The Coexistence of the Claim of Divine Transcendence and Anthropomorphic Discourse: A Critical Reading of Qādī Abū Yaʿlā’s Ibtāl al-Taʾwīlāt

Öz

In Islamic thought, the interpretation of divine attributes has developed around the tension between adherence to the literal meaning of revelation and the effort to preserve the principle of divine transcendence (tanzīh). The so-called scriptural (khabarī) attributes found in the Qurʾān and the Sunnah inherently carry the risk of anthropomorphism (tashbīh) and corporealism (tajsīm), owing both to the necessity of safeguarding God’s transcendence and to the limited, descriptive nature of human language. This situation gave rise to two major tendencies: on the one hand, rationalist approaches that privilege metaphorical interpretation (taʾwīl), and on the other, literalist positions that foreground the apparent meaning of the texts. The Hanbalī tradition is distinguished by its strict commitment to the literal sense of revelation and its principled rejection of taʾwīl. Aḥmad b. Ḥanbal’s doctrine of bilā kayf sought to strike a balance between affirming the existence of divine attributes and refraining from any inquiry into their modality, thereby mediating between literal adherence and the claim of transcendence. Over time, however, as the discourse of affirmation (ithbāt) gained prominence, the practical implications of literalism increasingly generated associations with anthropomorphism and corporealism. Language that was initially intended to remain cautious gradually assumed an explanatory and descriptive character through the use of concepts such as direction, limit, movement, place, and form, exposing the Hanbalī understanding of attributes to accusations of tashbīh and tajsīm. In the fifth/eleventh century, Qādī Abū Yaʿlā’s Ibṭāl al-Taʾwīlāt was composed to defend the literal sense of the texts against the interpretive methods of Ashʿarī theologians; yet its language and methodology themselves contain elements that facilitate anthropomorphic implications. Focusing on Ibṭāl al-Taʾwīlāt, this article examines the tensions between the theoretical claims of Hanbalī literalism and the text’s actual discourse, analyzes controversial attributes associated with tashbīh and tajsīm, and evaluates the internal coherence of this tradition.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Literalism
• Corporealism
• Hanbalism
• Qāḍī Abū Yaʿlā
• Ibṭāl al-Taʾwīlāt

Tenzih İddiası ile Antropomorfik Söylemin Birlikteliği: Kadı Ebû Ya‘lâ’nın İbtâlü’t-Teʾvîlât Adlı Eserinin Eleştirel Okuması

Öz

İslâm düşüncesinde ilâhî sıfatların yorumu, nassın lafzî anlamına bağlılık ile tenzih ilkesini muhafaza etme çabası arasında şekillenmiştir. Kur’ân ve sünnette yer alan haberî sıfatlar, Allah’ın aşkınlığını koruma zorunluluğu ile insan dilinin sınırlı ve tasvir edici yapısı nedeniyle teşbih ve tecsîm riskini bünyesinde barındırmıştır. Bu durum, bir yandan mecaz ve te’vîli esas alan akılcı, diğer yandan ise nassın zahirini merkeze alan literalist tutumları ortaya çıkarmıştır. Hanbelî gelenek, nassın zahirine sıkı bağlılığı ve te’vîli reddiyle bilinir; Ahmed b. Hanbel’in “bilâ keyf” ilkesi, sıfatların varlığını kabul edip mahiyetlerini açıklamaktan kaçınarak literal bağlılık ile tenzih iddiası arasında bir denge kurma girişimidir. Ne var ki zaman içinde isbât söylemi güçlendikçe zahirî bağlılığın pratik sonuçları, teşbih ve tecsîm çağrışımları tetikleyen bir zemine dönüşmüştür. Başlangıçta temkinli kalması amaçlanan dil, süreç içinde cihet, had, hareket, mekân ve sûret gibi kavramların kullanımıyla açıklayıcı ve tasvir edici bir mahiyet kazanmış; bu da Hanbelî sıfat anlayışının teşbih ve tecsîm ithamına maruz kalmasına neden olmuştur. Hicrî V. (XI.) yüzyılda Kadı Ebû Ya‘lâ’nın İbtâlü’t-teʾvîlât adlı eseri, Eş’arî kelâmcıların te’vîlci yaklaşımlarına karşı nassın zahirini koruma amacıyla yazılmış; fakat eserin dili ve metodolojisi bizzat teşbih riskine zemin hazırlayan öğeler barındırmıştır. Bu makale, Ebû Ya‘lâ’nın İbtâlü’t-teʾvîlât adlı eserini merkeze alarak Hanbelî literalizmin teorik iddiaları ile metnin fiilî söylemi arasındaki çelişkileri; teşbih ve tecsîm içeren tartışmalı sıfatlar bağlamında ele almayı ve bu geleneğin iç tutarlılığını değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepler Tarihi
• Literalizm
• Tecsîm
• Hanbelîlik
• Kadı Ebû Ya‘lâ
• İbtâlü’t-teʾvîlât

Kaynakça

1. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel. Kitâbü’s-Sünne. thk. Ebû Abdillah Adil. Beyrut: Dâru’l-Lü’lüe, 2020.
2. Alimoğlu Sürmeli, Zeynep. Ehl-i Sünnet’in Kerrâmiyye Eleştirisi. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2018.
3. Aslan, İbrahim. “el-Usulü’l-Hamse’nin Hanbeli Yorumu Kadı Ebû Ya’lâ el-Ferrâ Örneği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53/1 (Nisan 2012), 55-83.
4. Baran, İlhan. Büyük Selçuklu ve Eyyûbîler’de Siyaset Eksenli Sünni Faaliyetler. İstanbul: Siyer Yayınları, 2020.
5. Bayram, İbrahim. “Ebu Ya'lâ el-Ferrâ'nın Bilgi Teorisi”. e-makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 9/2 (Güz 2016), 233-269.
6. Buharî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrahim b. Muğire el-Cü‘fî. Sahîhu’l-Buharî. thk. Muhammed Züheyr b. Nasır en-Nasır. 9 Cilt. Mısır: Dâru Tavki’n-Necât, 1311.
7. Çınar, Bayram. “Ashâbu’l-Hadis’in Allah’ı Tenzih Anlayışı Olarak Bilâ Keyf”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/12 (2022), 37-62.
8. Ebû Ya‘lâ, Muhammed b. Hüseyin b. Muhammed b. el-Ferrâ. İbtâlü’t-te’vîlât li ahbâri’s-sıfât. thk. Ebû Abdillah Muhammed b. Hamd. Kuveyt: Girâs li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2013.

9. Ebû Ya‘lâ, Muhammed b. Hüseyin b. Muhammed b. el-Ferrâ. el-Mu’temed fî usûli’d-dîn. thk. Vedî’ Zeydân Haddâd. Beyrut: Dâru’l-Maşrık, 1974.
10. Elbânî, Muhammed Nâsırüddin. Silsiletü ehâdîsi’d-da’îfe. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Maarif, 1992.
11. Eraslan, Yunus. “Kelâm Düşüncesinde Antropomorfik Tanrı Tasavvurları”. Kader 20/1 (2022), 134-159.
12. Hallâl, Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Hârûn. Kitâbü’s-Sünne. thk. Ebû Abdullah el-Adil. Cidde: Dâru’l-Evrâki’s-Sekâfiyye, 2018.
13. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. thk. Mustafa Abdulkadir Atâ. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
14. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh ed-Dımaşkî. Tebyînü kezibi’l-müfterî fîmâ nüsibe ile’l-imâm Ebi’l-Hasan el-Eş’arî. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1399.
15. İbn Battâ, Ebû Abdillâh Ubeydullah b. Muhammed b. Muhammed el-Ukberî. el-İbânetü’l- kübrâ. thk. Âdil b. Abdullah. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Menheci’l-Evvel, 1436.
16. İbn Ebî Ya‘lâ, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Ebî Ya‘lâ el-Ferrâ el-Bağdâdî. Tabakâtü’l-Henâbile. thk. Abdurrahman b. Süleyman el-‘Useymin. 3 Cilt. Riyad: el-Emânetü’l-‘Amme, 1419.
17. İbn Fûrek, Ebû Bekir Muhammed b. Hasan el-İsfehânî. Te’vîlü’l-ahbâri’l-müteşâbih/Müşkilü’l- hadîs. thk. Daniel Gimaret. Dımaşk: el-Ma’hedü’l-Frensî li’d-Dirâsâti’l-Arabiyyeti bi Dımaşk, 2003.
18. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Lisânü’l-mîzân. thk. Abdülfettah Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Matbû’âti’l-İslâmiyye, 2002.
19. İbn Hâmid, Ebû Abdillah Hasan b. Hâmid el-Verrâk el-Bağdâdî el-Hanbelî. Tehzîbü’l-ecvibe. thk. Abdulaziz b. Muhammed. Medine: Mektebetü’l-‘Ulûmi ve’l-Hikem, 1425.
20. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Makdisî. Zemmü’t-te’vîl. thk. Bedir b. Abdillah el-Bedir. Şarika: Dâru’l-Feth, 1994.
21. İbn Teymiye, Ebü’l-Abbâs Takiyüddin Ahmed b. Abdulhalim b. Abdusselâm. Der’u te’âruzi’l- akl ve’n-nakl. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 11 Cilt. Riyad: Câmiatü İmam Muhammed, 1991.
22. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdillah b. Muhammed el-Meâfirî. el-‘Avâsım mine’l- kavâsım. thk. Ammâr Tâlibî. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, ts.
23. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. el-Muntazam fî târihi’l-mulûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ, Mustafa Abdulkadir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
24. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Def’u şübheti’t-teşbîh. thk. Muhammed Zahid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, ts.
25. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan Ali b. Ebü’l-Kerem eş-Şeybânî. el-Kâmil fi’t-târih. thk. Şeyh Halil Me’mun. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2002.
26. İğde, Muhyettin. Siyasi-İtakadi Bir Mezhep Olarak Hanbeliliğin Teşekkül Süreci. İstanbul: İFAV, 2016.
27. İğde, Muhyettin “Abdullah b. Ahmed b. Hanbel’in es-Sünne Adlı Eseri Ekseninde Hanbelilerin Ebu Hanife Tasavvuru”. IV. Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu. ed. Cengiz Çuhadar vd. 2/90-98. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları, 2017.
28. İşcan, Zeki. Selefilik İslami Köktenciliğin Tarihi Temelleri. İstanbul: Kitap Yayınevi, 5. Basım, 2014.
29. Kıyak, Abdulkadir - Karakurt, Serhat. “Antropomorfik Düşünce ve Yahudilik”. İslami Araştırmalar Dergisi 34/2 (2024), 209-222.
30. Koca, Ferhat. İslam Düşüncesinde Selefilik Genel Karakteristiği ve Günümüzdeki Motivasyonları. Ankara: Ankara Okulu, 2016.
31. Koca, Ferhat. İslam Hukuk Tarihinde Selefi Söylem Hanbelî Mezhebi. Ankara: Ankara Okulu, 2011.
32. Koç, İsa. “Berbehârî ve Şerhu’s-Sünne Adlı Eserindeki Haşvî Temâyül”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (2017), 91-112.
33. Koç, İsa. Hanbelî Literatürün İslam Mezhepleri Tarihindeki Kaynakları Geleneğindeki Yeri. Ankara: Araştırma Yayınları, 2024.
34. Koç, İsa. Mezhepler Arası Mücadele Hanbelîlik-Eş’arîlik İlişkisi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
35. Köse, Saffet. “İbn Battâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/358-359. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
36. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Lenz. Kahire: el-Mektebetü’l- Ezheriyye, 2002.
37. Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. Te’sîsü’t-takdîs. thk. Enes Muhammed Adnan eş-Şerkâvî. Lübnan: Dâru Nûri’s-Sabâh, 2011.
38. Sekâr, Suheyb Mahmud. et-Tecsîm fi’l-fikri’l-islâmî. Kuveyt: Âfâk li’n-Neşr, 2015.
39. Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdulkerim. el-Milel ve’n-nihal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
40. Yavuz, Yusuf Şevki. “Arş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/406-409. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
41. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî. el-‘Uluv li’l- ‘Aliyyi’l-Gaffâr fî idâhi sahîhi’l-ahbâri ve sakîmihâ. thk. Ebû Muhammed Eşref. Riyad: Mektebetü Edvâi’s-Selef, 1995.
42. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî. Siyeru a’lâmi’n- nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavut - Muhammed Naim el-‘Arkûsî. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1982.