ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİLERİ ARASINDA MADDE BAĞIMLILIĞINA İLİŞKİN LİSANSÜSTÜ TEZLERİN BİBLİYOMETRİK ANALİZİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ

Öz

Bu çalışma, 2021–2025 yılları arasında Türkiye’de üniversite öğrencileri arasında madde bağımlılığı konusunu ele alan lisansüstü tezleri sistematik biçimde incelemeyi ve alandaki tematik, yöntemsel ve zamansal eğilimleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Betimsel bibliyometrik analiz yaklaşımıyla tasarlanan araştırmada, kapsamlı bir tarama süreci sonucunda ölçütleri karşılayan 15 lisansüstü tez analiz edilmiştir. Tezler; araştırma yöntemi, örneklem özellikleri, yayımlanma yılı, tez türü, akademik disiplin ve tematik odak değişkenleri açısından değerlendirilmiştir. Bulgular, araştırma üretiminin 2023 yılında zirve yaptığını ve çalışmaların büyük çoğunluğunun yüksek lisans düzeyinde, yalnızca nicel araştırma desenleri kullanılarak gerçekleştirildiğini göstermektedir. Veri toplama aracı olarak en yaygın biçimde anketlerin tercih edildiği belirlenmiştir. Tezlerin ağırlıklı olarak psikoloji ve spor bilimleri alanlarında yoğunlaştığı, bu durumun literatürde disipliner bir kümelenmeye işaret ettiği görülmüştür. Buna karşılık, nitel ve karma yöntem yaklaşımlarının oldukça sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Tematik analiz sonuçları, en sık ele alınan konuların madde kullanımına ilişkin farkındalık düzeyleri, bağımlılıkla ilişkili risk faktörleri ile koruyucu ve önleyici mekanizmalara ilişkin değişkenler olduğunu ortaya koymaktadır. Genel olarak bulgular, Türkiye’de üniversite öğrencileri arasında madde bağımlılığına yönelik lisansüstü araştırmaların disiplinlerarası kapsam ve analitik derinlik açısından sınırlı olduğunu göstermektedir. Çalışma, bağımlılığın çok boyutlu yapısını daha kapsamlı biçimde ortaya koyabilmek için özellikle doktora düzeyinde, nitel ve karma yöntem temelli araştırmaların ve disiplinlerarası iş birliğinin artırılması gerektiğini vurgulamaktadır. Elde edilen sonuçların, gelecekteki akademik çalışmalara yön vermesi ve kanıta dayalı halk sağlığı ile gençlik politikalarının geliştirilmesine katkı sağlaması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Madde bağımlılığı
• Üniversite öğrencileri
• Bibliyometrik analiz
• Türkiye.

BIBLIOMETRIC ANALYSIS OF POSTGRADUATE THESES ON SUBSTANCE ADDICTION AMONG UNIVERSITY STUDENTS: THE CASE OF TÜRKİYE

Öz

This study aims to systematically examine postgraduate theses conducted in Türkiye between 2021 and 2025 that focus on substance addiction among university students, in order to identify thematic, methodological, and temporal trends in the field. Designed as a descriptive bibliometric analysis, the study analyzes 15 postgraduate theses that met the inclusion criteria following a comprehensive screening process. The theses were evaluated according to research method, sample characteristics, year of publication, thesis type, academic discipline, and thematic focus. The findings indicate that research output peaked in 2023 and that the overwhelming majority of studies were conducted at the master’s level using exclusively quantitative research designs, with questionnaires as the primary data collection tool. The studies were predominantly concentrated in the fields of psychology and sport sciences, reflecting a disciplinary clustering in the literature. In contrast, qualitative and mixed-methods approaches were notably underrepresented, highlighting a lack of methodological diversity. Thematic analysis revealed that the most frequently addressed topics included levels of substance use awareness, risk factors associated with addiction, and variables related to protective and preventive mechanisms. Overall, the findings suggest that postgraduate research on substance addiction among university students in Türkiye remains limited in terms of interdisciplinary scope and analytical depth. The study underscores the need for greater emphasis on doctoral-level research, qualitative and mixed-methods designs, and interdisciplinary collaboration to better capture the complex and multidimensional nature of substance addiction. The results are expected to inform future academic research and contribute to the development of evidence-based public health and youth policies.

Anahtar Kelimeler

• Substance addiction
• University students
• Bibliometric analysis
• Türkiye.

Kaynakça

1. Acay, H. (2021). Üniversite öğrencilerinde sigara içme alışkanlığının kendilik psikolojisi açısından incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Üsküdar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Adlım, B. (2024). Tıp fakültesi eğitim sürecinin madde bağımlılığı bilgi düzeyi ve farkındalığına etkisi (Yayımlanmamış tıpta uzmanlık tezi). Erciyes Üniversitesi, Tıp Fakültesi.
3. Akarsu, E. (2023). Sağlık bilimlerinde öğrenim gören üniversite öğrencilerinin sağlık okuryazarlığı ile madde bağımlılığı farkındalığı arasındaki ilişkinin belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Arel Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
4. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
5. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). APA Publishing.
6. American Society of Addiction Medicine. (2019). Definition of addiction.
7. Arnett, J. J. (2014). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the twenties (2nd ed.). Oxford University Press.
8. Arslan, G. and Yıldırım, M. (2021). Meaning-based coping and psychological resilience during the COVID-19 pandemic. Current Psychology, 40(11), 5708–5717. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01783-w

9. Babor, T. F., Caulkins, J. P., Edwards, G., Fischer, B., Foxcroft, D. R., Humphreys, K., and Strang, J. (2017). Drug policy and the public good (2nd ed.). Oxford University Press.
10. Baldwin, A. R., Towler, K. A., and Oliver, M. L. (2021). Stress, coping, and substance use among college students. Journal of American College Health, 69(2), 229–237. https://doi.org/10.1080/07448481.2019.1651135
11. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice Hall.
12. Bravo, A. J., Prince, M. A., and Pearson, M. R. (2017). Mental health, coping, and substance use in college students. Psychology of Addictive Behaviors, 31(8), 907–916. https://doi.org/10.1037/adb0000339
13. Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development. Harvard University Press.
14. Charles, N. E., Strong, S. J., Burns, L. C., Bullerjahn, M. R., and Serafine, K. M. (2021). Mood disorder symptoms, stress, and alcohol use during COVID-19. Psychiatry Research, 296, 113706. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2021.113706
15. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage.
16. Creswell, J. W. and Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). Sage.
17. Demir, E. N. (2022). COVID-19 pandemi döneminde üniversite öğrencilerinde psikolojik belirtiler ve madde bağımlılığı tutumları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sağlık Bilimleri Üniversitesi.
18. Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., and Lim, W. M. (2021). Bibliometric analysis guidelines. Journal of Business Research, 133, 285–296. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070
19. EMCDDA. (2022). European drug report: Trends and developments. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction.
20. Eroğlu, Y. and Toprak, S. (2019). Üniversite öğrencilerinde madde kullanım yaygınlığı: Sistematik derleme. Bağımlılık Dergisi, 20(1), 15–28.
21. Hawkins, J. D., Catalano, R. F., and Miller, J. Y. (2009). Risk and protective factors in substance use. Psychological Bulletin, 112(1), 64–105. https://doi.org/10.1037/0033-2909.112.1.64
22. Holden, C. (2001). Behavioral addictions. Science, 294(5544), 980–982. https://doi.org/10.1126/science.294.5544.980
23. Johnston, L. D., et al. (2023). Monitoring the Future national survey results. Institute for Social Research.
24. Moher, D., et al. (2009). PRISMA statement. PLoS Medicine, 6(7), e1000097. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000097
25. Room, R. (2019). Advancing addiction science. Addiction, 114(6), 1087–1092. https://doi.org/10.1111/add.14578
26. Schulenberg, J. E., et al. (2020). Substance use disorder in early adulthood. Annual Review of Clinical Psychology, 16, 521–546. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-071219-113342
27. Stone, A. L., et al. (2012). Risk and protective factors in emerging adulthood. Addictive Behaviors, 37(7), 747–775. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2012.02.014
28. United Nations Office on Drugs and Crime. (2023). World drug report 2023. United Nations.
29. World Health Organization. (2016). International classification of diseases (11th rev.).
30. World Health Organization. (2021). Global status report on alcohol and health.
31. Zupic, I. and Čater, T. (2015). Bibliometric methods in management. Organizational Research Methods, 18(3), 429–472. https://doi.org/10.1177/1094428114562629