AN EXAMINATION OF THE RELIGIOUS MOTIVATION OF FEMALE STUDENTS RECEIVING MEMORIZATION OF THE QURAN TRAINING

Öz

This study aimed to investigate the sources of religious motivation among students receiving Quran memorization training. A qualitative research methodology was adopted for this purpose. Semi-structured interviews were conducted with ten boarding students who memorized the Quran, and the data were analyzed using thematic content analysis. The findings were categorized under three main themes: perceptions of religiosity, sources of religious motivation, and individual and social interactions. The theme of religiosity perceptions consisted of three categories: individual, superficial, and Quranic understandings of religiosity. This demonstrates that students' perceptions vary according to age, memorization level, and life experiences. Religious motivation sources were categorized as intrinsic religiosity, religious coping, social adaptation, and cognitive satisfaction. These factors were found to have a positive impact on students' religiosity, psychosocial well-being, and academic achievement. The third theme, individual and social interactions, revealed that memorization students not only internalize the effects of their religious education but also influence and are influenced by their social environment. While these interactions generally support students' psychological well-being and academic motivation, they can occasionally have discouraging effects. Overall, this research contributes to the existing literature in psychology, religious education, and memorization studies by shedding light on the multifaceted nature of religious motivation among students memorizing the Quran. By examining the various factors underlying students' religious motivation, this study is expected to contribute to the fields of psychology, religious education, and memorization studies.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Quran Memorization Training
• Religious Motivation
• Religiosity
• Individual and Social Interactions
• Boarding Hafiz Course.

Hafızlık Eğitimi Alan Kız Öğrencilerin Dinî Motivasyonlarının İncelenmesi

Öz

Bu araştırmada hafızlık eğitimi alan öğrencilerin dinî motivasyon kaynaklarının neler olduğu sorusuna cevap aranmıştır. Araştırmada nitel yöntem takip edilmiş ve yatılı hafızlık kursunda eğitim alan 10 öğrenci ile yapılan yarı yapılandırılmış mülakatlar içerik analizine tabi tutulmuştur. Tematik içerik analizleri neticesinde elde edilen temalar bulgu başlığı altında ele alınarak alanyazındaki tartışmalarla beraber değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulardan hafızlık öğrencilerinin dindarlık algıları, dinî motivasyon kaynakları, bireysel ve sosyal etkileşimleri temaları olmak üzere üç temaya ulaşılmıştır. Hafızlık öğrencilerinin dindarlık algıları temasından bireysel dindarlık algısı, dış güdümlü dindarlık algısı ve hafızlıkla ilişkili dindarlık algısı olmak üzere üç kategoriye ulaşılmıştır. Öğrencilerin yaş, hafızlık seviyesi ve yaşam olaylarının çeşitliliğine göre dindarlık algılarının çeşitlendiği görülmüştür. Hafızlık öğrencilerinin dinî motivasyon kaynakları temasında ise deruni dindarlık arzusu, dini başa çıkma, sosyal uyum ve bilişsel tatmin kategorileri ortaya çıkmıştır. Öğrencilerin dinî motivasyon kaynaklarını oluşturan etkenlerin hem dindarlıklarına ve psikososyal iyi oluşlarına hem de akademik başarılarında motive edici etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen son tema hafızlık öğrencilerinin bireysel ve sosyal etkileşimleri temasıdır. Hafızlık öğrencileri aldıkları eğitimden bireysel olarak etkilenmelerine ek olarak bir hafızlık öğrencisi olmakla sosyal çevrelerini etkiledikleri ve yine bu çevreden etkilendikleri ortaya çıkmıştır. Bu etkileşimler çoğu öğrencinin psikolojik iyi oluşunda ve akademik motivasyonunda olumlu ve pekiştirici niteliklere sahip görünmekle birlikte söz konusu etkileşimlerden nadiren de olsa psikolojik iyi oluş ve akademik motivasyonu olumsuz ve yıldırıcı biçimde etkilenen öğrencilerin de olabileceği görülmüştür. Yapılan bu araştırmanın din psikolojisi, din eğitimi ve hafızlık gibi araştırma sahalarındaki alanyazına katkı sağlayacak nitelikte olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Dini Motivasyon
• Dindarlık
• Bireysel ve Sosyal Etkileşimler
• Yatılı Hafızlık Kursu.

Etik Beyan

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi’nden alınan 19/09/2023 tarihli ve 89136 sayılı Etik Kurul kararına ve Van İpekyolu Kaymakamlığına bağlı İpekyolu İlçe Müftülüğü’nün “Araştırma ve İnceleme Talebi” başlıklı ve E-80218175-251.99-4137648 numaralı dilekçeye olur kararı vermelerine dayanarak veri toplama süreci başlatılmıştır. Katılımcılarla yapılan görüşmeler, alınan yazılı izinler doğrultusunda kayıt altına alınmış ve araştırmacı tarafından yazılı metin hâline dönüştürülmüştür. Yarı yapılandırılmış görüşme tekniğine bağlı olarak mülakatın güvenli bir ortamda gerçekleştirilmesine, katılımcının mülakattaki reaksiyonuna göre sorularının açıklanması veya örneklenmesine, katılımcıların rızasıyla görüşmelerin ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınmasına ve katılımcı bilgilerinin korunmasına özen gösterilmiştir.

Kaynakça

1. Akbaba, Sırrı. “Eğitimde Motivasyon”. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi 13 (2006) 343-361.
2. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kur’an Ezberinde Kalite İhtiyacı ve Donanımlı Hafızlık”. Usul İslam Araştırmaları 13/13 (2010) 21-40.
3. Algur, Hüseyin. Hafızlık Eğitimi Alan Bireylerin Motivasyon ve Psiko-Sosyal Durumlarının Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
4. Argyle, Michael. "Dinin Yedi Psikolojik Temeli". çev. Mehmet Dağ. Eğitim Hareketleri 23 (1978) 272-273.
5. Arslantaş, Muhammet. İmam-Hatip Ortaokullarında Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesinde Öğrenci Tutumları (Sivas Zeki Hayran İmam-Hatip Ortaokulu Örneği). Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
6. Aynur, Hatice Şahin. “Başlangıcından Günümüze Kadar İslam Coğrafyasında Hafızlık Tedrisatı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/2 (2011), 199-220.
7. Baymur, Feriha Balkış. Genel Psikoloji. İstanbul: İnkılap Kitabevi Yayınları, 17. Basım, 2004.
8. Cebeci, Suat- Ünsal, Bilal. “Hafızlık Eğitimi ve Sorunları”. Değerler Eğitimi Dergisi 4/11 (2006), 27-52.

9. Cüceloğlu, Doğan. İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2008.
10. Çaylı, Ahmet Fatih. Kur’ an Kursu Öğreticilerine Göre Hafızlık Öğretimi ve Problemleri (Göller Bölgesi Örneği). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
11. Demir, Kevser. Hafızlık Eğitimi Almış Bireylerin Benlik Saygısı Üzerine Nitel Bir Çalışma. İstanbul: İstanbul Aydın Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
12. Doğan, Mebrure. “Üniversite Öğrencilerinin Travma Sonrası Gelişimlerinde İçsel Dinî motivasyon, Dini Başa Çıkma, Sabır ve Şükrün Rolü”. Electronic Turkish Studies 13(25), 207–230. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.14583
13. Güçlü, İdris. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri: Teknik- Yaklaşım- Uygulama. Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık, 2019.
14. Güngör, Öznur. Klasik ve Modern Sistemde Hafızlık Yapan Bireylerde Öznel İyi Oluş ve Sosyal Kaygı İlişkisi Üzerine Bir Araştırma. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
15. Güven, Metin. Motivasyon- Dindarlık İlişkisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
16. HEP, Hafızlık Eğitim Programı. Türkiye: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2010.
17. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
18. Hüseyin, Peker. Din Psikolojisi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2022.
19. İrk, Esra vd. “Dindarlık ile Öz-Nefret Arasındaki İlişkide Umudun Aracı Rolü”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66(2025), 301-328. https://doi.org/10.33227/auifd.1515378
20. Karagöz, Sema. “Hafızlık Deneyiminin Psikolojik Yaklaşımla İncelenmesi”. Bilimname 49 (2023) 31-75.
21. Kayıklık, Hasan. “Bireysel Dindarlığın Psikolojik Kaynakları”. Dini Araştırmalar Dergisi 13/5 (2002), 27-40.
22. Kayıklık, Hasan. Din Psikolojisi- Bireysel Dindarlık Üzerine. Adana: Karahan Kitabevi, 2019.
23. Köse, Ali- Ayten, Ali. Din Psikolojisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 11. Basım, 2012.
24. MEBÖEBHPUE, MEB Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi Uygulama Usul ve Esasları. Türkiye: Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, 2018.
25. Neuman, Lawrence W. Toplumsal Araştırma Yöntemleri: Nitel ve Nicel Yaklaşımlar. Ankara: Yayınodası Yayıncılık, 2014.
26. Okudan, Zübeyde. Üsküdar Müftülüğünde İhtidâ Edenlerin Dinî motivasyonlarının Analizi. İstanbul: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
27. Özcan, Zeynep. “Gönüllülük Davranışının Dinî Motivasyonlarına Panoramik Bakış”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35/35 (2024), 236-263.
28. Selimoğlu, Büşra. Halk Kültüründe Hafızlık. Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
29. Śmiałek, Sebastian- Zarzycka, Beata. “Staying Religious In A Secularising World: A Qualitative Study Of The Motivations Of Polish Catholic Adolescents”. Journal of Beliefs & Values (2025), 1-19.
30. Şahin, Fatma. Amaç-Araç Dengesi Açısından Hafız Adayları, Velileri ve Öğrencilerin Hafızlık Algıları. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
31. Şahin, Meryem vd. “Dindarlık ve Biliş: İçsel Dinî motivasyon ile Eleştirel Düşünme ve İkili Düşünme Arasındaki İlişkiler”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/1 (2023), 281-296. https://doi.org/10.18505/cuid.1238218
32. Şekerci, Abdulkadir- Çakmak, Ahmet. “Hafızlık Eğitiminde Kur’an Kursu Terki”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/1(2023), 359-392.
33. Tokur, Behlül. “İçsel Dinî motivasyon ve Özsaygı İlişkisi Üzerine Bir Araştırma”. EKEV Akademi Dergisi 66(2016), 159-176.
34. Vergote, Antoine. Din, İnanç ve İnançsızlık. çev. Veysel Uysal. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1999.
35. Yapıcı, Asım. “Algısal Açıdan Müslüman Kimliği ve Dindarlık”, Dindarlığın Sosyo-Psikolojisi, ed. Ünver Günay- Celaleddin Çelik, 249-255. İstanbul: Karahan Kitabevi, 2006.
36. Yıldırım, Ali- Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 6. Baskı., 2008.
37. Yıldırım, Seyhan. Sosyolojik Açıdan Hafızlık Eğitimi Alan Öğrenciler (Elâzığ Örneği). Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
38. Yıldız, Fikret. Hafızlık Eğitiminde Ergenlik Dönemine Bağlı Yaşanılan Problemler (Eskişehir İli Örneği). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
39. Warsah, Idi vd. “Muslim Minority In Yogyakarta: Between Social Relationship And Religious Motivation”. Qudus International Journal of Islamic Studies 7/2 (2019), 367-398.