Zîrî Hanedanının İlk Dönem Tarihi (373/984’e Kadar)

Öz

Bu makalede, Berberî kabileleri içinde en geniş konfederasyonu oluşturan Sanhâce’nin Telkâte koluna mensup Zîrî hanedanının ortaya çıkışı ve 373/984 yılına kadar uzanan erken dönem tarihi incelenmektedir. Mağrib-i Evsat’ta teşekkül eden hanedan, Fâtımîler’in X. yüzyılda bölgede hâkim güç hâline gelmesiyle tarih sahnesine çıkmış ve yaklaşık iki asır boyunca Mağrib’in siyasi, iktisadi ve toplumsal yapısında etkili olmuştur. Zîrîler, Fâtımîler ile Endülüs Emevîleri arasında Mağrib-i Aksâ’nın hâkimiyeti için süregelen rekabette önemli bir rol oynamıştır. Sanhâce kimliğiyle Fâtımîler’in yerel müttefiki olarak hareket eden hanedan, Zenâte baskısı ve Endülüs Emevî nüfuzuna karşı bölgede dengeleyici bir güç haline gelmiştir. Hanedanın Fâtımîler’e sağladığı en önemli destek, Zenâteli Ebû Yezîd en-Nükkârî (ö.336/947) liderliğindeki Hâricî-İbâzî harekete karşı Fâtımî iktidarının yanında yer almasıdır. Bu destek, Fâtımî Devleti’nin varlığını sürdürmesinde kritik bir rol oynamış; Zîrîler ile Fâtımîler arasındaki uzun süreli sadakat ilişkisi, hanedanın Mağrib’in iç kesimlerindeki hâkimiyetini giderek güçlendirmesini sağlamıştır. Fâtımîler’in hilâfet merkezini Mısır’a taşımalarının ardından bölgenin büyük bir kısmı fiilen Zîrîler’in kontrolüne girmiş ve böylece yarı bağımsız bir Zîrî hanedanı ortaya çıkmıştır. Ağırlıklı olarak birinci el kaynaklara dayanan bu makale, Zîrî hanedanının erken dönem tarihiyle sınırlandırılmıştır. Çalışmada hanedanın nesebi, Fâtımîler’e bağlı olarak üstlendiği siyasi rol, zaman içinde kazandığı idari ve askeri güç ile yarı bağımsız bir siyasi yapıya dönüşme süreci analiz edilmiştir. Türkiye’de bu hanedan üzerine yapılan müstakil çalışmaların sınırlı olduğu dikkate alındığında, makalenin Zîrîler’e yönelik akademik ilgiyi artırması ve Mağrib tarihinin daha derinlikli biçimde anlaşılmasına katkı sunması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Mağrib
• Fâtımîler
• Zîrîler
• Zîrî b. Menâd
• Bulukkîn

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

The Early Period of the Zirid Dynasty (Up to 373/984)

Öz

This article examines the emergence of the Zīrid dynasty, which belonging to the Talkāta branch of the Sanhāja, the largest confederation among the Berber tribes, and its early history up to the year 373/984. Established in the Maghrib al-Awsaṭ, the dynasty rose to prominence with the Fāṭimids’ emergence as the dominant power in the region during the tenth century and subsequently played a decisive role in the political, economic, and social structures of the Maghrib for nearly two centuries. The Zīrids played an important role in the ongoing rivalry between the Fāṭimids and the Umayyads of al-Andalus over the domination of al-Maghrib al-Aqṣā. Acting as the local allies of the Fāṭimids through their Ṣanhāja identity, the dynasty assumed a balancing role in the region against Zenāta pressure and Umayyad influence from al-Andalus. The most important support or service provided by the dynasty to the Fāṭimids was its siding with Fāṭimid authority against the Khārijī-Ibāḍī movement led by the Zenāta leader Abū Yazīd al-Nukkārī (d. 336/947). This support played a critical role in the survival of the Fāṭimid state; moreover, the long-standing relationship of loyalty between the Zīrids and the Fāṭimids gradually strengthened the dynasty’s control over the interior regions of the Maghrib. Following the transfer of the Fāṭimid caliphal center to Egypt, much of the region came under de facto Zīrid control, leading to the emergence of a semi-autonomous Zīrid dynasty. Based primarily on first-hand sources, this study is limited to the early period of Zīrid history and analyzes the dynasty’s genealogy, its political role within the Fāṭimid system, and its gradual acquisition of administrative and military power, culminating in a semi-independent political structure. Given the limited number of specialized studies on the Zīrids in Türkiye, the article aims to stimulate scholarly interest in the dynasty and contribute to a deeper understanding of Maghrib history.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Maghrib
• Fāṭimids
• Zīrīs
• Zīrī b. Manād
• Bulukkīn

Etik Beyan

Ethical principles were adhered to throughout the preparation of this study.

Kaynakça

1. Adıgüzel, Cumhur Ersin. “Zîrîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/460-463. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
2. Ali, Hüseyin. Mağrib ve Endülüs’te Murâbıtlar Devleti. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2022.
3. Apak, Adem. “Kuzey Afrika’da İlk İslâm Fetihleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2(2008), 159-173.
4. Arı, Mehmet Salih. Haricilerin Kurduğu Devlet Rüstemiler. Van: Bilge Adamlar Yayınevi, 2009.
5. Basset, R. “Ebû Yezid”. İA. 4/58-59. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
6. Bekrî, Ebû Ubeyd. el-Muğrib fî zikri bilâdi İfrîkiyye ve’l-Mağrib. Kahire: Dârü’l-kitâbi’l-İslâmî, ty.
7. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ. Fütûhu’l-büldân. thk. Abdullâh Enîs et-Tabbâ‘. Beyrut: Müessesetü’l-Ma‘ârif, 1987. Bencheneb, M. “Eşîr”. İA. 4/394-395. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
8. Bilge, Mustafa L. “Berka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/504-505. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

9. Cevzerî, Ebû Ali Mansûr. Sîretü’l-Üstâz Cevzer. thk. Muhammed Kâmil Hüseyin-Muhammed Abdülhâdî Şaîrre. Kahire: Dârü’l-fikri’l-Arabî, 1954.
10. Çelik, Aydın. Fâtımîler Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
11. Deşrâvî, Ferhât. el-Hilâfetü’l-Fâtımiyye bi’l-Mağrib. Arapça’ya çev. Hammâdî es-Sâhilî. Beyrut: Dârü’l-Ğarb el-İslâmî, 1994.
12. Erbaş, Furkan. “Fâtımîler Döneminde Mehdiye ve Mansûriye Şehirleri”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53 (2022), 411-430.
13. Erbaş, Furkan. “Fâtımî Devlet Adamı Üstâz Cevzer es-Sıkıllî (ö. 362/973)”, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/49 (2024), 303-325.
14. Erbaş, Furkan. Halife Mansûr-Billâh Döneminde Fâtımîler. Ankara: Fecr Yayıncılık, 2025.
15. Hamevî, Yâkût. Mu‘cemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dâr-i sâdr, 1977.
16. Harekât, İbrahim. “Mağrib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/314-318. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
17. Harekât, İbrahim. “Mûsâ b. Ebü’l-Âfiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/217-218. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
18. Hizmetli, Sabri. “İbn Şeddâd, Abdülazîz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/372-373. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
19. İbn Abdilhakem, Abdurrahmân b. Abdillâh. Fütûhu Mısr ve’l-Mağrib., thk. Abdülmun‘im ‘Âmir. Kahire: yy., 2001.
20. İbn Ebî Zer‘, Abdullah. el-Enîsü’l-mutrib bi-ravzi’l-kırtâs fî ahbâri mülûki’l-Maġrib ve târîh-i medîneti Fâs. Rabat: Dârü’l-mansûr, 1972.
21. İbn Ebû Dînâr, Muhammed b. Ebü’l-Kâsım. el-Mü’nis fî ahbâri İfrîkiyye ve Tûnis. Beyrut: Dârü’l-mesîre, 3. Basım, 1993.
22. İbn Haldûn, Abdurrahman. Divânü’l-Mübtede’ ve’l-haber fî tarîhi’l-Arab ve’l-Berber ve ‘âsarehüm min zevi’ş-şe’ni’l-ekber (el-‘İber). ed. Halil Şehhâde. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-fikr, 2000.
23. İbn Hallikân, Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ sebete bi’n-nakl evi’s-semâʿ ev esbetehü’l-ʿayân. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâr-ı sâdr, 1968.
24. İbn Hammâd, Ebû Abdullah Muhammed. Ahbâru mülûki Benî ‘Ubeyd ve sîretuhum. thk. et-Tihâmî Nakra-Abdulhalim ‘Uveys. Kahire: Dârü’s-Sahve, ty.
25. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî. Cemheretü ensâbi’l-ʿArab. thk. Abdüsselâm Muhammed Harûn. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-maarif, 1962.
26. İbn İzârî, Ahmed b. Muhammed el-Merrâküşî. el-Beyânü’l-muğrib fî ahbâri’l-Endelüs ve’l-Mağrib. thk. G. S. Colin-E. Levi Provençal. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’s-sekâfe, 3. Basım, 1983.
27. İdrîs, Hâdî Roger. ed-Devletü’s-Sanhâciyye. Arapçaya çev. Hammâdî es-Sâhilî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-garb el-İslâmî, 1992.
28. İdrîsî, eş-Şerîf. Kitâbu Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâki’l-âfâk. Kahire: Mektebetüs-sekâfeti’d-diniyye, 2002.
29. İmâdüddin, İdrîs. ‘Uyûnü’l-ahbâr ve fünûnü’l-âsâr. thk. Mustafa Gâlib. Beyrut: Dârü’l-Endülüs, ty.
30. Kavas, Ahmet. “Mesîle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/314-316. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
31. Kavas, Ahmet. “Tilimsân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/159-163. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
32. Makrîzî, Ahmed b. Ali. İtti‘âzü’l-hunefâ bi ahbâri’l-eimmeti’l-Fatımîyyîn el-Hulefâ. thk. Cemâlüddîn eş-Şeyyâl. 3 Cilt. Kahire: Dârü’t-tahrir, 1967.
33. Marçais, G.- Çağatay, Neşet. “Sanhâce”. İslâm Ansiklopedisi. 10/192-194. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1964.
34. Marçais, Georges. “Zîrîler”. İA. 13/575-576. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
35. Marçais, Georges. “Zîrîler”. İA. 13/575-577. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
36. Mefâhirü’l-Berber, thk. Abdulkadir Bubâye. Dâru Ebî Rakrak, 2004.
37. Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdulvahhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Abdulmecid Turhaynî. 33 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004.
38. Oflaz, Abdulhalim- Ali, Hüseyin. Son Fâtımî Halifesi Âdıd-Lidînillâh. Ankara. İlâhiyat Yayınları, 2022.
39. Özaydın, Abdülkerim. “Bulukkîn b. Zîrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/414. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
40. Özdemir, Mehmet. “Sanhâce”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/105-106. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
41. Özkuyumcu, Nadir. “Tâhert”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/392-393. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
42. Özkuyumcu, Nadir. Mısır ve Kuzey Afrika’nın Müslümanlar Tarafından Fethi. Manisa: yy. 2007.
43. Rezûk, Muhammed. “Kostantîne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/224-225. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
44. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-umem ve’l-mülûk. thk. Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 11 Cilt. Kahire: Dârü’l-maârif, 2. Basım, 1967.
45. Takkûş, Muhammed Süheyl. Tarîhü’l-Fâtımiyyîn fî Şimâli İfrîkiyye ve Mısr ve Bilâdi’ş-Şâm. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 2007.
46. Taş, Abdullah Erdem- Sansarkan, Yusuf. “Zîrîlerin Fâtımî Hilâfetini Terkedip Abbasî Hilâfetini Tanımaları Sürecinde Şiî-Sünnî Mücadelesi”. Mezhep Araştırmaları Dergisi 12/2 (2019), 546-571.
47. Yiğit, İsmail. “Mağrâve”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/169-171. Ankara: TDV Yayınları, 2019.