Taberî’nin Târîh’inde Hz. Ebû Bekir’e İlişkin Olumsuz Rivayetlerin Diğer Kaynaklarla Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi

Öz

Taberî’nin Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk adlı eseri, İslâm tarihinin en temel ve kapsamlı kaynaklarından biri olarak kabul edilir. Ancak eserde yer alan rivayetlerin çeşitliliği ve zaman zaman içerdiği çelişkiler, eserin ilmî açıdan titiz bir incelemeye tabi tutulmasını gerektirmektedir. Bu bağlamda, Taberî’nin eserinde Hz. Ebû Bekir gibi İslâm tarihinin önemli şahsiyetleri hakkında eleştirel veya olumsuz içerik taşıyan rivayetlerin bulunması hem bilgi değeri hem de tarih metodolojisi açısından önemli bir araştırma konusunu oluşturmaktadır. Bu çalışmada, Taberî’nin Târîh’inde yer alan ve Hz. Ebû Bekir’i doğrudan ya da dolaylı olarak zemmeden veya tenkit eden rivayetler bilimsel bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Söz konusu rivayetler, isnat ve metin tenkidi esas alınarak mukayeseli olarak tahlil edilmiş, isnatların güvenilirliği ve metinlerin tarihsel bağlamı incelenmiştir. Ayrıca eleştirel tarih yazımı ilkeleri doğrultusunda, zayıf ve çelişkili rivayetlere temkinli yaklaşılması gerektiğine işaret edilmiş ve tarihî şahsiyetlerin kapsamlı bir bakış açısıyla değerlendirilmesinin önemi vurgulanmıştır. Bu çerçevede, söz konusu rivayetlerin senet ve metin açısından çeşitli problemler içerdiği, İslâm tarihini şekillendirecek derecede güvenilir bir kaynak değeri taşımadığı veya en azından tarihî değerinin sınırlı olduğu sonucuna varılmıştır. Buna karşılık, incelenen bu rivayetlerin, o dönemde hâkim olan zihniyeti anlamak için önemli siyasi, askeri, sosyal ve kabile yapısına ilişkin bilgiler içerdiği değerlendirilmiştir. Ayrıca bu çalışma, sadece Hz. Ebû Bekir ile ilgili rivayetlerle sınırlı kalmayıp, klasik İslâm tarihi kaynaklarında yer alan tartışmalı rivayetlerin incelenmesinde kullanılabilecek metodolojik bir çerçeve ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, İslâm tarihinin erken döneminin daha bütüncül, eleştirel ve kapsamlı bir bakış açısıyla yeniden değerlendirilmesine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm tarihi
• Taberî
• Hz. Ebû Bekir
• Zemm
• Rivâyet.

Destekleyen Kurum

Atatürk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi

Proje Numarası

BAPSİS Proje ID: 11078, Proje Kodu: SDK-2022-11078

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektiren herhangi bir araştırma içermemekte olup bilimsel etik ilkelere uygun olarak hazırlanmıştır. Çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Teşekkür

Makalenin hazırlanması sürecinde katkı ve yönlendirmeleriyle destek sağlayan Prof. Dr. İsmail Altun’a teşekkür ederim.

A Comparative Evaluation of Negative Narratives Concerning Abū Bakr in al-Ṭabarī’s Tārīkh in Light of Other Historical Sources

Öz

Tabari’s Tārīkh al-Rusul wa’l-Mulūk is regarded as one of the most important and comprehensive sources in Islamic history. However, the diversity of reports contained in the work and the contradictions found among some of them require a critical scholarly examination. In this context, the presence of reports in Tabari’s work that contain critical or negative accounts concerning prominent figures of Islamic history, such as Abu Bakr, represents an important subject of research in terms of source criticism and historical methodology. This study analyzes the reports in Tabari’s Tārīkh that directly or indirectly criticize or negatively portray Abu Bakr. These reports are examined through a comparative analysis based on isnād (chain of transmission) and matn (textual) criticism, with particular focus on the reliability of the isnāds and the historical context of the narratives. In accordance with the principles of critical historiography, the study emphasizes the necessity of approaching weak and contradictory reports with caution and evaluating historical figures within a broader historical framework. The study concludes that the examined reports contain certain problems regarding both transmission chains and textual content, and that their value as evidence for reconstructing the broader framework of Islamic history is limited. Nevertheless, these narratives provide significant insights into the political, military, social, and tribal structures, as well as the intellectual environment of the period in which they emerged. Beyond the case of Abu Bakr, this study proposes a methodological approach for examining controversial narratives found in classical Islamic historical sources and aims to contribute to a more comprehensive and critical reassessment of the early period of Islamic history.

Anahtar Kelimeler

• Islamic history
• Tabari
• Abu Bakr
• Zemm
• Narrative.

Destekleyen Kurum

Atatürk University Scientific Research Projects Coordination Unit

Proje Numarası

BAPSİS Proje ID: 11078, Proje Kodu: SDK-2022-11078

Etik Beyan

This study does not involve any research requiring ethical committee approval and has been conducted in accordance with scientific ethical principles. There is no conflict of interest.

Teşekkür

I would like to express my sincere gratitude to Prof. Dr. İsmail Altun for his contributions and guidance during the preparation of this article.

Kaynakça

1. Ağırakça, Ahmed. İlk Halife Kim Olmalıydı Tartışması ve Hz. Ebubekir’in Hilafet Dönemi. İstanbul: Akdem Yayınları, 2013.
2. Algül, Hüseyin. İslâm Tarihi 3 Hulefâ-i Râşidîn. Bursa: Emin Yayınları, 2018.
3. Altun, İsmail. “Ehl-i Beyt’te Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman Sevgisi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (2013), 265-292.
4. Altun, İsmail. “Hz. Osman’ın Ammâr b. Yâsir’i Cezalandırdığına Dair Rivâyetlerin Belâzürî Özelinde Tahlil ve Tenkidi”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 427-431.
5. Altun, İsmail. Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali ile Münasebetleri Ekseninde Hazreti Ebû Bekir. İstanbul: Ravza Yayınları, 2019.
6. Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi-II Hulefâ-i Râşidîn Dönemi. İstanbul: Ensar Yayınları, 12. Basım, 2015.
7. Apak, Adem. Hz. Osman Dönemi Devlet Siyaseti. İstanbul: İnsan Yayınları, 2. Basım, 2015.
8. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd el-Belâzürî. Ensâbü’l-Eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr - Riyâd ez-Ziriklî. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1417.

9. Berzencî, Muhammed b. Tâhir el-Hallâk, Muhammed Subhî Hasan. Sahîhu ve Da’îfu Târihi’t-Taberî. 13 Cilt. Dimeşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1428.
10. Demir, Abdulalim. İmâmiyye Şîa’sı Hadis Kaynaklarına Göre Sahâbe Tasavvuru. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2020.
11. Demircan, Adnan. “İslam Tarihinde Râşid Halifeler Döneminin Yeri ve Önemi”. İslâm Tarihi ve Medeniyeti -2- Râşid Halifeler Dönemi. ed. Mehmet Şeker. İstanbul: Siyer Yayınları, 2. Basım, 2021.
12. Doğan, Yusuf. “Hz. Ebû Bekir’in (ra) Şahsiyeti ve Mizah Anlayışı”. Hazreti Ebu Bekir. ed. Ali Aksu. 169-186. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2019.
13. Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî, İbn Ebû Hâtim. el-Cerh ve’t-Taʿdîl. 9 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Turâsi’l-Arabî, 1271.
14. Efendioğlu, Mehmet. “Maktû”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/457-458. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
15. Fayda, Mustafa. “Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/101-108. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
16. Fayda, Mustafa. “Hulefâ-yi Râşidîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/324-338. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
17. Fayda, Mustafa. “Ridde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/91-93. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
18. Fayda, Mustafa. “Seyf b. Ömer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/27-28. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
19. Fayda, Mustafa. “Taberî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/314-318. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
20. Günaltay, M. Şemseddin. İslâm Tarihinin Kaynakları: Tarih ve Müverrihler. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1991.
21. Halife b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât b. Halîfe eş-Şeybânî el-ʿAsferî el-Basrî. Târîhu Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziyâ el-Umerî. Dimeşk: Dârü’l-Kalem, 2. Basım, 1397.
22. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yusûf b. Abdillâh en-Nemerî el-Kurtûbî. el-İstîʻâb fî Maʻrifeti’l-Ashâb. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Cîl, 1412.
23. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî b. Abdillâh el-Cürcânî. el-Kâmil fî Duʿafâʾi’r-Ricâl. thk. Adil Ahmed Abdul Mevcud - Ali Muhammed Muavvıd. 9 Cilt. Beyrût: el-Kütübü’l-İlmiyye, 1418.
24. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. Hasan b. Hibbetillâh b. Abdillâh eş-Şâfiî, Târîhu Medîneti Dımaşk. thk. Muhibbüddin Ebû Saîd Ömer b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415.
25. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerh ve’t-Taʿdîl. 9 Cilt. Beyrût: Daru’l İhyai’l Turâsil Arabî, 1271.
26. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-İsâbe fî Temyîzi’s-Sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvıd. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
27. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. Hindistan, ts.
28. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-Nebeviyye. thk. Mustafa es-Sakâ vd. 2 Cilt. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1375.
29. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. el-Bidâye ve’n-Nihâye. Kahire: Matbaatu’s-Seâde, 15. Basım, 1431.
30. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşki eş-Şâfiî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 9 Cilt. Beyrût: Darul-Kütübi’l İlmiyye, 1419.
31. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. Sünen-i İbn Mâce. thk. Şuayb Arnavut vd. 5 Cilt. Beyrût: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430.
32. İbn Sa’d, Muhammed Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. Kitâbü’t-Tabakâti’l-Kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Mısır: Mektebetü’l-Hânecî, 1421.
33. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. ed-Ḍuʿafâʾ ve’l-Metrûkîn li’bni’l-Cevzî. thk. Abdullah el-Kâdî. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1406.
34. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. Ebû’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî. 10 Cilt. Beyrût, 1407.
35. İbnü’l-Esîr, İzzüddin b. Ebi’l Hasan Ali b.Ebi’l-Kerem Muhammed b. Muhammed b. Abdü’l-Kerîm b. Abdü’l-Vâhid eş-Şeybânî. Üsdü’l-Ğâbe fî Ma’rifeti’s-Sahâbe. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1423.
36. İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ebü’l-Hasan Ali b. Ebî’l-Kerem Muhammed b. Muhammed b. Abdülkerîm eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 10 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1417.
37. İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdillâh b. Sâlih el-Kûfî. Târîhu’s-sikât, Dâru’l-Bâz, 1405.
38. Kallek, Cengiz. “Medâinî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/291-292. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
39. Kanca, Fatih. Tarihin Penceresinden Kur’ân’ın Aydınlığına -Bir Tefsir Kaynağı Olarak Taberî Tarihi. İstanbul: Kopernik Yayınlar, 2021.
40. Kandemir, M. Yaşar. “Hâlid b. Saîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/287-288. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
41. Kılıç, Ünal. “Râşid Halifelerin Yönetim Anlayışları”. İslâm Tarihi ve Medeniyeti -2- Râşid Halifeler Dönemi. ed. Mehmet Şeker. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
42. Kurt, Hasan. “Taberî’nin Tarih Anlayışı”. İslâmî İlimler Dergisi 1/6 (2008), 89-103.
43. Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Sakîfetü Benî Sâide”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/11-12. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
44. Külekçi, Cahit. “Genel Tarih Eserleri”. İslam Tarihi Kaynakları. ed. Adnan Demircan. İstanbul: Mana Yayınları, 2019.
45. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf el-Mizzî. Tehzîbü’l-Kemâl fî Esmâʾi’r-Ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrût: Müessesetü’l-Risâle, 1402.
46. Sallâbî, Ali Muhammed. Birinci Halife Hz. Ebubekir (ra) Hayatı Şahsiyeti ve Dönemi. çev. Şerafettin Şenaslan. İstanbul: Ravza Yayınları, 7. Basım, 2019.
47. Sarıcık, Murat. Bütün Yönleriyle Dört Halife Dönemi. İstanbul: Nesil Yayınları, 2016.
48. Severcan, Şefaettin. Taberî. İstanbul: Ensar Yayınları, 2022.
49. Sırma, İhsan Süreyya. İslâmi Tebliğin Örnek Halifeler Dönemi. İstanbul: Beyan Yayınları, 21. Basım, 2013.
50. Taberâni, Ebü’l-Kasım Süleyman b. Ahmed. el-Mu’cemu’l Kebir. thk. Hamdî b. Abdü’l-Mecid es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, 1415.
51. Taberî. Tarihü’l Rusül ve’l Mülük. thk. Muhammed Ebu’l-Fadil İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1387.
52. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 10 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Turâsi’l-Arabî, ts.
53. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd) et-Tirmizî. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. el-Câmiʿu’l-Kebîr (Sünenü’t-Tirmizî). 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmiyyî, 1996.
54. Umerî, Ekrem Ziya. Sahih Rivayetlere Göre Dört Halife Dönemi Asru’l-Hilâfeti’r-Râşide. çev. Kasım Koç. İstanbul: Beka Yayınları, 2018.
55. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd el-Vâkıdî el-Eslemî el-Medenî. el-Meğâzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrût: Dârü’l-A‘lemî, 3. Basım, 1409.
56. Ya’kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîhu’l-Ya’kûbî. thk. Abdulemîr Mühennâ. 2 Cilt. Beyrût: Şirketü’l-A’lemî li’l-Matbuat, 1431.
57. Yaprakdal, Erol - Altun, İsmail. “Hz. Osman’ın Muhasarası Sırasında Talha b. Ubeydullah’ın Rolü ve Tutumu: Ebû Mihnef’in Ensâbü’l-eşrâf’taki Rivayetleri Ekseninde Bir Analiz”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (2025), 253-276.
58. Yücel, Ahmet. “Sadûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/431. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
59. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkî. Mîzânü’l-İ’tidal fî Nakdi’r-Rical. thk. Ali Muhammed Becavî. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, 1383.
60. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fâriki ed-Dımaşkî. Siyer A’lâmi’n-Nübelâ’. thk. Şuayb el-Arnavut - vd. 25 Cilt. Beyrût: Müessesetü’l-Risale, 3. Basım, 1405.