Hâkim el-Cüşemî'nin “et-Tehzîb fi’t-Tefsîr” Adlı Tefsiri Bağlamında Ezdâd Olgusuna Yaklaşımı

Öz

Bu çalışma, tefsir literatürünün önemli isimlerinden Hâkim el-Cüşemî’nin et-Tehzîb fi’t-tefsîr adlı eserinde yer alan ve tek bir lafzın iki zıt anlam taşıdığı kabul edilen ezdâd kelimeleri incelemeyi amaçlamaktadır. Cüşemî ve söz konusu eseri, hem müellif hem de tefsiri üzerine yeterli akademik çalışmanın bulunmaması sebebiyle tercih edilmiştir. Araştırmanın temel hedefi, Kur’ân’da ezdâd kapsamında değerlendirilen lafızların Cüşemî tarafından nasıl ele alındığını ortaya koymak ve onun bu konudaki metodolojik yaklaşımını tespit etmektir. Bu bağlamda çalışma, genel ezdâd literatürünü incelemekten ziyade, yalnızca Cüşemî tefsirinde açıkça veya dolaylı biçimde ezdâd kapsamında değerlendirilen lafızlarla sınırlandırılmıştır. Araştırma sonucunda, Cüşemî’nin Arap dili, lugat, kırâat ve tefsir alanlarındaki ilmî birikiminin, ezdâd yorumlarına açık biçimde yansıdığı görülmüştür. O, kelimelerin anlamlarını belirlerken yalnızca sözlük verilerine dayanmakla yetinmemiş; ayetin bağlamını, kırâat farklılıklarını, sarfî yapıları, irâb takdirlerini ve önceki müfessirlerin görüşlerini birlikte değerlendirmiştir. İnceleme neticesinde, Cüşemî’nin Kur’ân’da toplam yirmi lafzı ezdâd çerçevesinde ele aldığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte, bu lafızların tamamında zıt anlamlılığı aynı ölçüde benimsemediği görülmektedir. Zira bazı kelimelerde zıtlığı açıkça kabul ederken, bazılarında kök anlam, bağlam veya kıraat farklılıkları yoluyla bu zıtlığı gidermeye çalışmıştır. Bu durum, onun ezdâd meselesine eleştirel, temkinli ve seçici bir yaklaşımla yaklaştığını göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, et-Tehzîb fi’t-Tefsîr’in Kur’ân’daki ezdâd lafızların anlaşılmasında önemli bir kaynak olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir,
• Kur'ân,
• Hâkim el-Cüşemî,
• et-Tehzîb fi’t-Tefsîr,
• Ezdâd.

The Approach to the Phenomenon of Aḍdād in the Context of Hākim al-Jushamī’s Tafsīr Entitled al-Tahdhīb fī al-Tafsīr.

Öz

This study examines the ezdād words—lexical items assumed to convey two opposite meanings within a single form—as discussed in et-Tehzîb fi’t-tafsîr by al-Ḥākim al-Jushamī, a prominent yet relatively understudied figure in the tafsīr tradition. Al-Jushamī and his commentary were chosen due to the limited number of academic studies devoted to both the author and his work. The primary aim of the research is to identify how Qurʾānic expressions considered within the scope of ezdād are addressed by al-Jushamī and to determine his methodological approach to this linguistic phenomenon. Rather than engaging with the general ezdād literature, the study is limited to the lexical items that al-Jushamī explicitly or implicitly evaluates as ezdād in his tafsīr. The findings reveal that al-Jushamī’s interpretations of ezdād are strongly influenced by his scholarly background in Arabic language, lexicography, qirāʾāt, and Qurʾānic exegesis. In determining the meanings of words, he does not rely solely on dictionary definitions; instead, he adopts a comprehensive approach that incorporates contextual analysis, variant Qurʾānic readings, morphological structures, syntactic estimations, and the views of earlier exegetes. The analysis shows that al-Jushamī discusses a total of twenty lexical items within the framework of ezdād in the Qurʾān. However, he does not treat all of these items uniformly. While he explicitly accepts semantic opposition in some cases, in others he attempts to resolve the apparent contradiction through root meanings, contextual considerations, or differences in qirāʾāt. This demonstrates that al-Jushamī approaches the phenomenon of ezdād with a critical, cautious, and selective methodology. Consequently, this study highlights et-Tehzîb fi’t-Tafsîr as an important source for understanding ezdād expressions in the Qurʾān and emphasizes the necessity of a context-centered approach.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir,
• Qur'an,
• al-Ḥākim al-Jushamī,
• al-Tahdhīb fī al-Tafsīr,
• Addâd.

Kaynakça

1. Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. İstanbul: Çağrı Yayınları, ts.
2. Arkan, Zeynep. “Arap Dilinde Ezdâd Kavramı”. Eskiyeni 33 (Güz 2016), 107-121.
3. Arpa, Abdulmuttalib. “Arap Dilinde Bir Çokanlamlılık Türü: Ezdâd Doğuşu, Gelişimi ve Kur’ân’daki Tezahürleri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2010), 9-34.
4. Bakdash, Mahmoud. et-Tevcihü’n-nahvî li’l-kırâʾâti’l-mütevatire fî kitâbi et-Tehzîb fi’t-tefsîr li’l-Hâkim el-Cüşemî. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
5. Câhiz, Ebû Osmân ʿAmr b. Baḥr. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. ʿAbdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1998.
6. Cüşemî, el-Hâkim Ebû Saʿd Muhassin b. Muhammed. et-Tehzîb fi’t-tefsîr. thk. Abdurrahman b. Süleyman es-Sâlimî. 10 cilt. Kahire: Dâru’l-Kitâb el-Mısrî, 2019.
7. Çelebi, Muharrem. “Ezdâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
8. Delen, Halil İbrahim. Hâkim el-Cüşemî: ʿUyûnü’l-mesâʾil fi’l-uṣûl. Tekirdağ: Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Doktora Tezi, 2018.

9. Dûsûrî, Muhammed b. Ferhan. el-Ezdâd fi’l-Kur’ân ʿinde’l-müfessirîn: dirâse naẓariyye ve taṭbîḳiyye. thk. Bedr b. Nâsır el-Bedr. Suudi Arabistan: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd, 2009.
10. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. el-Baḥrü’l-muḥîṭ fi’t-tefsîr. thk. Sıdkı Muhammed Cemîl el-Attâr vd. 11 cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420/2000.
11. Ebû Ubeyde Maʿmer b. el-Müsenna et-Teymî el-Basrî. Mecâzü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Fuâd Sezgin. 2 cilt, Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1381/1961.
12. Eroğlu, Muhammed. “Hâkim el-Cüşemî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15: 185-187. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
13. Faruk, Özdemir. “Hâkim el-Cüşemî’nin et-Tehzîb fi’t-Tefsîr Adlı Tefsirinde Nübüvvet Bahisleri”. The Journal of Academic Social Science 12/150 (2024), 74-88.
14. Halebî, Abdülvâhid b. Ali. Kitâbü’l-ezdâd fî kelâmi’l-ʿArab. thk. İzzet Hasan. Dımaşk: Dârü Tâlâs, 1996.
15. Halil, Hüseyin. “Hâkim el-Cüşemî’nin Tefsirinde Usûl-i Hamse Düşüncesi”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 10/1 (2024), 167-193.
16. Hârûf, Muhammed Fehd. el-Müyesser fi’l-kırâʾâti’l-erbaʿ ʿaşer. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 2006.
17. Hızıroğlu, İlyas. Hâkim el-Cüşemî’nin tefsirinde kırâat olgusu. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
18. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, ts. İbn Fâris, Ahmed b. Fâris. Muʿcem mekâyîsü’l-luġa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1979. İbn Kesîr, İsmâil b. Ömer. Tefsîru’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. 2 cilt. Beyrut: Dâr İbn Hazm, 2009.
19. İbnü’l-Cevzî. Nüzhetü’l-aʿyüni’n-nevâẓır fî ʿilmi’l-vücûh ve’n-nezâʾir. thk. Muhammed Abdülkerîm er-Râzî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1987.
20. İbnü’l-Enbârî, Muhammed b. Kasım. Kitâbü’l-Ezdâd. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1987.
21. İnan, İrşat. Kur’ân-ı Kerîm’de ezdâd olan kelimelerin tercüme problemi. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi ,2022.
22. Kadiroğlu, Recep. “Hâkim el-Cüşemî ve tefsirindeki metodu”. Bitlis İslamiyat Dergisi 5/2 (2023).
23. Kavak, Fadime. “Arap Dilinde Ezdâd Olgusu”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/2 (2012), 121-139.
24. Kutrub, Ebû ʿAlî Muhammed b. el-Müstenîr. el-Ezdâd. thk. Ḥannâ Ḥaddâd. Riyad: Dâru’l-ʿUlûm, 1974.
25. Mâverdî, Ebû’l-Hasan Ali b. Muhammed. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431.
26. Mertoğlu, M. Suat. “Vücûh ve Nezâir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43: 134-136. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
27. Müncid, Muhammed Nureddin. et-Tedâd fi’l-Kur’ân beyne’n-naẓariyye ve’t-taṭbîḳ. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1999.
28. Müncid, Muhammed Nureddin. et-Terâdüf ve’l-iştirâk ve’t-tedâd fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Şam: Dımaşk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
29. Ömer, Ahmed Muhtâr. el-İştirâk ve’t-tedâd fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2003.
30. Pamuk, Fatih. Hâkim el-Cüşemî’nin et-Tehzîb fi’t-Tefsîr adlı eseri çerçevesinde Muʿtezile’nin Kur’an tasavvuru. Bolu: Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
31. Râgıb el-İsfahânî. Müfredât elfâẓı’l-Kur’ân. thk. İbrâhim Şemsettin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
32. Sarı, Halil. Hâkim el-Cüşemî’nin et-Tehzîb fi’t-Tefsîr adlı eserinin Muʿtezilî kaynakları. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
33. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1988.
34. Sünbül, Cemal. Muʿtezilî müfessir Hâkim el-Cüşemî ve et-Tehzîb fi’t-tefsîr adlı eserinin tefsir literatüründeki yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
35. Türkmen, Hasan. “Hakim el-Cüşemî Açısından Şefaatin Kapsamı ve İşlevi”. İlahiyat Akademi 21 (2025), 327-354.
36. Türkmen, Murat – Yılmaz, Muhammed. “Hâkim el-Cüşemî’nin tefsiri bağlamında Muʿtezilî tefsir geleneğinde münasebet”. Rize İlahiyat Dergisi 29 (2025), 297-310.
37. Türkmen, Sabri. “Kur’ân-ı Kerîm’de ezdâd”. Marife 10/2 (2010), 97-108.
38. Yalçın, Selami. “Taberî’nin el-Câmiʿu’l-beyân Tefsirine Göre Kur’ân’daki Ezdâd Kelimeler”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (2019), 393-425.
39. Yasin, Muhammed Hüseyin Ali. el-Ezdâd fi’l-luġa. Bağdat: Maṭbaʿatü’l-Maʿârif, 1974.
40. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. Esâsü’l-belâġa. Dımaşk: Dârü’n-Nefâis, 1430/2009.
41. Zerzûr, Adnan. Ḥâkim el-Cüşemî ve menhecühû fî tefsîri’l-Kurʾân. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle, 1971.
42. Zuhaylî, Vehbe b. Mustafa. el-Fıḳhu’l-İslâmî ve edilletühû. 11 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 2011.