Sarf ve Kıraat Temelli Bir İnceleme: Mekkî b. Ebî Tâlib’in el-Yâ’âtü’l-Müşeddedât İsimli Eseri Bağlamında Kur’an-ı Kerîm’deki Müşedded Yâ (يّ) Harfleri

Öz

Arap dilinin barındırdığı dilsel zenginliğin Kur’ân-ı Kerîm’e yansımaları, klasik dönemden itibaren dil ve kıraat âlimleri tarafından titizlikle ele alınmıştır. Buradan hareketle çalışmamıza, Mekkî b. Ebî Tâlib’in (öl. 437/1045) el-Ya’âtü’l-Müşeddedât adlı eseri konu edinilmiştir. Çalışmamızın amacı, müşedded yâ (ي) harflerinin Arap dili kuralları çerçevesinde temellendirilmek suretiyle kıraatler açısından uygulanma usûllerinin gösterilmesidir. Bu doğrultuda müşedded yâ (ي) olgusunun yalnızca fonetik bir mesele olmadığı, aynı zamanda dilbilimsel ve usûlî boyutlarıyla ele alınması gerektiği ortaya konulmuştur. İlgili eser çerçevesinde müşedded yâ (ي) harflerinin ilk kez tarafımızca ele alınmış olması çalışmamızın özgün değerini ortaya çıkarması açısından önemlidir. Bu anlamda araştırmamızın kapsamı incelemeye konu olan eserin tamamıdır. Çalışmamızda nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyon inceleme metodu kullanılmış olup araştırmamızda öncelikle müellifin kullandığı yöntem ve yaklaşım ortaya konulmuş; ardından teşdîd/müşedded kelimesinin kavramsal çerçevesi gösterilmiştir. Bu bağlamda klasik dil kaynakları ile kıraat literatürü birlikte değerlendirilmiştir. Devamında ise eserde yer verilen Kur’ân’daki müşedded yâ (ي) örnekleri, dil bilimsel gerekçeleri ve kıraatler arasındaki yansımaları bağlamında değerlendirilmiştir. Ayrıca müşedded yâ (ي) uygulamalarının sarf ve nahiv kurallarıyla ilişkisi ele alınmış, farklı kıraat imamlarının okuyuşları mukayeseli olarak incelenmiştir. Sonuç olarak müellifin yaklaşımının, müşedded yâ (ي) harflerinin anlaşılmasında temel bir referans niteliği taşıdığı ve zikrettiği bilgilerin genel olarak kıraat imamlarının okuyuş usûlleriyle de uyumlu olduğu ortaya konulmuştur. Bu yönüyle çalışma, kıraat ilmi literatürüne katkı sunmayı hedeflemektedir. Arap dilinin barındırdığı dilsel zenginliğin Kur’an-ı Kerîm’e yansımaları, klasik dönemden itibaren dil ve kıraat âlimleri tarafından titizlikle ele alınmıştır. Buradan hareketle çalışmamıza, Mekkî b. Ebî Tâlib’in (öl. 437/1045) el-Ya’âtü’l-Müşeddedât adlı eseri konu edinilmiştir. Çalışmamızın amacı, eserin tanıtılması ve müellifin müşedded yâ (ي) harflerinin Arap dili kuralları çerçevesinde temellendirilmek suretiyle kıraatler açısından uygulanma usûllerinin gösterilmesindeki metodolojisinin ortaya konulmasıdır. Bu doğrultuda müşedded yâ (ي) olgusunun yalnızca fonetik bir mesele olmadığı, aynı zamanda dil bilimsel ve usûlî boyutlarıyla ele alınması gerektiği vurgulanmıştır. İlgili eser çerçevesinde müşedded yâ (ي) harflerinin ilk kez tarafımızca ele alınmış olması çalışmamızın özgün değerini ortaya çıkarması açısından önemlidir. Bu anlamda araştırmamızın kapsamı incelemeye konu olan eserin tamamıdır. Çalışmamızda nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyon inceleme metodu kullanılmış olup araştırmamızda öncelikle müellifin kullandığı yöntem ve yaklaşım ortaya konulmuş; ardından teşdîd/müşedded kelimesinin kavramsal çerçevesi gösterilmiştir. Bu bağlamda klasik dil kaynakları ile kıraat literatürü birlikte değerlendirilmiştir. Devamında ise eserde yer verilen Kur’an’daki müşedded yâ (ي) örnekleri, dil bilimsel gerekçeleri ve kıraatler arasındaki yansımaları bağlamında ele alınmıştır. Ayrıca müşedded yâ (ي) uygulamalarının sarf ve nahiv kurallarıyla ilişkisi genel olarak ele alınmış, farklı kıraat imamlarının okuyuşları mukayeseli olarak incelenmiştir. Sonuç olarak müellifin yaklaşımının, müşedded yâ (ي) harflerinin anlaşılmasında temel bir referans niteliği taşıdığı ve zikrettiği bilgilerin kıraat imamlarının okuyuş usûlleriyle de uyumlu olduğu ortaya konulmuştur. Bu yönüyle çalışma, sarf ve kıraat ilmi literatürüne katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân-ı Kerîm
• Kıraat
• Mekkî b. Ebî Tâlib
• el-Ya’âtü’l-Müşeddedât
• Müşedded Yâ (ي) Harfi.

A Study Based on Sarf and Qirāʾāh: The Mushaddad Yā (يّ) Letters in the Holy Qurʾān in the Context of Makki b. Abi Talib’s Work Titled al-Yā’at al- Mushaddadāt

Öz

The reflections of the linguistic richness of the Arabic language in the Holy Qurʾān have been meticulously examined by linguistic and recitation scholars since the classical period. Based on this, our study focuses on the work of Makki b. Abi Talib (d. 437/1045), entitled al-Ya’at al-Mushaddadāt. The aim of our study is to introduce the work and to reveal the author’s methodology in demonstrating the application methods of the mushaddad yā (ي) letters in terms of recitation, based on the rules of the Arabic language. In this regard, it is shown that the phenomenon of mushaddad yā (ي) is not merely a phonetic issue, but also requires consideration of its linguistic and methodological dimensions. The fact that we are the first to address the mushaddad yā (ي) letters within the framework of this work is significant in highlighting the originality of our study. In this sense, the scope of our research encompasses the entire work under examination. This study employs the documentation review method, a qualitative research method. First, the author’s method and approach are presented; then, the conceptual framework of the word “tashdid/mushadded” is demonstrated. In this context, classical linguistic sources and the recitation literature are evaluated together. Subsequently, the examples of mushaddad yā (ي) in the Qurʾān, given in the work, are assessed in terms of their linguistic justifications and their reflections among recitations. Furthermore, the relationship between mushaddad yā (ي) applications and the rules of morphology and syntax is examined, and the readings of different recitation imams are comparatively analyzed. In conclusion, it is shown that the author's approach serves as a fundamental reference in understanding the mushaddad yā (ي) letters, and the information he mentions is generally consistent with the recitation methods of the recitation imams. In this respect, the study aims to contribute to the literature of recitation science.

Anahtar Kelimeler

• Qurʾān
• Makki B. Abi Talib
• al- Yā’at al-Mushaddadāt
• the Mushaddad Yā (ي) Letter.
• Qirāʾāh

Kaynakça

1. Altıkulaç, Tayyar. “Ebû Bekr Şu‘be”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/109-110. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Altıkulaç, Tayyar. “Ebû Amr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/94-96. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
2. Altıkulaç, Tayyar. “Ebû Ca‘fer el-Kârî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/116. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
3. Altıkulaç, Tayyar. “Hamza b. Habîb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/511-513. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
4. Altıkulaç, Tayyar. “Hafs b. Süleymân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/118-119. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
5. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Kesîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/131-132. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
6. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Âmir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/308-310. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
7. Altıkulaç, Tayyar. “Kisâî Ali b. Hamza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/60-70. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
8. Altıkulaç, Tayyar. “Nâfî‘ b. Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/287-289. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

9. Bağdâdî, Hatîb. Târîhu Bağdâd. Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, ts.
10. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Kitâbü’t-Târîḫi’l-kebîr. nşr. Abdurrahman b. Yahyâ el-Yemânî. Haydarâbâd: Dâiretü’l-meârifi’l-Osmâniyye, 1360/1941.
11. Çelebi, Kâtib. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Kilisli Muallim Rifat–Şerefeddin Yaltkaya. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1360/1941.
12. Çiftçi, Ali. “Telifat Dönemi Tecvid Âlimlerinden Mekkî b. Ebî Talib ve Abdülvehhab b. Muhammed el-Kurtubî Perspektifinden Teşdîd, Telyin, Tahfîf Terimlerine Bir Bakış”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 195-238.
13. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü fuzalâʾi’l-beşer fi (bi)’l-kırâʾâti’l-erbaate aşer. nşr. Şa‘bân Muhammed İsmâil. Beyrut: Âleme’l-Kütüb, 1987.
14. Durmuş İsmail. “Yâ Harfi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/169-170. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
15. Dûserî, İbrâhîm b. Saîd. Muhtasaru’l-Iibârat li-mu’cemi mustalâhati’l-kırâât. Riyad: Dârü’l-Hadâra, 1429/2008.
16. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn. el-İnṣâf fî mesâʾili’l-ḫilâf. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. Kahire: y.y., 1380/1961.
17. Gürkan, Nejdet. “Arap Dilinde Lâm Edatı ve İşlevleri Adlı Kitap Üzerine Bazı Tenkit ve Değerlendirmeler”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/19 (2007), 174-185.
18. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân. el-Hurûf, nşr. Ramazan Abdüttevvâb. Kahire: y.y., 1389/1969.
19. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân. el-Hurûf ve’l-edevât, nşr. Hâdî Hasan Hammûdî. Maskat: y.y., 1428/2007.
20. Hamevî, Yâkût b. Abdillâh. Muʿcemü’l-üdebâʾ. nşr. D. S. Margoliouth. London: y.y., 1907-11.
21. Hamevî, Ahmed b. Ömer. el-Kavaid ve’l-Iişârat fi usûli’l-kırâât. thk. Abdülkerim b. Muhammed el-Hasen Bekkar. Şam: Dârü’l-Kalem, 1406/1986.
22. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Münṣıf. nşr. İbrâhîm Mustafa–Abdullah Emîn. Kahire: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Kadîm, 1373-79/1954-60.i
23. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. Sırru ṣınâʿati’l-iʿrâb. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 2. Basım,1993.
24. İbn Galbûn, Ebü’t-Tayyib. İhtilâfü’l-kurrâi’s-seb’a fî’l-bââti ve’t-tââti ve’s-sââti ve’n-nûnâti ve’l-yâât. thk. Abdülkerim Mustafa Müdlic. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1438/2017.
25. İbn Hallikân, Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Darü’s-Sadr, 1398/1978.
26. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. Ġarîbü’l-Ḳurʾân. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1978.
27. İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükrim. Lisânü’l-Arab. Beyrut: y.y., ts.
28. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed. Kitâbü’s-sebʿa. nşr. Şevkî Dayf. Kahire: Dârü’l-Meârif, 1972.
29. İbn Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed. el-Fihrist fî aḫbâri’l-ʿulemâʾi’l-muṣannifîn mine’l-ḳudemâʾ ve’l-muhdes̱în ve esmâʾi kütübihim. nşr. Mustafa eş-Şüveymî. Tunus: y.y., 1405/1985.
30. İbn Sa‘d, Muhammed. et-Tabaḳātü’l-kübrâ. nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1388/1968.
31. İbn Sa‘d, Muhammed. et-Tabaḳātü’l-kübrâ: el-Kısmü’l-mütemmim. nşr. Ziyâd M. Mansûr. Medine: y.y., 1403/1983.
32. İbn Tahhân, Abdülaziz b. Ali b. Muhammed es-Sümâtî. Mürşidü’l-kârî ila tahkik-i meâlimi’l-mekarî. thk. Hatim Salih ez-Zamin. Kahire: Mektebetü’t-Tâbiîn, 2007.
33. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Muhammed. et-Temhid fi ilmi’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1986.
34. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed. el-Müfredat fi garibi’l-Kur’an. thk. M. Seyyid Kilânî. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts.
35. Kılıç, Servet. Kıraat İlminde Mekkî b. Ebî Tâlib. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi, Doktora Tezi, 2021.
36. Kurtubî, Abdülvehhâb b. Muhammed b. Abdilvehhâb el-Ensârî. el-Mûdıh fi’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dârü Ammar, 2. Basım, 1430/2009.
37. Lugavî, Ebü’t-Tayyib. Kitâbü’l-İbdâl. nşr. İzzeddin et-Tenûhî. Dımaşk: y.y., 1379/1960.
38. Mağnîsî, Mahmud. es-Seyfü’l-meslûl fi tashihi’d-dâdi ve’z-zaî ve’r-râ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
39. Makdisî, Ali b. Muhammed b. Halil İbn Ğânim. Tenbihât ala kitâbi buğyeti’l-murtâb fi tashihi’d-dâd. thk. Faraglî Seyyid Arbavî. Kahire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, 2009.
40. Mekkî b. Ebî Tâlib, Muhammed el-Kaysî. Kitâbu müşkil-i i’râbi’l-Kur’an. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: Müesesetü’r-Risale, 1984.
41. Mekkî b. Ebî Tâlib, Muhammed el-Kaysî. el-Yâʾâtü’l-müşeddedât fi’l-Kurân ve kelâmü’l-Ârab. thk. Ahmed Hasan Ferhat. Şam: el-Hâfikîn Vakfı ve Kütüphanesi Yayınları, 1402/1986.
42. Mekkî b. Ebî Tâlib, Muhammed el-Kaysî. Müşkilü iʿrâbi’l-Ḳurʾân. nşr. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: y.y., 1407/1987.
43. Mekkî b. Ebî Tâlib, Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ʿan vücûhi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ ve ʿilelihâ ve ḥucecihâ. nşr. Muhyiddin Ramazan. Beyrut: Müesesetü’r-Risale, 1984.
44. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezid. el-Müktedab. thk. Abdulhalık el-Udayme. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, ts.
45. Onat, Naim Hazım. Arapçanın Türk Diliyle Kuruluşu. İstanbul: y.y., 1944.
46. Önder, Mustafa Kemal. “Tecvid Edebiyatında Terkîbî Sıfat Bağlamında Teşdîd ve İdğâm Olgusu”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 5 (2020) 70-88.
47. Pâluvî, Hamid b. Abdülfettah. Zübdetü’l-irfân. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2016.
48. Sarı, Mehmet Ali. “Âsım b. Behdele”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/475-476. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
49. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân. el-Kitâb. nşr. Abdüsselâm M. Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1403/1983.
50. Şan, Lokman. “Hz. Osman Mushaflarında “Ẓâ” ve “Ḍâd” Harfleri (Molla Halîl Siirdî’nin Yaklaşımı Çerçevesinde)”. Artuklu Akademi 7/1 (2020), 125-145.
51. Taşdoğan, Ahmet. “Kur’ân-ı Kerîm’de Şeddeli Kelimeler ve İdğâm Olgusu: Tecvit Terminolojisi Açısından Sistematik Bir İnceleme”. İslamî İlimler Dergisi 42 (2026), 355-381.
52. Ukberî, Ebü’l-Bekâ Muhibbüddîn Abdullâh. et-Tibyân fî iʿrâbi’l-Ḳurʾân. nşr. Ali M. el-Bicâvî. Kahire: y.y., 1972. Yıldız, Cafer. On Kırâat Bağlamında İdğâm Olgusu. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2023.