Mesleki Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği-Öğretmen Formu: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Bu çalışmada öğretmenlerin mesleki süreçlerinde yaşadıkları öğrenilmiş çaresizliği ölçmeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçme aracının geliştirilmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın örneklemini 2024-2025 eğitim öğretim yılında Kahramanmaraş ili Dulkadiroğlu ve Onikişubat ilçelerinde kamuya ait okullarda görevli 811 öğretmen oluşturmaktadır. Ölçek maddelerinin oluşturulması amacıyla 30 katılımcıyla görüşmeler yapılmış, elde edilen verilerden 186 maddelik havuz oluşturulmuştur. Yüzey geçerliği açısından değerlendirildikten sonra ölçekteki madde sayısı 127’ye indirilmiş, alan uzmanı akademisyenlerce kapsam geçerliği ve anlaşılırlık yönlerinden değerlendirilen maddelerden 49’u daha ölçekten çıkarılmıştır. Ölçeğin kalan 78 maddelik hali ile 50 kişilik gruba ön uygulama yapılmış, düzeltilmiş madde toplam korelasyon değeri .30’un altındaki 8 madde ölçekten çıkarılarak asıl uygulamaya geçilmiştir. Açımlayıcı faktör analizi sonucu 34 maddelik ve “yönetim, çevre, sistem, öğrenci, veli” boyutlarından oluşan bir yapı elde edilmiş, doğrulayıcı faktör analiziyle bu yapı doğrulanmıştır. AVE ve CR değerlerinden ölçeğin yakınsak geçerliğe sahip olduğu, cinsiyet, medeni durum ve eğitim durumu değişkenleri yönünden biçimsel, metrik, skalar ve katı ölçme değişmezliklerinin sağlandığı belirlenmiştir. Güvenirlik için hesaplanan Cronbach alfa (α) iç tutarlık katsayılarının .80 ile .95 arasında; McDonald omega (ω) katsayılarının ise .81 ile .95 arasında değiştiği görülmüştür. Bulgular Mesleki Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği-Öğretmen Formunun öğretmenlerin mesleki süreçlerinde yaşadıkları öğrenilmiş çaresizliği ölçmede kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Mesleki öğrenilmiş çaresizlik
• öğretmen
• ölçek geliştirme.

Professional Learned Helplessness Scale-Teacher Form: Validity and Reliability Study

Öz

This study aimed to develop a valid and reliable measurement instrument to assess learned helplessness experienced by teachers in their professional roles. The sample consisted of 811 teachers working at public schools in Kahramanmaraş province Dulkadiroğlu and Onikişubat districts during the 2024-2025 academic year. To generate the initial item pool, interviews were conducted with 30 participants and a 186-item pool was created from the obtained data. Following a surface validity assessment, the scale was reduced to 127 and an additional 49 items were removed based on evaluations by field expert academicians for content validity and clarity. A pilot study was conducted with a group of 50 people with the remaining 78 items of the scale and 8 items with a corrected item total correlation value below .30 were removed from the scale and the main implementation was started. The results of exploratory factor analysis revealed a structure consisting of 34 items and the factors including “management, environment, system, student, parent”. This structure was then confirmed through confirmatory factor analysis. Convergent validity was supported by AVE and CR values. Measurement invariance was established across gender, marital status, and educational level at the configural, metric, scalar, and strict levels. The Cronbach alpha (α) internal consistency coefficients calculated for reliability were identified to vary across.80 and .95; and the McDonald omega (ω) coefficients varied between .81 and .95. These findings demonstrate that the Professional Learned Helplessness Scale-Teacher Form is a valid and reliable measurement tool for measuring learned helplessness among teachers.

Anahtar Kelimeler

• Professional learned helplessness
• teacher
• scale development.

Kaynakça

1. Abramson, L. Y., Seligman, M. E., & Teasdale, J. D. (1978). Learned helplessness in humans: Critique and reformulation. Journal of Abnormal Psychology, 87(1), 49-74. https://doi.org/10.1037/0021-843x.87.1.49
2. Aktan, C. C. (2015). Organizasyonlarda yanlış uygulamalara karşı bir sivil erdem, ahlaki tepki ve vicdani red davranışı: Whistleblowing. Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 7(2), 19-36.
3. Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215.  https://doi.org/10.1037/0033-295x.84.2.191
4. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice Hal.
5. Bircan, Ş. (2021). Covid-19 pandemisi sürecinde beden eğitimi öğretmenlerinin öğrenilmiş çaresizlik, iş doyumu ve yaşam doyumu düzeylerinin incelenmesi: Mersin ili örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
6. Brown, T. A. (2015). Confirmatory factor analysis for applied research. Guilford Press.
7. Büyüköztürk, Ş. (2017). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem Akademi.
8. Carlson, D. S., & Kacmar, K. M. (1994). Learned helplessness as a predictor of employee outcomes: An applied model. Human Resource Management Review, 4(3), 235–256. https://doi.org/10.1016/1053-4822(94)90014-0

9. Celep, A. G. (2023). Okul öncesi öğretmenlerin öğrenilmiş çaresizlik düzeylerinin yaşam doyumu ve iş doyumu üzerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Gelişim Üniversitesi.
10. Chen, F. F. (2007). Sensitivity of goodness of fit indexes to lack of measurement invariance. Structural Equation Modeling, 14(3), 464-504. https://doi.org/10.1080/10705510701301834
11. Chung, G. H., Choi, J. N., & Du, J. (2017). Tired of innovations? Learned helplessness and fatigue in the context of continuous streams of innovation implementation. Journal of Organizational Behavior, 38(7), 1130-1148. https://doi.org/10.1002/job.2191
12. Crocker, L., & Algina, J. (2008). Introduction to classical and modern test theory. Cengage Learning.
13. Cüceloğlu, D. (2006). İnsan ve davranışı. Remzi Kitap Evi.
14. Deniz, K., & Çömlekci, Y. (2020). Kamu kurumlarında çalışan kadınlarda öğrenilmiş çaresizliğe yol açan faktörler üzerine nitel bir çalışma. Management and Political Sciences Review, 2(1), 51-88.
15. DeVellis, R. F., & Thorpez, C. T. (2021). Scale development: Theory and applications. Sage Publications.
16. Ergin, D. E. (1995). Ölçeklerde geçerlik ve güvenirlilik. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 7, 125-148.
17. Eroğlu, F. (2014). Türkiye’de Yönetici Yetersizliği ve Yenilmişlik Psikolojisi. Yeni Fikir Dergisi, 6(13), 8-17.
18. Everitt, B. S. (1975). Multivariate Analysis: the Need for Data, and other Problems. The British Journal of Psychiatry, 126(3), 237–240. https://doi.org/10.1192/bjp.126.3.237
19. Field, A. (2024). Discovering statistics using IBM SPSS statistics. SAGE Publications.
20. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50. https://doi.org/10.1177/002224378101800104
21. Göleş, N. (2021). Okul müdürlerinin çok faktörlü liderlik stillerinin okul öncesi öğretmenlerin öğrenilmiş çaresizlik düzeyleri ve iş doyumuna etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Ayvansaray Üniversitesi.
22. Gönül, B. K., & Demir, M. (2020). Otel işletmelerinde öğrenilmiş çaresizlik ve kariyer planlaması arasındaki ilişkinin analizi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(3), 1648-1662. https://doi.org/10.33206/mjss.519882
23. Güven, B., & Özçelik, Ç. (2017). İlkokul matematik dersine yönelik gerçekleştirilen lisansüstü eğitim tez çalışmalarına ilişkin bir inceleme. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 13(4), 693-714. https://doi.org/10.17244/eku.347800
24. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis. Cengage.
25. Hayes, J. (1992). Expectations Regarding the Controllability of Outcomes in Organizations: Implications for Management and Organization Development. Management Decision, 30(6), 156-165. https://doi.org/10.1108/eum0000000000112
26. Hilal, Ö., Dereli Eke, E., İpek, N., Müdüroğlu A., & Rehat, F., (2015). Mobbing (psikolojik yıldırma), örgüt üzerindeki etkileri ve çözüm önerileri. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 2(1), 27-33.
27. Hiroto, D. S. (1974). Locus of control and learned helplessness. Journal of Experimental Psychology, 102(2), 187-193. https://doi.org/10.1037/h0035910
28. Hu, L.-t., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling, 6(1), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
29. International Test Commission. (2017). The ITC guidelines for translating and adapting tests. https://www.intestcom.org
30. Kaiser, H. F. (1960). he application of electronic computers to factor analysis. Educational and Psychological Measurement, 20(1), 141–151. https://doi.org/10.1177/001316446002000116
31. Karadeniz, H., & Alim, Z. (2023). Dünyaya bir daha doğacak olsam doğululara gelin giderdim: Doğu Karadeniz kadınının ücretsiz emeği. Sosyal Sağlık Dergisi, 3(2), 101-117.
32. Kartal, H. C., & Güngör, Ö. (2023). İbn Haldun’un galip-mağlup dikotomisinde güç ilişkisinin sosyolojik analizi. Danisname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi, (6), 3-24. https://doi.org/10.5281/zenodo.7753192
33. Keskin, Ç. (2019). Üniversite öğrencilerinin öğrenilmiş çaresizlik düzeyleri ile anksiyete, sürekli öfke ve öfke ifade tarzları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
34. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling. The Guilford Press.
35. Kümbül, B. (2002). Çalışma Hayatında Öğrenilmiş Çaresizlik Olgusu [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Dokuz Eylül Üniversitesi.
36. Lennerlöf, L. (1988). Learned helplessness at work. International Journal of Health Services, 18(2), 207–222. https://doi.org/10.2190/cpfb-y04y-5dcm-yx7f
37. Lester, D. (2001). An Inventory to measure helplessness, hopelessness, and haplessness. Psychological Reports, 89(3), 495–498. https://doi.org/10.2466/pr0.2001.89.3.495
38. Lorenzo-Seva, U. (2022). SOLOMON: A method for splitting a sample into equivalent subsamples in factor analysis. Behavior research methods, 54(6), 2665-2677. https://doi.org/10.3758/s13428-021-01750-y
39. Maier, S. F., & Seligman, M. E. (1976). Learned helplessness: Theory and evidence. Journal of Experimental Psychology: General, 105(1), 3–46. https://doi.org/10.1037/0096-3445.105.1.3
40. Martinko, M. J., & Gardner, W. L. (1982). Learned Helplessness: An alternative explanation for performance deficits. Academy of Management Review, 7(2), 195–204. https://doi.org/10.5465/amr.1982.4285559
41. Meredith, W. (1993). Measurement invariance, factor analysis and factorial invariance. Psychometrika, 58(4), 525–543. https://doi.org/10.1007/bf02294825
42. Michels, R. (2001). Political parties: A sociological study of the oligarchical tendencies of modern democracy. Batoche Books.
43. Norman, D. A. (1988). The Design of Everyday Things. Doubleday Currency.
44. Orhan, U., & Udul, V. (2016). Akademisyenlerin doktora ve doçentlik sürecinde yaşadıkları öğrenilmiş çaresizlik üzerine nitel bir araştırma. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 17(2), 225-239.
45. Özdemir, H. A. (2010). Moğol istilâsından bazı öğrenilmiş çaresizlik örnekleri. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29(29), 21-40.
46. Pestonjee, D. M., & Reddy, P. (1988). Development of a psychometric measure of learned helplessness. Indian Institute of Management Ahmedabad.
47. Peterson, C., & Park, N. (2007). Explanatory style and emotion regulation. In J. J. Gros (Ed.), Handbook of emotion regulation (pp. 150-179). The Guılford Press
48. Peterson, C., Semmel, A., von Baeyer, C., Abramson, L. Y., Metalsky, G. I., & Seligman, M. E. P. (1982). The attributional style questionnaire. Cognitive Therapy and Research, 6(3), 287–299. https://doi.org/10.1007/bf01173577
49. Pituch, K. A., & Stevens, J. P. (2016). Applied multivariate statistics for the social sciences: Analyses with SAS and IBM SPSS. Routledge.
50. Quinless, F. W., & Nelson, M. A. M. (1988). Development of a measure of learned helplessness. Nursing Research, 37(1), 11-15. https://doi.org/10.1097/00006199-198801000-00003
51. Rıchter, C. P. (1957). On the phenomenon of sudden death in animals and man. Psychosomatic Medicine, 19(3), 191–198. https://doi.org/10.1097/00006842-195705000-00004
52. Rizvi, Y. S., & Sikand, R. (2020). Learned helplessness at the workplace and its impact on work ınvolvement: an empirical analysis. Global Business Review, 097215092097669. 1-4. https://doi.org/10.1177/0972150920976693
53. Saxena, & Shah, H. (2008). Effect of Organizational Culture on Creating Learned Helplessness Attributions in R&D Professionals: A Canonical Correlation Analysis. Vikalpa: The Journal for Decision Makers, 33(2), 25–46. https://doi.org/10.1177/0256090920080203
54. Schermelleh-Engel, K., Moosbrugger, H., & Müller, H. (2003). Evaluating the fit of structural equation models: Tests of significance and descriptive goodness-of-fit measures. Methods of Psychological Research Online, 8(2), 23–74.
55. Schumacker, R. E., & Lomax, R. G. (2004). A beginner's guide to structural equation modeling. Lawrence Erlbaum Associates. https://doi.org/10.4324/9781410610904
56. Schunk, D. H. (2020). Learning theoriesan an educational perspective. Pearson.
57. Sekman, M. (2012). Her şey seninle başlar, Alfa Yayınları
58. Seligman, M. E. P. (1972). Learned Helplessness. Annual Review of Medicine, 23(1), 407–412. https://doi.org/10.1146/annurev.me.23.020172.002203
59. Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: on depression, development and death. W. H. Freeman and Company.
60. Seligman, M. E., & Maier, S. F. (1967). Failure to escape traumatic shock. Journal of experimental psychology, 74(1), 1-9. https://doi.org/10.1037/h0024514
61. Seligman, M. E., Abramson, L. Y., Semmel, A., & von Baeyer, C. (1979). Depressive attributional style. Journal of Abnormal Psychology, 88(3), 242–247. https://doi.org/10.1037/0021-843x.88.3.242
62. Senge, P. M. (2020). Beşinci disiplin: Öğrenen organizasyon düşünüşü ve uygulaması (Çev. A. İldeniz, A. Doğukan, B. Pala). Yapı Kredi Yayınları.
63. Silvet, J. (2013). Learned helplessness during organisational change. Scientific Annals of Economics and Business, 60(2), 1-11. https://doi.org/10.2478/aicue-2013-0028
64. Soares, E. H. (2012). Metacognitive intervention for the alleviation of learned helplessness [Unpublished Doctorl Thesis]. Virginia Polytechnic Institute and State University
65. Sürücü, L., & Maslakci, A. (2020). Validity and reliability in quantitative research. Business & Management Studies: An International Journal, 8(3), 2694-2726.
66. Şen, S. (2020). Mplus ile yapısal eşitlik modellemesi uygulamaları. [Structural Equation Modeling Applications with Mplus]. Nobel Akademik Yayıncılık.
67. Tabachnick, B. G., & Fidel, L. S. (2001). Using multivariate statistics. Allyn & Bacon.
68. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2019). Using multivariate statistics. Pearson Education.
69. Tayfur, Ö. (2011). Çalışma hayatında öğrenilmiş çaresizlik ve tükenmişliğin nedenleri ve sonuçları üzerine bir çalışma [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
70. Tutar, H. (2007). Örgütsel eylemsizliği açıklama aracı olarak öğrenilmiş çaresizlik. ISGUC The Journal of Industrial Relations and Human Resources, 9(4), 142-161.
71. Türkçapar, M. H., & Sargın, A. E. (2012). Bilişsel davranışçı psikoterapiler: tarihçe ve gelişim. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 1(1), 7-14.
72. Ural, C. P. (2009). Psikoşiddete maruz kalmış öğretmenlerin öğrenilmiş çaresizlik düzeylerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
73. Worthington, R. L., & Whittaker, T.A. (2006). Scale development research: A content analysis and recommendations for best practices. The Counseling Psychologist, 34(6), 806–38. https://doi.org/10.1177/0011000006288127
74. Wu, S., & Tu, C. C. (2019). The impact of learning self-efficacy on social support towards learned helplessness in China. EURASIA Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 15(10), 1-10. https://doi.org/10.29333/ejmste/115457
75. Yurdabakan İ, Çüm S. (2017). Davranış bilimlerinde ölçek geliştirme (açıklayıcı faktör analizine dayalı). TJFMPC, 2017;11(2): 108-126. https://doi.org/10.21763/tjfmpc.317880
76. Yurdugül, H. (2006). Paralel, eşdeger ve konjenerik ölçmelerde güvenirlik katsayılarının karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(1), 15-37. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000127
77. Yüksel, F. (2015). Learned Helplessness in public administration: The cases of Samsun metropolitan municipality and San Diego city. Journal of Studies in Social Sciences, 11(1), 115-142. https://doi.org/10.5901/mjss.2015.v6n2p151
78. Yüksel, F., & Özkiraz, A. (2012). The main problem of Turkish public administration: Learned helplessness. African Journal of Business Management, 6(4), 1214-1221.
79. Yüksel, F., Ibrahim, Y., & Ozyurt, S. (2015). Learned helplessness in public administration: The case of San Diego City. Mediterranean Journal of Social Sciences, 68(2), 151-162. https://doi.org/10.5901/mjss.2015.v6n2p151
80. Zimbardo, P. G., & Ruch, F. L. (1975). Psychology and life. Scott, Foresman and Company.
81. Zinbarg, R. E., Revelle, W., Yovel, I., & Li, W. (2005). Cronbach’s α, Revelle’s β, and McDonald’s ωH: Their relations with each other and two alternative conceptualizations of reliability. Psychometrika, 70(1), 123–133. https://doi.org/10.1007/s11336-003-0974-7