Geleneksel Ahlak Ekolünde Günah ve Bağımlılık

Öz

İslam ahlak düşüncesi geniş bir literatüre sahip olup kendi içinde ekollere ayrılmaktadır. Bu çalışma, İslam düşünce geleneğinde üç ahlak ekolünden biri olan “geleneksel-dinî ahlak” ekolünün, günah olgusu ve alışkanlık haline gelen kötü fiiller bağlamında, bağımlılıktan kurtuluş süreçlerine dair sunduğu perspektifi incelemeyi amaçlamaktadır. Günümüzde bağımlılıkların artması, seküler terapi modellerinin yetersiz kalması din ve maneviyat temelindeki yaklaşımlara olan ihtiyacı artırmıştır. Bu durum, geleneksel İslâm ahlak kaynaklarının bağımlılıktan kurtulma süreçlerine dair sunduğu çözüm önerilerinin yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda, Hâris el-Muhâsibî, Mâverdî, İbn Hazm, Gazzâlî ve İbnü'l-Cevzî gibi geleneksel ahlak düşünürlerinin temel eserleri tahlil edilmiştir. Söz konusu ekole mensup müellifler günah ve bağımlılığı ekseriyetle, Kur’anî bir kavram olan “hevâ” ekseninde tanımlamışlardır. Söz konusu görüşlere göre günahlardan ve kötü alışkanlıklardan kurtuluşun yolu ferdi çabaya dayanır. Bu süreçte nefis muhasebesi, riyazet, tetikleyici unsurlardan kaçınma, dua, havf ve reca, duyguların terbiyesi ve nihâyet Allah'ın yardımına sığınma öne çıkan başlıca yöntemlerdir. Geleneksel literatürün modern anlamda sistematik bir bağımlılık tedavi protokolü sunmadığı açıktır; ancak dinî duygunun sağladığı anlam, motivasyon ve metanetin, özellikle nüksleri önlemede günümüz terapileri için tamamlayıcı ve güçlü bir psiko-manevi destek sunma potansiyeli taşıdığı gözlemlenmiştir. Sonuç olarak geleneksel-dini ekol, bağımlılıktan kurtuluş sürecini salt bilişsel bir çaba olarak değil, irade terbiyesi ve ilahî yardımın bütünleştiği manevi bir süreç olarak ele almaktadır. Buna göre dinî ahlak yaklaşımının sağladığı pratiklerle birlikte manevi motivasyonun, bağımlılık ve nüks arasında bocalayan bireyler için halen geçerli ve etkili bir kurtuluş yolu sunma potansiyeline sahip olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri
• Ahlak
• Geleneksel Ahlak
• Bağımlılık
• Hevâ
• Dinî Tedavi.

Sin and Addiction in the Traditional Moral School

Öz

Islamic moral thought has a vast literature and is divided into schools. This study aims to examine how the school called “traditional-religious morality” in the tradition of Islamic thought offers a perspective and prescription for the process of recovery from addiction through the phenomenon of sin/evilness and the bad deeds that one is addicted to. Today, the increase in addictions and the inadequacy of secular therapy models have increased the need for religious and spiritual-based approaches. This situation necessitates a reevaluation of the solutions offered by traditional Islamic ethical sources on addiction recovery processes. In this context, the main works of traditional moral thinkers such as al-Hāris al-Muhāsibī, al-Māwardī, Ibn Hazm, al-Ghazālī and Ibn al-Jawzī are analyzed. According to these views, the way out of sins and bad habits is based on individual will and effort. In this process, self-examination, asceticism, avoidance of triggers, prayer, fear and hope, discipline of emotions, and finally seeking God's help are the main methods. It is concluded that the meaning, motivation and fortitude provided by religious emotion has the potential to provide a complementary and powerful psycho-spiritual support for today's therapies, especially in preventing relapses. In short, according to the traditional-religious school, recovery from addiction can only be possible through a strong religious feeling, willpower training (riyāzah) and finally with the help of God, not through purely rational or secular methods. Accordingly, spiritual motivation, together with the practices provided by the religious ethical approach, is still considered to have the potential to offer a valid and effective way of salvation for individuals floundering between addiction and relapse.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Sects
• Ethics
• Traditional Ethics
• Addiction
• Desire
• Religious Treatment.

Kaynakça

1. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: Bilgesu Yayınları, 2014.
2. Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. ed. Kerim Can Bayar. Kubbealtı Neşriyat, 2010.
3. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn. el-İman. ed. Abdulali Abdulhamid. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd li-Neşr ve’t-Tavzi, 1. Basım, 2003.
4. Çağrıcı, Mustafa. “Hevâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/274-276. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
5. Çetinkaya, Mehmet. İslam Mezhepleri ve Günümüz Fırkaları. ed. Nesim Aytepe. Ankara: İlahiyat Kitap, 2026.
6. Ding, Keya vd. “The Effects of Digital Addiction on Brain Function and Structure of Children and Adolescents: A Scoping Review”. Healthcare 12/1 (20 Aralık 2023), 15. https://doi.org/10.3390/healthcare12010015
7. Ebû Hayyân et-Tevhîdî, Alî b. Muhammed b. Abbâs. el-İmtâ’ ve’l-mu’ânese. ed. Heysem Halife al-Ṭuʻ aymī. Bayrūt: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2005.
8. Ebü’l-Berekat en-Nesefî, Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Tefsiru’n-Nesefî: Medariku’t-tenzil ve Hakaiku’t-te’vîl. ed. Yusuf Ali Bedevi. Beyrut: Daru Kelimi’t-Tayyib, 1. Basım, 1998.

9. Fahri, Macit. İslam Ahlak Teorileri. çev. Muammer İskenderoğlu, Atilla Arkan. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
10. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâu ulûmi’d-din. çev. Ahmet Serdaroğlu. 4 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1975.
11. Gazzalî, Ebu Hamid Huccetülislam Muhammed b Muhammed. İhyāu ʿulumi’d’dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
12. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Mîzânü’l-amel. ed. Muhammed Ali Kürdî. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 2003.
13. Gazzâlî, İmam. Kimya-yı Saadet. çev. Ali Fikri Yavuz. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2016.
14. Gerstein, Dean R. vd. Alcoholics Anonymous and the Treatment of Substance Use Disorders. Washington, D.C.: National Academy Press, 1990.
15. Goldstein, Rita Z. - Volkow, Nora D. “Dysfunction of the prefrontal cortex in addiction: Neuroimaging findings and clinical implications”. Nature Reviews Neuroscience 12/11 (2011).
16. Gross, James J. Handbook of Emotion Regulation. New York: Guilford Press, 2014.
17. Hakîm et-Tirmizî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ali. el-Aklu ve’l-hevâ, ts.
18. Herevî, Ebu Mansur Muhammed b. Ahmed b. el-Ezherî. Tezhîbu’l-luğa. ed. Muhammed Avad Murib. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1. Basım, 2001.
19. Heysemi, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman. Mecmaü’z-zevaid ve Menbaü’l-Fevaid. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1992.
20. İbn Abdilber, Yûsuf b. Abdullah en-Nemerî el-Kurtubî. Behcetü’l-mecâlis ve ünsü’l-mecâlis, ts.
21. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. Ahlak ve Davranış Tarzları Nefislerdeki Ahlaki Hastalıkların Tedavisi/el-Ahlâk ve’s-siyer. çev. Mustafa Çağrıcı. Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
22. İbn Sînâ, Ebû Alî. Mutluluk ve İnsan Nefsinin Cevher Olduğuna İlişkin On Delil. çev. Fatih Toktaş. Diyanet Vakfı Yayınları, 2023.
23. İbnü’l-Cevzî, Cemaleddin Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Zemmu’l-hevâ. ed. Mustafa Abdülvâhid. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1963.
24. İsfahânî, Râgıb. Müfredât: Kur’an Kavramları Sözlüğü 3. çev. Mehmet Yolcu - Abdulbaki Güneş. İstanbul: Çıra Yayınları, 3. Basım, 2012.
25. Kelly, John F. “Is Alcoholics Anonymous religious, spiritual, neither? Findings from 25 years of mechanisms of behavior change research”. Addiction 112/6 (2017), 929-936. https://doi.org/10.1111/add.13590
26. Kızmaz, Zahir - Çevik, Muhammet. “Madde Bağımlılığıyla Mücadelede İnanç Odaklı Yaklaşım: Kardelen Rehabilitasyon Merkezi Örneği”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 26/2 (2016), 313-335.
27. Marlatt, G. Alan - Donovan, Dennis M. Relapse Prevention: Maintenance Strategies in the Treatment of Addictive Behaviors. New York: Guilford Press, 2005.
28. Marlatt, G. Alan - Witkiewitz, Katie. “Update on Harm-Reduction Policy and Intervention Research”. Annual Review of Clinical Psychology 6 (2010), 591-606. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.121208.131438
29. Maté, Gabor. Dağınık Zihinler. çev. Engin Süren. İstanbul: Hep kitap, 1. Basım, 2022.
30. Mâverdî, Ebül Hasan Ali B. Muhammed. Din ve Dünya Hayatı İçin Ahlak Yasaları. çev. Mustafa Çağrıcı. Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
31. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed. Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1986.
32. Miller, William R. - Rollnick, Stephen. Motivational Interviewing: Helping People Change. New York: Guilford Press, 2. Basım, 2002.
33. Muhâsibî, Hâris. er-Ri’aye li Hukukillah (Kalb Hayatı). ed. Abdulhakim Yüce. 2 Cilt. İstanbul: Işık Yayınları, 1. Basım, 2005.
34. Payot, Jules. İrade Terbiyesi. çev. Doğru Süleyman. İstanbul: Koridor, 2023.
35. Platon. Devlet. çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2. Basım, 2016.
36. Râzî, Ebu Bekir Muḥammed ibn Zekeriyya er-. el-Hâvî fi’t-tıb. 8 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 2002.
37. Wood, Wendy - Rünger, Dennis. “Psychology of habit”. Annual Review of Psychology 67 (2016).
38. Yaqeen Institute for Islamic Research. “How to Overcome Addiction through Faith: Ibn Al-Qayyim’s Rehabilitation Program”. Erişim 24 Ekim 2025. https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-to-overcome-addiction-through-faith-ibn-al-qayyims-rehabilitation-program
39. Türkiye Uyuşturucu Raporu 2025. 62. Emniyet Genel Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Başkanlığı, 2025. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Duyurular/2025/10/2025-Uyusturucu-Raporu.pdf