EVALUATION OF TURKISH AVIATION SECTOR WITH MULTI-CRITERIA DECISION MAKING METHODS: 2002-2022 PERIOD

Öz

In this study, the Turkish aviation sector is analyzed using data from 2002 to 2022. The aim of the study is to show the extent of the impact of the COVID-19 pandemic on the Turkish aviation sector. For the study, the CRITIC and PROMETHEE models were used, which belong to the multicriteria decision-making methods. The CRITIC method determines the weighting of the criteria for the alternatives. The PROMETHE method is used to rank the alternatives according to the criteria. TUIK data is used in the study, and the research dataset includes 8 criteria for the Turkish aviation sector. These criteria are the number of aircraft, seat capacity, domestic cargo, international cargo, domestic air traffic, international air traffic, number of domestic passengers, and number of international passengers. The analysis conducted based on these criteria shows that the Turkish aviation sector was negatively affected by the COVID-19 pandemic. The analysis showed that the performance of 2020 was worse than that of 2012. The performance of 2021 is lower than that of 2015. The performance of 2022 is worse than that of 2019. Accordingly, the Turkish aviation industry was affected by the COVID-19 pandemic but has achieved better results every year after 2020.

Anahtar Kelimeler

• Aviation Industry
• Logistics
• Multi-Criteria Decision Making
• Promethee
• Covid-19

TÜRK HAVACILIK SEKTÖRÜNÜN ÇOK KRİTERLİ KARAR VERME YÖNTEMLERİYLE DEĞERLENDİRİLMESİ: 2002-2022 DÖNEMİ

Öz

Bu çalışmada Türk havacılık sektörünün Kovid-19 küresel salgınından etkilenme düzeyini belirlemek amacıyla 2002-2022 yılları arasındaki verilerden yararlanılmıştır. Araştırmada, çok kriterli karar verme yöntemlerinden CRITIC ve PROMETHEE modelleri kullanılmıştır. CRITIC yöntemiyle alternatiflere yönelik kriterlerin ağırlıkları belirlenmektedir. PROMETHE yöntemi ise alternatiflerin kriterlere göre sıralanmasında kullanılmaktadır. Çalışmada TÜİK verileri kullanılmış olup, araştırma veri seti Türk havacılık sektörüne ait 8 kriteri içermektedir. Bu kriterler; uçak sayısı, koltuk kapasitesi, iç hat taşınan yük, dış hat taşınan yük, iç hat uçak trafiği, dış hat uçak trafiği, iç hat yolcu sayısı ve dış hat yolcu sayısı şeklindedir. Söz konusu kriterler çerçevesinde yapılan analizde Türk havacılık sektörünün Kovid-19 küresel salgınından olumsuz yönde etkilendiği görülmektedir. Analiz sonucunda 2020 yılına ait performansın 2012 yılından daha kötü olduğu ortaya çıkmıştır. 2021 yılına ait performans 2015 yılının altındadır. 2022 yılı performansı ise 2019 yılından daha kötüdür. Buna göre; Türk havacılık sektörünün Kovid-19 küresel salgınından etkilenmiştir ama 2020 sonrası her geçen yıl daha iyi bir performans sergilemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Havacılık Sektörü
• Lojistik
• Çok Kriterli Karar Verme
• Promethee
• Kovid-19

Kaynakça

1. Abonyi, J., Czvetkó T., Kosztyán Z.T., & Héberger K. (2022). Factor analysis, sparse PCA, and Sum of Ranking Differences-based improvements of the Promethee-GAIA multicriteria decision support technique. Plos One, 17(2), e0264277. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0264277
2. Ahmad, S., Ouenniche, J., Kolosz, B.W., Greening, P., Andresen, J.M., Maroto-Valer, M.M., & Xu, B. (2021). A stakeholders’ participatory approach to multi-criteria assessment of sustainable aviation fuels production pathways. International Journal of Production Economics, 238, 108156. https://doi.org/10.1016/j.ijpe.2021.108156
3. Ahmadi, A., & Herdiawan, D. (2021). The implementation of BORDA and PROMETHEE for decision making of Naval base selection. Decision Science Letters, 10(2), 129-138. http://dx.doi.org/10.5267/j.dsl.2020.11.006
4. Akça, M. (2020). Covid-19’un Havacılık Sektörüne Etkisi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 7(4), 45-64.
5. Akkanat, F. (2021). 2020 Yılında covid-19’un Türkiye’ deki havalimanları uçuş istatistiklerine etkisi ve bu etkinin havalimanı sahiplik durumuyla ilişkisi. Balıkesir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 129-143.
6. Alnıpak, S., & Apak, S. (2021). Covid 19’un Türk havalimanlarının verimliliğine tahmini etkisi: Malmquist toplam faktör verimlilik endeksi uygulaması. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 911-928. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.983191
7. Annaç Göv, S., & Erbay, N. (2021). The Effects of the covid-19 pandemic on the aviation industry and strategies: Opinions of Turkish aviation academics. EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR), 5(9), 326- 341.
8. Arabacı Koç, M. (2020). Covid-19 salgınının yarattığı küresel kriz bağlamında sosyal medyada kriz yönetimi: Türk Hava Yolları örneği. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 7(7), 190-200.

9. Asoğlu, İ., & Eren, T. (2018). AHP, TOPSIS, PROMETHEE yöntemleri ile bir işletme için kargo şirketi seçimi. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 8(16), 102-122.
10. AATAG, COVID-19'un Havacılık Sektörüne Etkilerini İçeren Rapor Yayımladı. SHGM. https://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/6465-atag-covid-19un-havacilik-sektorune-etkilerini-iceren-raporyayimladi, (Erişim tarihi: 14.01.2023).
11. Atioğlu, E. (2021). Türk sivil havacılık sektörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkisi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11(4), 1936-1945. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.872160
12. Aydın, A. (2021). ARIMA modeli ile covid-19 salgınının Türkiye hava taşımacılığı sektörü üzerindeki etkilerinin analizi. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(2), 118-127.
13. Bakır, M., Bal, H. T., & Akan, Ş. (2017). Integrated SWOT-AHP approach in the assessment of Turkish Civil Aviation Sector. Journal of Aviation, 1(2), 154-169. https://doi.org/10.30518/jav.352199
14. Bakırcı, M. (2020). COVID-19 pandemisinin Türkiye havayolu ulaşımına etkisi. Türk Coğrafya Dergisi, Covid19 Özel Sayısı, 45-58. https://doi.org/10.17211/tcd.800559
15. Bausys, R., Zavadskas, E. K., & Semenas, R. (2021). Path Selection for the Inspection Robot by m-Generalized q-Neutrosophic PROMETHEE Approach. Energies, 15(1), 223. https://doi.org/10.3390/en15010223
16. Ben Amor, S., & Mareschal, B. (2012). Integrating imperfection of information into the promethee multicriteria decision aid methods: a general framework. Foundations of Computing and Decision Sciences, 37(1), 9- 23. http://doi.org/10.2478/v10209-011-0002-0
17. Bogdanovic, D. Nikolic, D., & Ilic, I. (2012) Mining method selection by integrated AHP and PROMETHEE method. Anais da Academia Brasileira de Ciências. 84(1), 219-233. http://doi.org/10.1590/S0001- 37652012000100023
18. Brans, J. P., & Vincke, Ph. (1985). Note—A Preference Ranking Organisation Method. Management Science, 31(6), 647-656. http://doi.org/10.1287/mnsc.31.6.647
19. Brans, J. P., & Mareschal, B. (2005). Promethee Methods. In: Multiple Criteria Decision Analysis: State of the Art Surveys. International Series in Operations Research & Management Science, 78. Springer, New York. https://doi.org/10.1007/0-387-23081-5_5
20. Chen, L., & Ren, J. (2018). Multi-attribute sustainability evaluation of alternative aviation fuels based on fuzzy ANP and fuzzy grey relational analysis. Journal of Air Transport Management, 68, 176-186, http://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2017.10.005
21. Chen, T. Y. (2018). A novel PROMETHEE-based outranking approach for multiple criteria decision analysis with Pythagorean fuzzy information. Ieee Access, 6, 54495-54506. http://doi.org/10.1109/ACCESS.2018.2869137
22. Corrente, S., Greco, S., Leonardi, F. et al. (2021). The hierarchical SMAA-PROMETHEE method applied to assess the sustainability of European cities. Appl Intell, 51, 6430–6448. http://doi.org/10.1007/s10489- 021-02384-5
23. Costa, L.T.C., Costa, P.A.I., Terra, V.A., Moreira, A.L.M., Gomes, F.S.C., & Santos, M. (2022). Multicriteria analysis by PROMETHEE-SAPEVO-M1 method: choice of Brazilian sugar and ethanol plants for biomethane production. IFAC-PapersOnLine, 55(10), 810-1815. http://doi.org/10.1016/j.ifacol.2022.09.661
24. Çakmak, E., & Guney, E. (2023). Spare parts inventory classification using Neutrosophic Fuzzy EDAS method in the aviation industry. Expert Systems with Applications, 224, 120008, http://doi.org/10.1016/j.eswa.2023.120008
25. Dachowski, R., & Gałek, K. (2020). Selection of the best method for underpinning foundations using the PROMETHEE II Method. Sustainability, 12(13), 5373. http://doi.org/10.3390/su12135373
26. D'Avignon, G., & Mareschal, B. (1989). Specialization of hospital services in Quebec: An application of the promethee and GAIA methods. Mathematical and Computer Modelling, 12(10–11), 1393-1400. http://doi.org/10.1016/0895-7177(89)90376-2
27. Dozic, S. (2019). Multi-criteria decision making methods: Application in the aviation industry. Journal of Air Transport Management, 79, 101683. http://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2019.101683
28. Dölen, T., Yanık, S. S., & Ayanoğlu, Y. (2021). Covid-19’un ara dönem finansal raporlama üzerindeki etkileri: havacılık ve ilaç sektörü üzerine bir araştırma. Muhasebe ve Finansman Dergisi, Ağustos 2021 (Özel Sayı), 149-168. http://doi.org/10.25095/mufad.948317
29. Friend A.J., Ayoko G.A., & Elbagir S.G. (2011) Source apportionment of fine particles at a suburban site in Queensland. Australia. Environmental Chemistry, 8, 163-173. http://doi.org/10.1071/EN10112
30. Genç, T. (2013). PROMETHEE Yöntemi ve GAIA Düzlemi. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(1), 133-154.
31. Goswami, S. (2020). Outranking Methods: Promethee I and Promethee II. Foundations of Management, 12(1), 93-110. http://doi.org/10.2478/fman-2020-0008
32. Hassan, I., Alhamrouni, I., & Azhan, N. H. (2023). A CRITIC–TOPSIS Multi-Criteria Decision-Making Approach for Optimum Site Selection for Solar PV Farm. Energies, 16(10), 4245. http://doi.org/10.3390/en16104245
33. Hopancı, B., Akdeniz, H., & Şahin, Ö. (2021). Covid-19 pandemisinin havacılık sektörü üzerine etkileri. Mühendis ve Makina, 62(704), 446-467. http://doi.org/10.46399/muhendismakina.874133
34. Irmak E., & Pelit İ. (2023). Covid-19 pandemisinin Dünya’da ve Türkiye’de havayolu taşımacılığına etkisi. Turkish Studies- Economics Finance Politics, 17(4),1015-1029. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.57878
35. Ishizaka, A., Nemery, P., & Lidouh, K. (2013). Location selection for the construction of a casino in the Greater London region: A triple multi-criteria approach, Tourism Management, 34, 211-220. http://doi.org/10.1016/j.tourman.2012.05.003
36. Jangizehi, M., Kenari, A.R., & Hosseinkhani, J. (2023). Proper process selection during flight schedule disruption using a fuzzy multi-criteria decision-making expert system. Iranian Journal of Fuzzy Systems. 20(2). 121- 133. http://doi.org/10.22111/IJFS.2023.7560
37. Jati, H., & Dominic, D.D. (2017). A new approach of ındonesian university webometrics ranking using entropy and PROMETHEE II, 4th Information Systems International Conference (ISICO)- Innovation of Information Systems- Visions, Opportunities and Challenges, Procedia Computer Science, 124, 444-451, http://doi.org/10.1016/j.procs.2017.12.176
38. Kalkın, G. (2021). COVID-19 ve havacılık sektörünün geleceği: Havacılık yönetimi kapsamında bir değerlendirme. Journal of Aviation, 5(1), 53-63. http://doi.org/10.30518/jav.837803
39. Karande, P., & Chakraborty, S. (2012). Application of PROMETHEE-GAIA method for non-traditional machining processes selection. Management Science Letters, 2, 2049-2060. http://doi.org/10.5267/j.msl.2012.06.015
40. Karlitasari, L., Suhartini D., & Nurrosikawati L. (2018). Implementation of preference ranking organization method for enrichment evaluation (Promethee) on selection system of student's achievement, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 332. http://doi.org/10.1088/1757- 899X/332/1/012029
41. Kılıç, D., Polat, G., & Şengür, F. (2021). Havayolu İşletmelerinin covid-19 pandemi sürecindeki yönetsel tepkileri üzerine bir araştırma. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 17(2), 353-377. http://doi.org/10.17130/ijmeb.804424
42. Kiracı, K., Baştuğ, S., & Akan, E. (2021). Kovid-19 sürecinde havalimanı hizmet kalitesi: Türkiye havalimanları analizi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15-37. http://doi.org/10.17065/huniibf.907174
43. Köçken, K., Timor, M., & Karakaplan, M. U. (2022). COVID-19 pandemisi öncesinde ve pandemi döneminde Türkiye’deki havalimanı etkinliklerinin üç aşamalı veri zarflama analizi ile belirlenmesi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (35), 643-652. http://doi.org/10.31590/ejosat.1085597
44. Kurnaz, S. (2021). Covid-19 pandemisinin SHY-147 kapsamında verilen havacılık temel eğitimine etkisi. International Journal of Aeronautics and Astronautics, 2(3), 71-76.
45. Lee, K-C, Tsai, W-H., Yang, C-H., & Lin, Y-Z. (2018). An MCDM approach for selecting green aviation fleet program management strategies under multi-resource limitations, Journal of Air Transport Management, 68, 76-85. http://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2017.06.011
46. Lenort R., Zapletal F., Wicher P., & Shmeleva N. (2020). Sustainability development goals preferences in metallurgical and mining ındustry. 29th International Conference on Metallurgy and Materials, Brno, Czech Republic, 1249-1254. http://doi.org/10.37904/metal.2020.3643
47. Luciana A., & Adiel A. (2010). A model for selecting project team members using multicriteria group decision making. Pesquisa Operacional, 30. http://doi.org/10.1590/S0101-74382010000100011
48. Macit, A., & Macit, D. (2021). Covid-19 pandemisi döneminde devlet desteklerinin önemi: Havayolu işletmelerine yönelik kurtarma operasyonları ve kamulaştırma kanıtları. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 8(2), 160-173.
49. Maglic, L., Varazdinac, P., & Skiljan, I. (2019). Multi-Criterion decision model for marina location selection in the County of Primorje and Gorski Kotar. Nase More, 66(1), 28-36. http://doi.org/10.17818/NM/2019/1.4
50. Mladineo, M., Jajac, N., & Rogulj, K. (2016). A simplified approach to the PROMETHEE method for priority setting in management of mine action projects. Croatian Operational Research Review, 7(2), 249-268.
51. Moreira, M. Â. L., de Araújo Costa, I. P., Pereira, M. T., dos Santos, M., Gomes, C. F. S., & Muradas, F. M. (2021). PROMETHEE-SAPEVO-M1 a Hybrid Approach Based on Ordinal and Cardinal Inputs: MultiCriteria Evaluation of Helicopters to Support Brazilian Navy Operations. Algorithms, 14(5), 140. http://doi.org/10.3390/a14050140
52. Ogrodnik K. (2020). Multi-Criteria Analysis of Smart Cities in Poland. Geographia Polonica, 93(2), 163-181. http://doi.org/10.7163/GPol.0168
53. Ordu, S. (2022). COVID-19 salgınının makroekonomik ve bazı temel sektörler üzerindeki etkileri: Türkiye ve Dünya için bir değerlendirme. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(4), 411- 422. http://doi.org/10.52791/aksarayiibd.1071298
54. Oubahman, L., & Duleba, S. (2021). Review of PROMETHEE method in transportation. Production Engineering Archives, 27(1), 69-74. https://doi.org/10.30657/pea.2021.27.9
55. Öçal, B. (2022). COVID-19 sürecinde ihracat ve hava kargo taşımacılığı: Antalya havalimanı üzerine bir araştırma. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 29(2), 259-280. https://doi.org/10.18657/yonveek.1004790
56. Öz, O., & Tükenmez, N. M. (2020). Ülke riskinin promethee yöntemi ile değerlendirilmesi. İzmir YMMO Dergisi, 2(2), 46-70.
57. Özdemir, Y., Basligil, H., & Karaca, M. (2011). Aircraft Selection Using Analytic Network Process: A Case for Turkish Airlines. World Congress on Engineering (WCE 2011), Imperial Coll, London, United Kingdom, 1155-1169.
58. Öztürk, F., & Kaya, G. K. (2020). Afet Sonrasi Toplanma Alanlarinin Promethee Metodu İle Değerlendirilmesi. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, 25(3), 1239-1252. https://doi.org/10.17482/uumfd.697097
59. Öztürk, F. (2022). Kamu kurumlarında yönetici pozisyonları için AHP-PROMETHEE yöntemleri ile adayların değerlendirilmesi. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 12(2), 624-635. https://doi.org/10.17714/gumusfenbil.698782
60. Palash, M., & Bauer, S. (2016). Land-use decisions of rice/fish farming in Northern Bangladesh: Use of PROMETHEE analysis. Open Agriculture, 1(1), 60-67. https://doi.org/10.1515/opag-2016-0008
61. Peterková J., & Franek J. (2018). Decision making support for managers in ınnovation management: A promethee approach. International Journal of Innovation, 6(3), 256-274. https://doi.org/10.5585/iji.v6i3.236
62. Petrov. (2019). Modelling and multi-criteria decision making for selection of specific growth rate models of batch cultivation by saccharomyces cerevisiae yeast for ethanol production. Fermentation, 5(3), 61. https://doi.org/10.3390/fermentation5030061
63. Podvezko, V., & Podviezko, A. (2010). Dependence of multi‐criteria evaluation result on choice of preference functions and their parameters. Technological and Economic Development of Economy, 16(1), 143-158. https://doi.org/10.3846/tede.2010.09
64. Puzovic, S., Vasovic, J.V., Radojicic, M., & Paunovic, V. (2019). An ıntegrated MCDM approach to PLM software selection. Acta Polytechnica Hungarica, 16(4), 45-65. https://doi.org/10.12700/APH.16.4.2019.4.3
65. Rezk, H., Mukhametzyanov, I.Z., Al-Dhaifallah M., & Ziedan, H.A. (2021). Optimal selection of hybrid renewable energy system using multi-criteria decision-making algorithms. Computers, Materials & Continua, 68(2), 2001–2027.
66. Semercioğlu, H., & Özkoç, H. (2021). Covid-19 pandemisi havayollarının filo kullanımı nasıl etkiledi, etkileyecek?. Journal of Aviation, 5(2), 192-209. https://doi.org/10.30518/jav.994820
67. Shao, C., Wei, B., Liu, W., Yang, Y., Zhao, Y., & Wu, Z. (2023). Multi-dimensional value evaluation of energy storage systems in new power system based on multi-criteria decision-making. Processes, 11(5), 1565. https://doi.org/10.3390/pr11051565
68. Shih, H. S. (2021). Threshold-Enhanced PROMETHEE Group Decision Support under Uncertainties. Mathematical Problems in Engineering. Article ID 5594074. https://doi.org/10.1155/2021/5594074
69. Solomon,D.S., Kenneth F.D., & Hughey, F.D.K. (2007). A proposed Multi Criteria Analysis decision support tool for international environmental policy issues: a pilot application to emissions control in the international aviation sector. Environmental Science & Policy, 10(7–8), 645-653, https://doi.org/10.1016/j.envsci.2007.06.003
70. Şen, G., & Bütün, E. (2021). Covid-19’un pandemi salgınının havacılık sektörüne etkisi: Gig ekonomisi alternatifi. Journal of Aviation Research, 3(1), 106-127. https://doi.org/10.51785/jar.857243
71. Şen, G. (2021). Covid-19 aşılarının lojistiğinde havacılık endüstrisinin rolü. Journal of Aviation, 5(2), 127-141. https://doi.org/10.30518/jav.983597
72. Tunalı, R. E. (2022). The impacts of covid-19 outbreak on the aviation industry: The case of Qatar Airways during the covid-19 pandemic. İktisat İşletme ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 1(1), 88-116.
73. TÜİK, TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu Havacılık Verileri, https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=Ulastirma-ve-Haberlesme-112, (Erişim: 07.01.2023).
74. Veza, I., Celar, S., & Peronja, I. (2015). Competences-based Comparison and Ranking of Industrial Enterprises Using PROMETHEE Method, Procedia Engineering, 100, 445-449. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2015.01.389
75. Visual PROMETHEE (2023). Get Started with Visual PROMETHEE 1.5, en.promethee-gaia.net /assets/vpgetstarted.pdf
76. Vivekh, P., Sudhakar, M., & Srinivas, M. (2017). Desalination technology selection using multi-criteria evaluation: TOPSIS and PROMETHEE-2. International Journal of Low-Carbon Technologies, 12(1), 24- 35. https://doi.org/10.1093/ijlct/ctw001
77. Yıldız, T., Şimşek, Y., & Kaygın, E. (2021). Covid 19 Salgınında Sivil Havacılık İşletmelerinin Kalite Yönetimi Anlayışının SERVQUAL Ölçeği ile Değerlendirilmesi. Çalışma İlişkileri Dergisi, 12(2), 39-57.
78. Yılmaz, F. (2020). Türkiye’de Sivil Havacılık Sektörünün Tarihsel Gelişimi ve 2003-2018 Yılları Arasında Sektörün Değerlendirilmesi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 7(1), 113-129.
79. Ziemba P. (2021). Implementation of the new easy approach to fuzzy multi-criteria decision aid in the field of management. MethodsX, 8,1-25. https://doi.org/10.1016/j.mex.2021.101344
80. Zlaugotne, B., Zihare, L., Balode, L., Kalnbalkite, A., Khabdullin, A., & Blumberga, D. (2020). Multi-Criteria Decision Analysis Methods Comparison. Environmental and Climate Technologies, 24(1), 454- 471. https://doi.org/10.2478/rtuect-2020-0028