Tasavvuf Düşüncesinde Edeb Kavramının Istılahî Evrimi ve Usûlleşmesi (Hicrî I-VI. Asırlar)

Öz

Bu makale, tasavvuf düşüncesinin merkezî kavramlarından biri olan edebin hicrî I–VI. asırlar arasındaki ıstılahî evrimini ve kavramsal dönüşümünü görünür kılmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel tezi, edebe atfedilen amelî ve ahlâkî pratiklerin erken dönemlerden itibaren sûfîlerin hayatında fiilen var olduğu; ancak bu uygulamaların zamanla sistemleşerek tasavvufun “usûl ve metodoloji” dilini inşa eden teknik bir çatı kavrama dönüştüğüdür. Edeb; hicrî I–III. asırlarda ağırlıklı olarak takvâ, nefis terbiyesi ve Allah’ın hukukuna riayet ekseninde işleyen, sülûkün istikametini koruyan bir iç disiplin ilkesi olarak belirginleşmiştir. Hicrî IV. asırdan itibaren tasavvufun kurumsallaşma ve sistemleşme eğilimleriyle birlikte Serrâc, Mekkî ve Sülemî gibi isimlerin metinlerinde edeb; ibâdât ve muâmelât pratiklerini, seyr ü sülûkün işleyişini ve şeyh–mürid terbiyesini düzenleyen normatif bir “şart/usûl” karakteri kazanmıştır. Kuşeyrî, Hücvîrî ve Gazzâlî çizgisinde zâhir–bâtın bütünlüğünü kuran yerleşik bir meleke olarak daha kuşatıcı biçimde işlenen kavram, tekke düzeninin olgunlaşmasıyla tarikat hayatının görünür kurumsal kurallarını taşıyan bir dile evrilmiştir. Tasavvufun tecrübe merkezli yapısı, doğrulama ve meşruiyet ihtiyacını sürekli canlı tutar. Edeb, bu ihtiyaca cevap veren en kapsayıcı kavramlardan biri olarak pratikleri ölçüye bağlar; taşkınlık riskini temkinle dengeler ve Kur’ân–sünnete arz ilkesi etrafında meşruiyet sınırını görünür kılan bir iç denetim mekanizması üretir. Bu çerçevede âdâb metinleri, tasavvufun sahihlik ve süreklilik iddiasını koruyan norm kurucu bir usûl dilinin yazılı taşıyıcıları olarak okunmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Edeb
• Âdâb
• Usûl
• Metodoloji

The Terminological Evolution and Methodologization of the Concept of Adab in Sufi Thought (1st–6th Centuries AH)

Öz

This article aims to make visible the terminological evolution and conceptual transformation of adab, one of the central concepts of Sufi thought, between the 1st and 6th centuries AH. The main thesis of the research is that the practical and ethical applications attributed to adab effectively existed in the lives of Sufis from the early periods; however, over time, these practices became systematized and transformed into a technical umbrella concept that constructed the language of "method (uṣūl) and methodology" in Sufism. In the 1st–3rd centuries AH, adab became salient primarily as a principle of inner discipline operating on the axes of piety (taqwā), training of the soul (nafs), and the observance of God’s rights, thereby safeguarding the direction of the spiritual journey (sulūk). From the 4th century AH onwards, parallel to the institutionalization and systematization tendencies of Sufism, adab acquired a normative "condition/method" (sharṭ/uṣūl) character in the texts of figures such as al-Sarrāj, al-Makkī, and al-Sulamī, regulating the practices of worship (ʿibādāt) and social transactions (muʿāmalāt), the functioning of the spiritual path (sayr wa sulūk), and the master-disciple (shaykh-murīd) training. The concept, treated more comprehensively in the line of al-Qushayrī, al-Hujwīrī, and al-Ghazālī as an established disposition (malaka) securing the unity of the outward and the inward (ẓāhir-bāṭin), evolved into a language bearing the visible institutional rules of the ṭarīqa life alongside the maturation of the lodge (tekke/ribāṭ) system. The experience-centered nature of Sufism keeps the need for verification and legitimacy constantly alive. Adab, as one of the most comprehensive concepts responding to this need, binds practices to a measure; it temperately balances the risk of excess and produces an internal control mechanism that renders the boundaries of legitimacy visible around the principle of submission to the Qur'an and the Sunna. In this framework, adab texts should be read as the written carriers of a norm-constituting language of uṣūl that preserves Sufism's claim to authenticity and continuity.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Adab
• Sufi Etiquette
• Method
• Methodology

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve münzilü’l-ilbâs. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1932.
2. Afîfî, Ebü’l-Alâ. Tasavvuf: İslâm’da Manevi Devrim. trc. H. İbrahim Kaçar – Murat Sülün. İstanbul: Risale Yayınları, 1996.
3. Arpaguş, Sâfi - Baydar, Kübra Betül. “Tasavvufta Âdâb ve Erkan Risâleleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 15/30, 2017.
4. Aşkar, Mustafa. Tasavvuf Tarihi ve Literatürü. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
5. Bayındır, Abdülaziz. “Âdâb”, DİA. 1/334. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
6. Başer, Hacı Bayram. Şeriat ve Hakikat. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
7. Boyraz, Edibe. Tasavvufta Edep ve Hayâ Kavramlarının Çocuğun Ahlâkî Gelişimindeki Yeri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
8. Câbirî, Muhammed Âbid. el-Aklü’l-ahlâkiyyi’l-Arabî. Beyrut: Merkezü Dirâsâti’l-Vahdeti’l-Mürebbiyye, 2001.

9. Chiabotti, Francesco (ed.) vd. Ethics and Spirituality in Islam Sufi adab. Leiden: Brill, 2016.
10. Çağrıcı, Mustafa. “Edep”. DİA. 10/412-414. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
11. Cevherî, İsmâil b. Muhammed. Tâcü’l-luga. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
12. Dağlıoğlu, Ufuk. “Rabbim beni terbiye etti (Eddebenî Rabbî)” Rivayetinin Sıhhati ve Rivâyetin Anlamı Üzerine Bazı Mülahazalar”. İhya Uluslararası İslâm Araştırmaları Dergisi 9/2 (Temmuz 2023), 676-702.
13. Demirli, Ekrem. “Tasavvuf Araştırmalarında Dönemlendirme Sorunu: Din Bilimleri ile Metafizik Arasında Tasavvurun İlim Olma Mücadelesi”. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/4 (2016), 1-29.
14. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kamil Karabelli. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
15. Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed. Misbâhu’l-munîr. thk. Abdülazim eş-Şenâvî. Kahire: Dârü’l-Meârif, ts.
16. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir. Kâmûsü’l-muhît. thk. Muhammed Naim el-Arkusî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
17. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâü ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Ravzatü’t-tâlibîn. Beyrut: Dârü’n-Nehdati’l-Hadîse, ts.
19. Gökbulut, Süleyman. “Ebu’n-Necîb Ziyâüddîn es-Sühreverdî ve Âdâbü’l-Mürîdîn Adlı Eseri”. DEÜİFD 2008, 135-152.
20. Herevî, Hâce Abdullah. Menâzilü’s-sâirîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1988.
21. Huda, Qamar-ul. “The Light beyond the Shore in the Theology of Proper Sufi Moral Conduct”. Journal of the American Academy of religion 72/2 (Haziran 2004), 461-484.
22. Hücvîrî, Ebü’l-Hasen Alî b. Osmân b. Ebî Alî el-Cüllâbî. Keşfü’l-mahcûb. trc. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
23. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî. Mu’cemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1979.
24. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd b. Abdilbâkī. b.y.: Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
25. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâr-u İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
26. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dârü Sâdir, 1993.
27. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. Kahire: Matbaatüs’s-Saâde, 1974.
28. Kartal, Abdullah. “Tasavvufun Usûl-i Fıkıh, Kelâm ve İslâm Felsefesi İle Olan İlişkisi: Şer’î ve Metafizik Bir İlim Olarak Tasavvuf”. İslâm Düşüncesinin Kurucu Unsuru Olarak Usûl-i Fıkhın Kelam, İslâm Felsefesi Ve Tasavvufla İlişkisi. ed. İlyas Çelebi – Mehmet Bulgen. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
29. Kılıç, Halil – Bağçivan, Muhammet. “Fıkıh-Tasavvuf İlişkisi Çerçevesinde Kerâmetin İslam Hukuku Açısından Değeri”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 7/1 (Mart 2023), 98-120.
30. Kılıç, Mahmut Erol. “Bir Metodun Metodolojisi: Dini İlimler Metodu Olarak Tasavvufa Mukayeseli Bir Bakış”. Usul İslam Araştırmaları 1/1 (2004), 91-109.
31. Koca,Ferhat. “Usûl-i Fıkıh İlminin Tarihsel Serüveni Ve İlimler Tasnifindeki Yeri, Usûl-i Fıkıh İlminin Tarihsel Serüveni”. İslâm Düşüncesinin Kurucu Unsuru Olarak Usûl-i Fıkhın Kelam, İslâm Felsefesi Ve Tasavvufla İlişkisi. ed. İlyas Çelebi – Mehmet Bulgen. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
32. Köksal, İsmail. “Fıkıh ve Tasavvuf İlişkisi”, Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 1/2 (1999), 83-104.
33. Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâle. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
34. Mekkî, Ebû Tâlîb. Kūtü’l-kulûb. thk. Âsım İbrâhîm el-Keyyâlî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
35. Muhâsibî, Hâris. el-Vesâyâ. thk. Abdülkâdir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
36. Muhâsibî, Hâris. Risâletü’l-müsterşidîn. thk. Abdülfettah Ebû Gudde. Halep: Mektebetü’l-Matbûatü’l-İslâmiyye, 1971.
37. Okudan, Rıfat. “Bir Hadîsin Işığında 'Edeb' Kavramının Tasavvufta Kazandığı Anlam”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2002), 79-95.
38. Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma`. thk. Abdulhalîm Mahmûd. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2002.
39. Sokuoğlu, Fehmi. “Kelâm ve Tasavvuf’ta Aklın Tasnifi”. Kilis 7 Aralık İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020/1), 513-540.
40. Sühreverdî, Ebü’n-Necîb. Âdâbü’l-mürîdîn. haz. ve thk. Menâhem Milson. Kudüs: Habeş el-Matbaatü’t-Ticariyye, 1977.
41. Sühreverdî, Şehâbeddîn. Avârifü’l-meârif. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 2006.
42. Sülemî, Ebû Abdurrahman. Âdâbü’s-sohbe ve hüsnü’l- ʿuşre. thk. Mecdî Fethî es-Seyyîd. Tanta: Dârü's-Sahâbe li't-Türâs, 1990.
43. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Beyânü zeleli’l-fukarâʾ”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara:: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
44. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Cevâmiʿu âdâbi’s-sûfiyye”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara : Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
45. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Derecâtü’s-sâdıkîn”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
46. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Edebü mücâleseti’l-meşâyıh ve hıfzu hurmâtihim”. Mecmûa-i Âsâr-ı Ebû Abdurrahman Sülemî. nşr. Nasrullah Pûrcevâdî thk. Kenneth Honerkamp. Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî, 1990.
47. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Menâhicü’l-ʿârifîn”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
48. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Sülûkü’l-ʿârifîn”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
49. Sülemî, Ebû Abdurrahman. Tabakâtü’s-sûfîyye. thk. Mustafa Abdülkâdîr Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1998.
50. Sürücü, İbrahim. “İslam’ın Ana Kutsalları Çerçevesinde Kur’ân’da Edep”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/2 (Aralık 2016), 95-120.
51. Süyûtî, Celâleddin. el-Fethü'l-kebîr fî dammi'z-ziyâde ile'l-Câmi'i's-sagîr. thk. Yusuf en-Nebhânî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2003.
52. Şahin, İskender. “Hz. Musa Hızır Kıssası İle İlgili Ayetlerin Tasavvuf Âdâbı Çerçevesinde Yorumu Üzerine”. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/1 (2022), 215-249.
53. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. haz. Refîk el-Acem. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1996).
54. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
55. Tirmizî, Hakîm. Nevâdirü’l-uṣûl fî maʿrifeti aḫbâri’r-Resûl. thk. Abdurrahman Umeyre. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
56. Tirmizî, Hakîm. Riyâzetü’n-nefs. haz. İbrâhîm Şemseddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
57. Uludağ, Süleyman. “Âdâbü’l-mürid”, DİA. 1/337. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
58. Uludağ, Süleyman. “Başlangıçtan Günümüze Tasavvufta Usûl Meselesi”. İslâmî İlimlerde Metodoloji/Usûl Mes’elesi II. haz. İsmail Kurt – Seyit Ali Tüz. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1041-1076.
59. Yılmaz, Hasan Kâmil. Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar. İstanbul: Ensar Yayınları, 2017.
60. Yılmaz, İbrahim. “Edep ve Âdâb Kavramlarının Semantiği ve Tarihsel Seyri”. Marife Dergisi 6/2 (Güz 2006), 165-177.
61. Zebîdî, Murtazâ. Tâcü’l-arûs. thk. Mustafa Hicâzî. Kuveyt: Tabeatü’l-Kuveyt, 1993.
62. Zebîdî, Murtazâ. Tâcü’l-arûs. thk. Abdülaziz Matar. Kuveyt: Tabeatü’l-Kuveyt, 1994.
63. Zebîdî, Murtazâ. Tâcü’l-arûs. thk. Ali Hilâlî. Kuveyt: Tabeatü’l-Kuveyt, 2004.
64. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. Esâsü’l-belâga. thk. Muhammed Bâsil Uyûn el-Sûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.