İslâm Dünyasında Ansiklopedik Eser Yazımı Nüveyrî ve Ömerî Örneği

Öz

Ansiklopediler, hazırlandıkları dönemde ilim, kültür, toplumsal gelenek ve görenek, sanat, mimarî ve teknik gibi çeşitli dallarla ilgili birçok bilgiyi bünyesinde barındırır. Diğer bir açıdan yazıldığı dönemin ilmî ve kültürel belleğini yansıtır. İslâm ve Batı dünyasında ansiklopedi yazımına oldukça önem verilmiş ve bu türde çokça eser telif edilmiştir. İslâmî ilimler alanında ansiklopedik eser telif etme geleneğinin on üç asrı bulan uzun bir geçmişi vardır. Bu gelenekle birlikte verilen eserlerin büyük çoğunluğunun biyografîk eserler olduğu görülmektedir. Miladî XIII ve XIV. asırlar İslâmî ilimler açısından oldukça verimli bir dönem olmuştur. Ansiklopedik çalışmalar açısından da bakıldığında İslâm dünyasının en değerli ansiklopedik eserlerinin ortaya konulması yine bu dönemlere rastlar. Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Yûsuf el-Hârizmî’nin (ö. 387/997), Mefâtihü’l- ‘Ulûmʼu ile hareketlilik kazanan bu çalışmalar Ahmed b. Fazlullah el-Ömerî (ö. 749/1348), Ahmed b. Ali el-Kalkaşandî (ö. 821/1418) ve Nüveyrî (ö. 733/1333)  ile zirveyi yaşamıştır. Ele aldığımız bu çalışmada Nüveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb’i ve Ömerî’nin Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’l Emsâr adlı ansiklopedik eserleri incelenmiş olup İslâm tarihi alanında araştırma yapmak isteyenlere ilgili eserlerin tarih ile alakalı bölümleri üzerine sistematik bir çalışma sunulmuştur.  Ayrıca ele alınan ansiklopedik eserlerin İslâm tarih yazımında yeri ve önemi tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi,Ansiklopedi yazımı,Nüveyrî,Ömerî,Nihâyetü’l-Ereb,Mesâlikü’l-Ebsâr

Encyclopedic Writing in Islamic World The Cases of Nuveyri and Omari

Öz

Encyclopedias include extensive current knowledge on various topics such as science, culture, social traditions and customs, arts, architecture and techniques. In other words, it reflects the scholarly and cultural character of the period it is written. In Islamic and the western world authoring encyclopedias was always important and a high number of encyclopedias were published. In the field of Islamic sciences, there is a long history of copyrighting encyclopedic works spanning thirteen centuries. It can be observed that the great majority of these works in this tradition were biographical works.

The 13th and 14th centuries were a very productive era in Islamic sciences. Based on the encyclopedic studies, these centuries were again very productive and several valuable encyclopedic works in Islam were authored during this period. These works, mobilized by the Mefâtihü'l- Ulûm authored by Abu Abdullah Muhammad b. Ahmed b. Yûsuf al-Hârizmî (d. 387/997), reached their zenith with the works of Fazlullah al-Omarî (d. 749/1348), Ahmad b. Ali al-Qalkashandi (d. 821/1418) and Nouveyrî (d. 733/1333). In the present study, the encyclopedic works of Nüveyri (Nihâyetü'l-Ereb) and Omerî (Mesâlikü'l-Ebsâr fî Memâliki'l Emsâr) were analyzed and a systematic study on the historical sections of the abovementioned works are presented to future researchers in the field of Islamic history. Furthermore, it was attempted to determine the significance of these encyclopedic works in Islamic history literature.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam,Encyclopedia writing,Nouveyri,Omeri,Nihâyetü’l-Ereb,Mesâlikü’l-Ebsâr

Kaynakça

1. Alevî, Abdülazîz. ‘’İbn Fazlullah el- Ömerî’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19: 483-484. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
2. Anabritannica. ‘’Ansiklopedi’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2: 330-340. İstanbul: Ana Yayınları, 1993.
3. Askalâni, Ebü’l-Fadl Şehabeddin Ahmed İbn Hacer. ed-Dürerü’l Kâmine. 4 Cilt. Haydar Abad: Dairetü’l Me‘arif-il Osmaniyye, 1349.
4. Aykut, Ayhan. ‘’Ansiklopedi’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3: 217-227. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
5. Bağdadî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-‘Ârifîn Esmâü’l-Müellifîn. 2 cilt. Beyrut: Daru’l İhya-it Turasi’l Arabi, 1951-1955.
6. Demirayak, Kenan - M. Sadi Çöğenli. Arap Edebiyatında Kaynaklar. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, 2000.
7. Eymen Fuâd, Seyyid. ‘’Mesâlikü’l-Ebsâr’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 265-266. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
8. Ferruh, Ömer. Tarihü’l Edebi’l ‘Arabi. 6 cilt. Beyrut: Darü’l-İlm li’l-Melayin, 2006.

9. Fırat, Ahmet Suphî. ‘‘İslâm Edebiyatında Ansiklopedik Eserler’’. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 3/4 (1979): 211-232.
10. Günaltay, Şemsettin. İslâm Tarihinin Kaynakları. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1991.
11. Hanefî, Muhammed b. Ahmed b. İyas. Bedâi‘uz-Zuhûr fî Vekâ‘i ed-Duhur. thk. Muhammed Mustafa. 5 cilt. Mısır: Darü’l Mısriyye el-‘Amme, 1984.
12. Humpherys, R. Stephen. İslâm Tarihi Metodolojisi. çev. Murtaza Bedir ve Fuat Aydın. İstanbul: Litera Yayınları, 2016.
13. İbn Kesir, İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l Me‘arif, 1988.
14. İbn Tağriberdî, Ebü’l-Mehasin Cemalüddin. Nucumu-z Zahire fî Muluki Mısır ve-l Kahire. 16 cilt. Mısır: Vizaretü’s-Sekafe, 1963.
15. İbn Tağriberdî. el Menhelü’s Safî ve’l Mustevfî Ba‘del Vafî. 13 cilt. Kahire: el-Hey’etü’l Mısriyye el-‘Amme li’l Kitab, 1984.
16. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemu’l Müellifîn. 4. Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risale, 1993.
17. Kratchkowsky, Ign. ‘‘Nüveyri’’. MEB İslâm Ansiklopedisi. 9: 374-375. İstanbul: MEB Yayınları, 1978.
18. Kuşçu, Ayşe Dudu. Eyyubî Devleti Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
19. Kütübî, Muhammed b. Şakir. Fevâtü’l-Vefeyât. thk. İhsan Abbas. 5 cilt. Beyrut: Darü’s Sadr, 1973.
20. Makrizî, Ebü’l-Abbâs Takiyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkâdir. es-Sülûk li Ma‘rifeti d-Duveli’l Muluk. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. 8 cilt. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 1997.
21. Meydan Lorousse Büyük Luğat ve Ansiklopedi. ‘‘Ansiklopedi’’. 1: 553-555. İstanbul: Meydan Yayınları, 1969.
22. Mustafa, Şakir. et-Tarihü’l ‘Arabi ve’l- Müerrihûn. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-İlm li’l-Melayin, 1990.
23. Nüveyrî, Ebü’l-Abbas Şihabüddin Ahmed b. Abdilvehhab b. Muhammed el-Bekrî et-Teymî el-Kureşî. Nihâyetü’l-Ereb fî Fununi’l-Edeb. thk: Mufîd Kumayha. 33 cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 2004.
24. Ömerî, İbn Fazlullah. Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memaliki’l Emsâr. thk: Kamil Selman el- Ceburi ve Mehdi el- Necm. 27 cilt. Beyrut: Darü’l Kütüb’il ilmiye, 2010.
25. Öz, Mustafa. ‘‘Nüveyri’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33: 304-306. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
26. Rado, Şevket. ‘’Ansiklopedi’’. Hayat Küçük Ansiklopedi. 68-69. İstanbul: Hayat Yayınları, 1968.
27. Safedî, Salâhaddin Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vafî bi’l Vefeyât. thk: Ahmed Arnavut. 29 cilt. Beyrut: Darü’l İhya et- Turas el-Arab, 2000.
28. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. ‘A’yanü’l Asr ve ‘Avanü’n Nasr. thk: Ali Ebu Zeyd- Nebil Ebu ‘Aşme. 6 cilt. Dımeşk: Darü’l Fîkr, 1998.
29. Şeşen, Ramazan. Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı. İstanbul: İSAR, 1998.
30. Üdfüvî, Ebü’l-Fadl Kemâleddin Ca‘fer b. Sa‘leb b. Ca‘fer. et-Taliü’s-Sa‘id. thk: Sa’d Muhammed Hasan. Mısır: Darü’l Misriyye, h. 1382.
31. Yeşil, Selman. ‘’en-Nüveyrî’nin Nihâyetu’l Ereb İsimli Eserinin Arap Edebiyatındaki Yeri’’. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 15/29 (2017/1): 197-209.