MÜEYYED-BİLLÂH YAHYÂ B. HAMZA’NIN KALP TASAVVURU

Yıl 2026, Sayı: 31 , 199 - 213 , 28.04.2026

Mehmet Hanefi Sanır

https://doi.org/10.29029/busbed.1816246

https://izlik.org/JA72GP36AC

Öz

Bu makale, 14. yüzyıl Yemen tasavvuf geleneğinin önde gelen isimlerinden Müeyyed-Billâh Yahyâ b. Hamza’nın (ö. 749/1348) eserleri ışığında kalbin tasavvufî düşüncedeki merkezî rolünü ve manevî eğitimin temel unsurlarından biri olarak taşıdığı işlevi incelemektedir. Müeyyed-Billâh’a göre kalp, yalnızca biyolojik bir organ değil; insanın iç dünyasının aynası, ruhî derinliğin ve ilahî tecellilerin merkezidir. O, niyetin kaynağı, ihlâsın şekillendiği, marifetin kökleştiği ve nefsin arındırıldığı bir merkez olarak ibadetin özünü temsil eder. Bu nedenle kalpte meydana gelen bir bozulma, dışarıdan sahih görünen amelleri dahi manevî anlamdan yoksun bırakabilir. Zira amelin değeri, kalbin samimiyetine bağlıdır; samimiyetten yoksun ibadet ise yalnızca tekrara dönüşür.
Müeyyed-Billâh’ın yaklaşımında kalp, şeytanın vesveselerine, nefsin tutkularına ve dünyanın aldatıcı arzularına en açık ve en kırılgan mekândır. Bu sebeple kalbin sürekli murâkabe, muhâsebe ve tezkiye ile korunması gerekir. Ona göre kalbi yozlaştıran üç temel hastalık riyâ, ucb ve kibirdir. Bu manevi afetler zamanla iç dünyayı kuşatarak ibadetlerin mahiyet ve huşusunu zayıflatır, ihlâsı ortadan kaldırır ve bireyi ruhsal bir çöküşe sürükler. Söz konusu bozulma sadece ferdî alanda kalmaz; toplumsal düzeyde de ahlâkî çözülmeye yol açar ve dinî duyguların çıkar amaçlı kullanılmasına zemin hazırlar.
Bu tür yozlaşmalara karşı Müeyyed-Billâh, amellerin gizlilik içinde yapılmasını, insanların övgüsünden uzak durmayı ve her işte yalnızca Allah rızasının gözetilmesini öğütler. Onun kalp merkezli tasavvuf anlayışı, bireysel kemâli hedeflemenin yanı sıra toplumsal ıslahı da esas alan bütüncül bir manevî paradigma ortaya koyar. Dolayısıyla Müeyyed-Billâh’ın düşünceleri, klasik sûfî mirasın bir yansıması olmakla birlikte, modern dönemde yaşanan ruhsal krizleri anlamlandırmada da dikkate değer imkânlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Kalp , Müeyyed-Billâh Yahyâ b. Hamza , Marifet , Tezkiye.

THE HEART IN THE MYSTICAL THOUGHT OF MU’AYYAD BI’LLAH YAHYĀ B. HAMZA

https://izlik.org/JA72GP36AC

Öz

This article examines the central role of the heart in Sufi thought and its function as a fundamental element of spiritual training, in light of the works of al-Mu’ayyad bi’llāh Yaḥyā b. Ḥamza (d. 749/1348), one of the leading figures of 14th-century Yemeni Sufism. According to al-Mu’ayyad bi’llāh, the heart is not merely a biological organ but the mirror of the inner world, the locus of spiritual depth, and the place of divine manifestations. It is the source of intention, the seat of sincerity, the ground in which gnosis takes root, and the center where the self is purified, thereby representing the essence of worship. For this reason, corruption of the heart can strip even outwardly valid acts of worship of their spiritual meaning. The value of an act depends on the sincerity of the heart; worship devoid of sincerity becomes mere repetition.
In al-Mu’ayyad bi’llāh’s perspective, the heart is the most vulnerable space, open to the whisperings of Satan, the passions of the ego, and the deceptive allure of worldly desires. Therefore, it must be safeguarded through constant vigilance (murāqaba), self-examination (muḥāsaba), and purification (tazkiya). He identifies three major spiritual diseases that corrupt the heart: ostentation (riyāʾ), self-admiration (ʿujb), and arrogance (kibr). These spiritual afflictions gradually overtake the inner world, weaken the meaning of worship, annihilate sincerity, and drive the individual into spiritual decline. Such corruption does not remain confined to the personal realm; it also leads to moral disintegration on a societal level and paves the way for the instrumentalization of religious sentiment for self-interest.
To counter such distortions, al-Mu’ayyad bi’llāh advises performing deeds in secrecy, avoiding people’s praise, and seeking only God’s pleasure in all matters. His heart-centered Sufi vision offers not only a path toward individual perfection but also a holistic spiritual paradigm that emphasizes social reform. Thus, al-Mu’ayyad bi’llāh’s thought, while reflecting the classical Sufi heritage, also provides valuable insights for interpreting the spiritual crises of the modern age.

Anahtar Kelimeler

Sufism , al-Mu’ayyad bi’llāh Yaḥyā b. Ḥamza , Gnosis , Purification , Spiritua

Kaynakça

• Abderî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Abderî el-Fâsî.( ts.), Kitâbu’l-Medhal. Matbaa-i âmire
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. (1405), el-Müsned. (Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî, Nşr.), Daru’t-Takva.
• Attâr, Ebû Hâmid Ferîdüddîn Muhammed b. Ebî Bekr İbrâhîm-i Nîsâbûrî. (2008), Tezkiretü’l-Evliya. (Süleyman Uludağ, Trc.), Kabalcı Yayınları,
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. (1992), el-Câmiʿu’s-saḥîḥ. Çağrı Yayınları.
• Cîlî, Abdülkerîm. (2015), İnsân-ı Kâmil. İz Yayıncılık.
• Dâye, Necmüddîn. (2013), Mirsâdü’l-ibâd, (Tasavvuf Yolu), (Halil Baltacı, Çev.), İfav Yayınları.
• Erzurûmî, İbrâhim Hakkı. Mârifetnâme. (1980), Veli Yayınları.
• Frager, Robert. (2003), Sûfî Psikolojisinde Gelişim, Denge ve Uyum (Kalp, Nefs ve Ruh), (İbrahim Kapalıkaya, Çev.), Gelenek Yayıncılık.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. (2020), İhyâ-u Ulûm’id-Dîn, (Abdullah Aydın, Trc.), Ayfa Basın.
• Geylânî, Muhyiddin Ebu Muhammed Abdulkâdir. (2019), Fethu’r Rabbânî. (Osman Gürman, Çev.), Gelenek Yayıncılık.
• Gowins, Phillip. (2006), The Sovereign Soul. New Paradigm Books.
• Hücvîrî, Ebü’l-Hasen Alî b. Osmân b. Ebî Alî el-Cüllâbî. (2014), Keşfü’l-Mahcûb. (Süleyman Uludağ, Haz.), Dergâh Yayınları.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed. (2020), Fusûsü’l-Hikem. (Ahmed Avni Konuk, Trc.), Cilt 4, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• İmâm-ı Rabbânî, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Abdilehad b. Zeynilâbidîn el-Fârûkî es-Sirhindî. (2014), Mektûbât. (Hüseyin Hilmi Işık, Trc.), Hakîkat Kitâbevi Yayınları.
• İskenderî, Atâullah. (2015), Hîkem-i Atâîyye. (Yahya Pakiş, Trc. ve Şerh), Semerkand Yayınları.
• İskenderî, Atâullah el-. (2018), Tâcu’l-ârus el-Havî li tezhîbi’n-nüfûs. (Muhammed Nurs el-Hallak, Thk.), Daru’t-Takva.
• Kara, Kerim. (2005), Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Kalp-Gönül. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 6/14, 41.
• Levent Abul, Lamia. (2023), İbn Atâullah el-İskenderî’nin Hikem-İ Atâiyye Adlı Eserinde Kalbin Dönüşümü. Diyanet İlmi Dergisi, 59/3, 1127–1156.
• Mekkî, Tâlib Muhammed b. Alî b. Atıyye. (2020), Ḳûtü’l-Kulûb. (Kalplerin Azığı), (Yakup Çiçek, Dilaver Selvi, Trc.), Cilt 4, Semerkand Yayınları.
• Muhâsibî, Ebû Abdillâh el-Hâris b. Esed el-Muhâsibî el-Anezî. (1998). e-Riâye li-Hukûkillâh. (Şahin Filiz, Hülya Küçük, Çev.), İnsan Yayınları.
• Müeyyed-Billâh, Yahyâ b. Hamza. (1995), Taṣfiyetü’l-ḳulûb min edrâni’l-evzâr ve’z-zünûb. (Dr. Ḥasan Muḥammed Makbûl el-Ehdal, Tah. ve Tak.), Müessesetü’l-Kutub es-Sekâfiyye,
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. (1955), el-Câmiʿu’s- Saḥîḥ. Dâru Suâdu’s-sabah.
• Şefik, Can. (2013), Mevlânâ-Hayatı Şahsiyeti Fikirleri. Ötüken Yayınları.
• Şi̇mşek, Halil İbrahim. (2015), Tasavvufta Kalbin Kirlenmesi ve Temizlenmesi Konusu. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14/28, 35-48.
• Tirmizî, Muhammed b. Ali el-Hakîm et-. (2023), Kalbin Anlamı. (Ekrem Demirli, Çev.) Sufî Kitap.
• Uludağ, Süleyman. (2001), Kalp. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 24, 229-232.
• Yılmaz, Hasan Kâmil. (1994), Tasavvuf ve Kalp, Altınoluk Dergisi, 104, 31.