Teoloji
• Tanrı Ahura Mazda
• Ameşa Spentalar
• Aracı Varlık
• Melek

The Amesha Spentas as Intermediary Beings in the Zoroastrian Theology: Their Functions and Ontological Status

Öz

In most religious traditions, there exist intermediary beings whose characteristic and functions correspond to the angelic conception found in the Semitic religions and who bear significant resemblance to angels. Indeed, in these religious traditions, such intermediary beings are believed, carry out dispositions in the material and spiritual realm on behalf of God and that they fulfill duties such as messengership, guidance, and protectorship. Similarly, in Zoroastrian theology, the Amesha Spentas, conceived as divine-abstract beings closest to God Ahura Mazda, are evaluated in the status of intermediary beings Zoroastrian tradition holds that the Amesha Spentas, consisting of six entities, function as intermediaries in both the material and the spiritual realms. In addition to this mediating role, they are believed to be responsible for upholding cosmic order against evil, safeguarding true belief, protecting humanity, animals, and nature, and establishing divine sovereignty. Each Amesha Spenta is understood to symbolize a distinct divine attribute. In this article, the ontological status of the Amesha Spentas will be examined on the bases of the Zoroastrian sacred texts the Gathas and the Avestan literature. Within this framework, it will first be ascertained whether Amesha Spentas are merely attributes of God or abstract divine beings who obedient to Him and created by Him. Then, taking into account the ontological status and functions of the Amesha Spentas in Zoroastrian theology, the possibilities and limits of the conceptualization of ‘angelic-intermediary being’ will be opened to discussion. In the light of these criteria, the aim of the article is not tot fit the Amesha Spentas into the angel template of the Semitic tradition and establish an identity between them; but only to drawn attention to the similarities with the conception of angels in order to explain and make understandable that the Amesha Spentas are in the position of intermediary-protective beings.

Anahtar Kelimeler

• Zoroastrian Theology
• God Ahura Mazda
• Amesha Spentas
• Intermediary Being
• Angel

Kaynakça

1. Afifi, Rahim. Esātīr ve Ferheng-i Īrān der Neviştehā-yī Pehlevī. Tahran: İntişârât-i Tūs, 1383.
2. Alıcı, Mehmet. Kadim İran’da Din: Mecūsī Geleneğinde Tektanrıcılık ve Düalizm İlişkisi. İstanbul: MilelNihal Yayınları, 2021.
3. Āmuzgār, Jāleh - Tefazzolī, Ahmed. Osture-i Zindegī-yi Zertoşt. Tahrān: Neşr-i Çeşmeh, 1389.
4. Āştīyānī, Celāleddīn. The Ideal of Man: Analysis of Ideas Zarathushtra. çev. Mamak Nourbakhsh. Tehran: Şirket-i Sihāmī İntīşār, 2002.
5. Āştīyānī, Celāleddīn. Zertoşt: Mazdāyesnā ve Hokumet. Tahrān: Şirket-i Sihāmī İntīşār, 1394.
6. Avestā IV: Visperad, Ḫordeh Avestā, Vendidād. çev. İbrāhīm Purdāvūd. Tahran: İntişārāt-i Nigāh, 1394.
7. Avesta.org. “Angels in Zoroastrianism”. Erişim 15 Şubat 2024. http://www.avesta.org/angels.html
8. Avestā: Kohenterīn Surudhā ve Metinhā-i Īranī-I-II. çev. Celīl Dustḫāh. Tahran: İntişārāt-i Morvārīd, 1394.

9. Avesta: Zerdüştîlerin Kutsal Metinleri. çev. Mehmet Emin Sular. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2022.
10. Behrāmī, İhsan. Ferheng-i Vājehā-yī Avestāī-II-III. ed. Ferīdun Cüneydī. Tahran: Neşr-i Belh, 1369.
11. Boyce, M. “Amurdād”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 23 Şubat 2024. http://www.iranicaonline.org/articles/amurdad-pahl
12. Boyce, M. “Ardwahišt”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 21 Şubat 2024. https://www.iranicaonline.org/articles/ardwahist-av
13. Boyce, M. “Armaiti”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 22 Şubat 2024. https://www.iranicaonline.org/articles/armaiti
14. Boyce, M. Textual Sources For The Study Of Religion: Zoroastrianism. Chicago: The University of Chicago Press, 1990.
15. Boyce, Mary. “Amǝša Spǝnta”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 16 Şubat 2024.
16. https://www.iranicaonline.org/articles/amesa-spenta-beneficent-divinity Boyce, Mary. “Fravaši”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 09 Ocak 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/fravasi/
17. Caferī, Alī Ekber. Zertoşt ve Dīn-i Behī. Tahrān: İntişārāt-i Cāmī, 1385.
18. Dhalla, Maneckji Nusservanji. Zoroastrian Theology: From the Earliest Times to the Present Day. New York, 1914. http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.41951
19. Dustḫāh, Celīl. “Yād-dāşthā-i Avestā”. Avestā: Kohenterīn Sorudhā ve Metinhā-i Īranī-II. Tahran: İntişārāt-i Morvārīd, 1394.
20. Erbaş, Ali. “Melek”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/melek Erbaş, Ali. Melekler Âlemi: İlahi Dinlerde Melek İnancı. İstanbul: Paradoks Yayınları, 2012.
21. Gāthā: Kohenterīn Beḫş-i Avestā. çev. İbrāhīm Purdāvūd. Tahran: İntişārāt-i Esātīr, 1389.
22. Güneş, Adnan. Zerdüştîlikte Melek İnancı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
23. Haug, Martin. Essays on the Sacret Language Writins and Religion of the Parsis. London: Trübner&Co., 1907.
24. Hinnells, John R. Şināḫt-i Esātīr-i Īrān. çev. Jāleh Āmuzgār - Ahmed Tefazzolī. Tahrān: Neşr-i Çeşmeh, 1373.
25. Kellens, Jean - Herrenschmidt, Clarisse. “Daiva”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 11 Nisan 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/daiva-old-iranian-noun/
26. Kızıl, Hayrettin. Mecusilikte Ateş Sembolü. Diyarbakır: A Grafik, 2012.
27. Malandra, William W. “garōdmān”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 14 Ocak 2024. https://www.iranicaonline.org/articles/garodman-
28. Malandra, William W. “Šahrewar”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 22 Şubat 2024. https://iranicaonline.org/articles/sahrewar
29. Mēnōy ī Ḫired. çev. Ahmed Tefazzolī. Tahran: İntişārāt-i Bunyad-i Ferheng-i Īrān, 1354.
30. Meral, Yasin. Şeytan ve İblis’le Savaşımız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2025.
31. Mīhr, Ferheng. Dīd-i Nū ez Dīn-i Kohen (Felsefe-i Zertoşt). Tahran: İntişārāt-i Cāmi, 1381. Mihr, Ferheng. Felsefe-i Zertoşt. Tahrān: Neşr-i Cāmī, 1374.
32. Mihrīn, Mihrdād. Āyīn-i Rāstī: Yektāperestī-yi Zertoşt. Tahrān: İntişārāt-i Fravahar, 1361.
33. Narten, J. - Gignoux, Ph. “Bahman”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 20 Şubat 2024. https://iranicaonline.org/articles/bahman-vohu-manah
34. Panaino, Antonio. “Hordād”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 23 Şubat 2024. http://www.iranicaonline.org/articles/hordad
35. Polat, Mahmut. Günümüz İran Zerdüştiliği Üzerine Bir Araştırma. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
36. Purdāvūd, İbrāhīm. Yād-dāşthā-i Gāthā. Tahran: İntişārāt-i Esātīr, 1394.
37. Rezī, Hāşim. Teālīm-i Zertoşt. Tahrān: İntişārāt-i Fravahar, 1350.
38. Schlerath, B. - Skjærvø, P. O. “Aša”. Encyclopædia Iranica. Erişim 19 Şubat 2024. https://www.iranicaonline.org/articles/asa-means-truth-in-avestan
39. Taraporewala, İrach J. S. Zerdüşt Dini Zerdüşt’ün Gathaları Üç Unutulmuş Din: Mitraizm Maniheizm Mazdakizm. çev. Nice Damar. İstanbul: Avesta Yayınları, 3. baskı., 2011.
40. The Gathas of Zarathushtra and The Other Old Avestan Texts. çev. Helmut Humbach. Heidelberg: Carl Winter, 1991.
41. The Gāthās of Zarathustra. çev. Stenley Insler. Leiden: Brill, 1975.
42. Uşīderī, Cihāngīr. Danīşnāme-i Mazdāyesna. Tahran: Neşr-i Merkez, 1394.
43. Yesnā: Beḫş-i ez Kitāb-i Avestā. çev. İbrāhīm Purdāvūd. Tahran: İntişārāt-i Esātīr, 1387.
44. Yeşthā I. çev. İbrāhīm Purdāvūd. Tahran: İntişārāt-i Esātīr, 1394.
45. Yeşthā II. çev. İbrāhīm Purdāvūd. Tahran: İntişārāt-i Esātīr, 1394.
46. Zaehner, R. C. The Dawn and Twilight of Zoroastrianism. New York: G. P. Putnam’s Sons, 1961.
47. Zand-Ākāsīh: Iranian or Greater Bundahišn. çev. Behramgore Tehmuras Anklesaria. Bombay: Rahnumae Mazdayasnan Sabha, 1956.
48. Zerdüşt’ün Gataları: Zerdüşt’ün Öz Şiirleri. çev. Ali Nihad Tarlan. İstanbul: Sühulet Matbaası, 1935.