EL-MELİKÜ’L-MUAZZAM TÛRÂNŞÂH’IN YEMEN SEFERİ (570/1174): EYYÛBÎ İKTİDAR STRATEJİSİNDE DİNÎ, SİYASÎ VE İKTİSADÎ MOTİVASYONLARIN KESİŞİMİ

Öz

Bu çalışma, Eyyûbî Devleti'nin kuruluş döneminde gerçekleştirilen Yemen seferinin (570/1174) nedenlerini ve stratejik önemini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin ağabeyi Tûranşâh öncülüğünde başlayan ve yaklaşık altmış yıl süren Eyyûbîlerin Yemen hâkimiyetinin arkasındaki dinî, siyasî ve iktisadî motivasyonları ortaya koymaktır. Çalışmada, klasik İslam tarih kaynaklarında yer alan veriler ile modern tarih yazımındaki yaklaşımlar birlikte değerlendirilmiştir. Klasik kaynaklar Yemen seferinin nedenleri olarak dört temel faktör sunmaktadır: Mehdîler hükümdarı Abdünnebî bin Mehdî'nin sapkın faaliyetleri, Yemenli şair Umâre el-Yemenî'nin teşviki, Nûreddîn Zengî'nin muhtemel Mısır seferine karşı alternatif yurt arayışı ve Tûranşâh'ın iktalarının yetersizliği. Modern tarihyazımı ise ticari güzergâhların kontrolü, Fâtımî tehdidinin bertaraf edilmesi, Abbâsî hilafeti nezdinde meşruiyet kazanma ve güney sınırlarının güvenliği gibi motivasyonları vurgulamaktadır. Araştırmanın temel bulgusu, Yemen seferinin tek bir nedene indirgenemeyecek kadar kompleks bir yapıya sahip olduğudur. Tûranşâh'ın Yemen'deki icraatları incelendiğinde seferin planlı ve stratejik bir hamle olduğu tespit edilmiştir. Çalışma, Yemen seferinin Eyyûbî Devleti’nin inşâ sürecinde stratejik bir karar olduğunu ve seferin arkasındaki dinî, siyasî ve iktisadî motivasyonların birbirini tamamlayan unsurlar olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Yemen'in Kızıldeniz ticaretindeki merkezi konumu, Hicaz'a komşuluğu ve Fâtımî sonrası dönemde bölgedeki Şiî varlığının oluşturduğu potansiyel tehdit, Tûrânşâh’ın Yemen seferinin temel belirleyicileri olmuştur. Sonuç olarak, Yemen seferi Eyyûbî iktidar stratejisinde çok boyutlu hedeflere hizmet eden, önceden planlanmış stratejik bir girişim olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Eyyûbîler
• Yemen Seferi
• Selâhaddîn-i Eyyûbî
• Tûrânşâh
• Kızıldeniz Ticareti.

AL-MALIK AL-MUAZZAM TURANSHAH'S YEMEN CAMPAIGN (570/1174): THE INTERSECTION OF RELIGIOUS, POLITICAL AND ECONOMIC MOTIVATIONS IN AYYUBID POWER STRATEGY

Öz

This study examines the causes and strategic significance of the Yemen campaign (570/1174) carried out during the founding period of the Ayyubid State. The primary objective of the research is to reveal the religious, political and economic motivations behind the Ayyubid dominion over Yemen, which began under the leadership of Salah-al-Din’s brother Turanshah and lasted approximately sixty years. The study evaluates the accounts found in classical Islamic historical sources in conjunction with the critical approach of modern historiography. Classical sources present four fundamental factors as the causes of the Yemen campaign: the heretical activities of the Mahdids' ruler Abd al-Nabi ibn Mahdi, the encouragement of the Yemeni poet Umara al-Yamani, the search for an alternative homeland against Nur al-Din Zengi's possible Egyptian campaign, and the inadequacy of Turanshah's iqtas. Modern historiography, however, emphasizes more complex motivations such as control of commercial routes, elimination of the Fatimid threat, gaining legitimacy in the eyes of the Abbasid caliphate, and security of southern borders. The main finding of the research is that the Yemen campaign has such a complex structure that it cannot be reduced to a single cause. When Turanshah's actions in Yemen are examined, it has been determined that the campaign was a planned and strategic move. The study reveals that the Yemen campaign was a strategic component of the Ayyubid state-building process and that religious, political, and economic motivations functioned as mutually complementary elements. Yemen's central position in Red Sea trade, its proximity to the Hejaz, and the potential threat posed by the Shiite presence in the region in the post-Fatimid period became the main determinants of Turanshah's Yemen campaign. In conclusion, the Yemen campaign should be evaluated as a pre-planned strategic initiative serving multi-dimensional objectives in Ayyubid power strategy.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Ayyubids
• Yemen Campaign
• Turanshah
• Salah al-Din al-Ayyubi
• Red Sea Trade

Kaynakça

1. 'Abd al-'Al, A. M. (1980). Al-Ayyubiyyun fi'l-Yaman. Al-Hay'a al-Misriyya al-'Amma li'l-Kitab.
2. Abu Shama, al-Maqdisi. (2002). Al-Rawdatayn fi akhbar al-dawlatayn: al-Nuriyya wa'l-Salahiyya (I. Shams al-Din, Ed.). Dar al-Kutub al-'Ilmiyya.
3. Al-Bundari, Q. al-D. (2004). Sana' al-barq al-shami: Mukhtasar barq al-shami fi sirat al-sultan Salah al-Din li-katibihi 'Imad al-Isfahani (R. Şeşen, Ed.). IRCICA.
4. Al-Hazraji. (2009). Al-'Aqd al-fahir al-hasan fi tabaqat akabir ahl al-Yaman (A. b. Q. al-'Abbadi & M. b. M. al-Dusari, Eds.). Maktabat al-Jil al-Jadid.
5. Al-Isfahani, I. al-D. (1955). Kharidat al-qasr: Qism shu'ara' al-sham (S. Faysal, Ed.). Matbu'at Majma' al-Lugha al-'Arabiyya.
6. Al-Isfahani, I. al-D. (1979). Al-Barq al-shami (R. Şeşen, Ed.). Istanbul University Faculty of Literature Publications.
7. Al-Maqrizi, T. al-D. A. (1997). Al-Suluk li-ma'rifat duwal al-muluk (M. 'Abd al-Qadir 'Ata, Ed.). Dar al-Kutub al-'Ilmiyya.
8. Al-Qalqashandi, A. S. al-D. (1914). Subh al-a'sha fi sina'at al-insha'. Dar al-Kutub al-Khidiwiyya.

9. Al-Shayyal, J. al-D. (1966). Tarikh Misr al-Islami. Dar al-Ma'arif.
10. Alwash, J. A. (1967). The poet 'Umāra al-Yamanî [Doctoral dissertation, Durham University].
11. Ba Mahrama. (1987). Tarikh thaghr 'Aden (A. b. H. al-Halabi, Ed.). Dar al-Jil.
12. Bates, M. L. (1975). Yemen and its conquest by the Ayyubids of Egypt [Doctoral dissertation, The University of Chicago].
13. Cahen, C. (1986). Ayyûbids. In The Encyclopaedia of Islam (2nd ed., Vol. 1, pp. 796-807). Brill.
14. Can, H. (2024). *Yemen'in altın çağı Resûlîler dönemi (626-858/1229-1454): Siyasî tarih ve sosyo-kültürel hayat*. Fecr Yayınevi.
15. Gibb, H. A. R. (1962). The armies of Salah-al-Dîn. In Studies on the civilization of Islam (pp. 74-90). Princeton University Press.
16. Humphreys, R. S. (1977). *From Salah-al-Dîn to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193-1260*. State University of New York Press.
17. Ibn al-Athir, A. 'I. al-D. (2003). Al-Kamil fi'l-tarikh (M. Y. al-Daqaq, Ed.). Dar al-Kutub al-'Ilmiyya.
18. Ibn al-Dayba', A. al-R. al-Z. (2006). Qurrat al-'uyun bi akhbar al-Yaman al-maymun (M. b. 'A. al-Akwa', Ed.). Maktabat al-Irshad.
19. Ibn al-Jawzi, S. (2013). Mir'at al-zaman fi tawarikh al-a'yan (I. al-Zaybaq, Ed.). Dar al-Risala al-'Alamiyya.
20. Ibn Hatim, B. al-D. M. (1974). Kitab al-simt al-ghali al-thaman fi akhbar al-muluk min al-ghuzz bi'l-Yaman (G. R. Smith, Ed.). E. J. W. Gibb Memorial.
21. Ibn Jubayr, A. M. (1980). Rihlat Ibn Jubayr (Tadhkira bi'l-akhbar 'an ittifaqat al-asfar). Dar Sadr.
22. Ibn Khallikan, A. S. al-D. (1968). Wafayat al-a'yan wa anba' abna' al-zaman (I. Abbas, Ed.). Dar Sadr.
23. Ibn Shaddad, A. B. al-D. (1956). Al-Nawadir al-sultaniyya wa'l-mahasin al-yusufiyya. Maktabat al-Khanji. (Orijinal çalışma 1375’te yayımlandı)
24. Ibn 'Unayn. (t.y.). Diwan (K. M. Bek, Ed.). Dar Sadir.
25. Ibn Wasil, A. J. al-D. (1960). Mufarrij al-kurub fi akhbar bani Ayyub (Vols. 1-3, J. al-D. al-Shayyal, Ed.). Matba'at Fu'ad al-Awwal.
26. Ibn Wasil, A. J. al-D. (1972, 1977). Mufarrij al-kurub fi akhbar bani Ayyub (Vols. 4-5, H. M. Rabi', Ed.). Dar al-Kutub wa'l-Watha'iq al-Qawmiyya.
27. Ibn Wasil, A. J. al-D. (2004). Mufarrij al-kurub fi akhbar bani Ayyub ('U. 'A. al-S. Tadmuri, Ed.). Al-Maktaba al-'Asriyya.
28. Kılıç, M. (2012). Umare el-Yemenî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi (Vol. 42, pp. 145-146). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
29. Kılıç, M. (2019). Halep Eyyubileri: el-Melikü'n-Nâsır II. Salahaddin Yûsuf Devrinde Eyyûbîler Devleti. Türk Tarih Kurumu.
30. Lane-Poole, S. (1901). A history of Egypt in the Middle Ages. Methuen Publishing.
31. Margariti, R. E. (2008). Mercantile networks, port cities, and "pirate" states: Conflict and competition in the Indian Ocean world of trade before the sixteenth century. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 51(4), 543-582.
32. Rabie, H. (1972). *The financial system of Egypt A.H. 564-741/A.D. 1169-1341*. Oxford University Press.
33. Runciman, S. (1995). A history of the Crusades: The kingdom of Acre and the later Crusades. Cambridge University Press.
34. Smith, G. R. (1978). The Ayyûbids and early Rasûlids in the Yemen: A study of Ibn Hātim's Kitāb al-Simt including glossary, geographical and tribal indices and maps. Luzac for the Trustees of The E.J.W. Gibb Memorial.
35. Smith, G. R. (Ed.). (2017). A traveller in thirteenth-century Arabia: Ibn al-Mujawir's Tarikh al-Mustabsir. Routledge.
36. Smith, G. R. (2024). Studies in the medieval history of the Yemen and South Arabia. Taylor and Francis.
37. Şeşen, R. (1983). Selâhaddîn devrinde Eyyûbîler devleti. Edebiyat Fakültesi Basımevi.