Modern Dönemde Sahra Altı Afrika’da Kâdirî Tarikatı Mensubu Sûfîlerin Siyasal Etkileri

Öz

Bu çalışma, Kâdiriyye tarikatının modern dönemde Sahra Altı Afrikada ortaya çıkan siyasî ve toplumsal yapılar üzerindeki etkisini anlaşılır ve bütüncül bir çerçevede ele almaktadır. Tarikatların bölgenin dinî, kültürel ve toplumsal hayatındaki rolü literatürde yaygın biçimde incelenmiş olsa da, Kâdiriyye tarikatının siyasî yapıların oluşumu ve kurumsallaşmasındaki özgün konumu çoğu zaman yüzeysel biçimde değerlendirilmiştir. Bu araştırma, söz konusu eksikliği gidermeyi ve Kâdiriyyenin bölgesel siyasetteki belirleyici rolünü daha görünür kılmayı amaçlamaktadır. Çalışmada, Kâdiriyye tarikatına mensup âlim ve liderlerin Songay Krallığı, Kano ve Sokoto Emirlikleri ile Macina Devleti gibi önemli siyasî yapıların kuruluş ve gelişim süreçlerine sağladıkları katkılar sistematik bir yaklaşımla analiz edilmektedir. Bu kapsamda tarikatın benimsediği tasavvufî düşüncenin yönetim anlayışı, hukuk düzeni ve toplumsal düzenin sağlanması üzerindeki etkileri ayrıntılı biçimde değerlendirilmektedir. Araştırma bulguları, Kâdiriyyenin XV. yüzyıldan itibaren yalnızca bireysel maneviyatı önceleyen bir yapı olmaktan çıkarak, siyasî otoriteyi destekleyen ve meşrulaştıran önemli bir aktör hâline geldiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen veriler, tarikat mensuplarının yöneticilere danışmanlık yapma, fetva verme, nasihat etme ve toplumsal anlaşmazlıklarda arabuluculuk üstlenme gibi faaliyetler aracılığıyla yönetişim süreçlerini doğrudan etkilediklerini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Kâdiriyye tarikatının Sahra Altı Afrikanın siyasî tarihindeki yerini sistematik bir perspektifle ortaya koymakta; Afrika İslâm tarihi literatürüne özgün bir katkı sunarak modern dönemde tasavvufî yapıların toplumsal ve siyasal işlevlerine ilişkin tartışmalara yeni bir bakış açısı kazandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kâdiriyye Tarikatı
• Sahra Altı Afrika
• Siyasî Etki
• Tasavvufî Yapılar
• Sokoto Devlati

The Political Influence of Qādirī Sufis in Sub-Saharan Africa: From the 15th Century to the Modern Era

Öz

This study examines the influence of the Qādiriyya Sufi order on the socio-political landscapes that emerged in Sub-Saharan Africa. While the role of Sufi orders in the regions religious and social life has been extensively documented, the specific contribution of the Qādiriyya to the formation and institutionalization of political entities has often been addressed superficially. This research aims to address this scholarly lacuna by highlighting the orders decisive role in regional political history. The article systematically analyzes the contributions of Qādiriyya-affiliated scholars and leaders to the genesis and consolidation of major polities, including the Songhay Empire, the emirates of Kano, the Sokoto Caliphate, and the state of Macina. It explores how the Sufi ethos promoted by the Qādiriyya shaped approaches to governance, legal frameworks, and the preservation of social order. The findings demonstrate that from the fifteenth century onward, the Qādiriyya transcended individual spirituality to become a pivotal political stakeholder that supported and legitimized sovereign authority. The study further shows that members of the order directly influenced governance through strategic counseling, the issuance of legal opinions (fatwas), and mediation in social conflicts. By providing a systematic assessment of the Qādiriyyas place in Sub-Saharan political history, this article offers an original contribution to the literature on African Islamic history and provides a nuanced understanding of the political functions of Sufi institutions.

Anahtar Kelimeler

• Qādiriyya Order
• Sub-Saharan Africa
• Political Influence
• Sufi Networks
• Sokoto Caliphate

Kaynakça

1. Abun-Nasr, Jamil M. The Tijaniyya: A Sufi Order in the Modern World. Oxford: Oxford University Press, 1965.
2. Abdürrezak, Abdullah. et-Tariketüs-sûfiye fîl-karetil-İfrîkîyye. Kahire: Darus-Sekâfe lin-Neşrit-Tevzi, 2004.
3. Ahmed Bâbâ et-Tinbüktî. Neylül-ibtihâc bi-tatrîzid-dîbâc. thk. Abdülhamîd Abdullah el-Harâzî. Trablus: Dârül-Kütübil-Vataniyye, 2000.
4. Âlûrî, Âdem Abdullâh. el-İslâm fî Nîcîryâ veş-Şeyh Osmân b. Fûdî el-fülânî. Beyrut: ed-Dârül-Arabiyyetü, 1971.
5. Bârî, Osman Birmâ. Cezûrüs-sekâfetil-İslâmîye fîl-ğarbîl-İfrîkya. Kahire: Darul-Âmîn, 1. Basım, 2000.
6. Bello, Muhammed. İnfâkul-meysûr fî târîhi bilâdit-Tekrûr. ed. Osman Dan Fûdî. Niamey: Dârul-Hikme, 1998.
7. Boyd, Jean-Mack, Beverly. One Womans Jihad: Nana Asmau, Scholar and Scribe. Bloomington: Indiana University Press, 2000.
8. Brockelmann, Carl. Târîḫul-edebil-Arabî. Çeviren: Abdülhalîm en-Neccâr. 2 cilt. Kahire: Dârül-Meʿârif, 1977.

9. Bûatros, Ahmed. el-Harakatul-ıslahiyah fî İfrîkya cenûbus-Sahrâ. Cezayir: Dârül-Hudâ, 2009.
10. Buazîz, Yahya. Târîhü İfrîkıyâl-Garbiyye el-İslâmiyye min matlail-karnis-sâdis aşer ilâ matlail-karnil-ışrîn. Cezayir: Dârü Humâ, 2001.
11. Bûslîm, Sâlih-Zeyn, Muhammed ez-. “Hareketüt-Taṣavvuf ve Neşâtut-Turukiṣ-Ṣûfiyye bi-İklîmi Tuvât ve İfrîkiyâl-Garbiyye hilâlel-karneyn 12–19 m.” Mecelletül-Hivâr el-Mütavassitî 5 (Mart 2013).
12. el-Cemel, Şevkī Atâullah. “Os̱mân b. Fûdî ve siyâsetül-cihâdil-İslâmî elletî ittebeʿahâ.” el-Bahs̱ül-ilmî 26 (1976): 41–67. Rabat.
13. Cibrân, Muhammed Mesûd. et-Tefâul el-Akdî vel-Hadârî beynel-Garbi el-İslâmî ve es-Sûdânil-Evsat. Trablus: Mecelletü Kulliyyetid-Davetil-İslâmiyyeti, 2005.
14. Çift, Salih. “Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri”. İçinde Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri, editör Takyettin Karakaya, 37–55. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
15. Ebûl-Hasan Ali b. Yusuf, Nurüddîn. Behcetül-Esrâr ve Madenül-Âsâr. çev. Cemâleddîn eş-Şentûfî. Bağdat: Ettebetu Ecestîriye, 2010.
16. Fisher, Humphrey J. Ahmadu Lobbo and the Fulani Empire of Macina. Oxford: Oxford University Press, 1964.
17. Fûdî, Abdullah b. Tezkiretül-Eimme. ed. Hasan Ahmed İbrâhîm. Kahire: Dârüs-Selâm, 2005.
18. Gurâb, Sad. “Ahmed Bâbâ et-Tinbüktî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/45-46. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
19. Gürer, Dilâver. Abdülkâdir Geylânî: Hayatı, Eserleri, Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
20. Hiskett, Mervyn. The Sword of Truth: The Life and Times of the Shehu Usuman dan Fodio. Evanston: Northwestern University Press, 1973.
21. Hunwick, John O. Sharia in Songhay: The Opinions and Reports of al-Maghili. Leiden: Brill, 1985.
22. Hüseyin, Ahmet İlyas. “Sahra Altı Afrika Topluluklarında Tasavvufun Rolü (m. 15-19 Yüzyıllar), Sudan Örneği Libya”, Es-Semiriye Dergisi Sayı 4 (ts.), s. 316.
23. İbrâhim, Abdullâh Abdurrezzak. Aḍva ʿalât-tarikis-ṣûfiyye fīl-kâretil-İfrika. Kahire: Mektabetu Madbûlî, 1990. İz, Mahir. Tasavvuf: Mahiyeti Büyükleri ve Tarikatler. İstanbul: Türdav, ts.
24. Kani, Ahmed Muhammed. Nijeryada İslâmî Cihad. Çev. Ömer Gündüz. İstanbul: İnsan Yayınları, 1991.
25. Kavas, Ahmet. “Osman b. Fûdî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 33. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
26. Kettânî, Abdülhayy. Fihrisül-fehâris vel-esbât. C. 2. Beyrut: Dârül-Garbil-İslâmî, 1982.
27. Küntî, Muhammed Halife el-, thk. Muhammed el-Mehdavi. Cünnetül-mürid dûnel-merid. Meğrib: Daru ebi rekâk, 2011.
28. Last, Murray. The Sokoto Caliphate. London: Longman, 1967.
29. Levtzion, Nehemia. Ancient Ghana and Mali. London: Methuen, 1973.
30. Levtzion, Nehemia, ve Randall L. Pouwels, eds. The History of Islam in Africa. Athens: Ohio University Press, 2000.
31. Martin, B. G. Muslim Brotherhoods in Nineteenth-Century Africa. Cambridge: Cambridge University Press, 1976.
32. Mack, Beverly B. “Muslim Women Scholars in the Sokoto Caliphate.” The International Journal of African Historical Studies 21, no. 2 (1988): 239–255.
33. Muğîlî, Muhammed b. Abdülkerîm. Tâcü’d-Dîn fî mâ Yecibu ale’l-Mülûk ve’s-Selâtîn. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
34. Muklâtî, Ramûm ve Mahfûz, Abdullah. Cezayirin Tuvât Bölgesinin Batı Afrikada İslâm ve Arap Kültürünü Yaymadaki Rolü. Cezayir: Eş-Şurûk Yayınları, 1. Baskı., 2009.
35. Mukaddem, Mebrûk. el-İmâm Muhammed b. Abdülkerîm el-Muğīlī et-Tilmisânî ve devruhu fî tesîsil-imâretil-İslâmiyye bi İfrîkıyâl-Ğarbiyye hilâlel-karnit-tâsi lil-hicre/el-hâmis ʿaşer lil-mîlâd. Vahran: Dârül-Garb lin-Neşr vet-Tevzî, 2006.
36. Mûsâdife, Zeynep. el-Fikrus-sûfî indeş-şeyh Sidî el-Muhtar el-küntî. Cezayir: Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ebû Bekir Belkâid Üniversitesi, 2011.
37. Özköse, Kadir. Afrikada Tasavvuf ve Tarikatlar. Konya: Ensar Yayıncılık, 2008.
38. Özköse, Kadir. Sûfî Davetten Devlete: Osman b. Fûdî ve Sokoto Halifeliği. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
39. Öztürk, Özkan. Siyaset ve Tasavvuf: Osmanlı Siyasal Düşüncesinde Tasavvufun Rolü. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
40. Trimingham, J. Spencer. The Sufi Orders in Islam. Oxford: Oxford University Press, 1971.
41. Türer, Osman. Ana Hatlarıyla Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Seha Neşriyat, 1995.
42. Wright, Zachary Valentine. Living Knowledge in West African Islam. Leiden: Brill, 2015.
43. Zebadiyye, Abdülkadir. Araplar ve Müslümanların Eser ve Yazılarında Sahra Altı Afrika Üzerine İncelemeler. Cezayir: basımsız, Üniversite Yayınları Bürosu, 2010.