BATMAN MEHMET CABİR ALPER ARKEOLOJİ MÜZESİ’NDEKİ OSMANLI DÖNEMİ MEZAR TAŞLARI

Öz

Batman kenti, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin önemli kentlerinden biri olma yolunda hızla gelişmektedir. Batman’ın çevresindeki önemli Orta Çağ şehirlerinden Diyarbakır, Mardin, Meyyafarikin, Hasankeyf, Bitlis ve Siirt kentleriyle olan organik bağı ve bu kentleri birbirine bağlayan bir konumda olması her zaman bir uğrak noktası olmasına yaramıştır. Günümüzde hızla gelişen bir kent konumundaki Batman’da kurulan müzede büyük çoğunluğu Ilısu Barajı Havzasındaki kazı alanlarından getirilen eserler olmak üzere çeşitli kültür varlıkları sergilenmektedir. Bu eserler arasında bulunan Siirt’in Eruh İlçesi Ufaca Köyü’ndeki bir türbeden ve Batman’ın Hasankeyf İlçesi’nden müzeye taşınan mezar taşları araştırma dahilinde ele alınmıştır. Müzede sergilenen ve tamamı 11 adet olan bu mezar taşları, form, bezeme ve içerik bakımından Sanat Tarihi disiplini içerisinde değerlendirilmiştir. 16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadarki dönemi kapsayan mezar taşlarının Anadolu coğrafyasındaki mezar taşı kültürünü büyük oranda tekrarlayan özelliklerinin yanı sıra kendine özgü bazı karakterleri olduğu da görülmüştür. Hasankeyf mezar taşlarında kullanılan Arapça dua ifadeleri, her ne kadar Anadolu’nun birçok yerinde benzer kullanımlar bulunsa da yöresel bir tasarrufu ortaya koymaktadır. Kitabelerin düzeni ve içerikleri ile yazı tiplerinin zaman içerisindeki değişimleri konu dahilindeki örnekler üzerinden tartışılmıştır. Yine Eruh örneklerindeki form ve başlık özellikleri de Anadolu mezar taşı kültürü içerisinde değerlendirilmiştir. Mezar taşları üzerindeki motifler de bölgesel üslupları tekrarlayan hançer ve kalkan gibi askeri eşyalar ile şamdan ve üzerlik gibi etnografik eşyalardan ve özellikle Hasankeyf örneklerinde bulunan rumi ve palmetlerle oluşturulmuş bitkisel bezeme kompozisyonlarından oluşmaktadır. Mezar taşlarındaki kitabelerin sülüs hatlı olmalarına karşın yüzyıllar arasında bariz bir kalite farkının bulunduğu görülmüştür. Hasankeyf’in 16. yüzyıl örneklerindeki oldukça muntazam girift ve istifli sülüs yazı karakteri, 19. yüzyılda yerini daha kaba hatlara sahip satırlar halindeki sülüs yazıya bırakmıştır. Müzenin deposu ve bahçesindeki Müze Park alanında yer alan mezar taşlarının çalışma dahilinde ortaya çıkan verilerle yeniden işlevlendirilmesi ve özellikle kırık olan taşların restore edilerek teşhire hazırlanması Batman çevresindeki mezar taşı kültürünün aktarılması amacıyla oldukça önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Batman Müzesi
• Hasankeyf
• Eruh-Ufaca Köyü
• Mezar Taşı
• Müzecilik

SOME OTTOMAN TOMBSTONES IN THE BATMAN MEHMET CABIR ALPER ARCHAEOLOGY MUSEUM

Öz

Batman is rapidly developing to become one of the important cities of the Southeastern Anatolia Region. Batman’s organic connection with the surrounding important medieval cities of Diyarbakır, Mardin, Meyyafarikin, Hasankeyf, Bitlis and Siirt and its location connecting these cities have always served to make it a stopover point. Various cultural assets, the majority of which are artifacts brought from the excavation sites in the Ilısu Dam Basin, are exhibited in the museum established in Batman, a rapidly developing city today. Among these artifacts, gravestones brought from a tomb in Ufaca Village of Siirt’s Eruh District and from Batman’s Hasankeyf District were examined within the scope of the research. 11 gravestones were evaluated within the discipline of Art History in terms of form, decoration and content. It was observed that the gravestones covering a period from the 16th century to the 20th century had some unique characters as well as features that largely repeated the gravestone culture in Anatolian geography. The Arabic prayer expressions used on the Hasankeyf tombstones, although similar uses are found in many parts of Anatolia, reveal a regional use. The order and content of the inscriptions and the changes in the fonts over time are discussed through the examples in the subject. Again, the form and heading features in the Eruh examples are evaluated within the Anatolian tombstone culture. The motifs on the tombstones consist of military items such as daggers and shields that repeat regional styles, ethnographic items such as candlesticks and harmal, and plant ornamental compositions created with rumi and palmettes, especially in the Hasankeyf examples. Although the inscriptions on the tombstones are in Thuluth script, it has been observed that there is a clear quality difference between the centuries. The very regular, intricate and stacked Thuluth font in the 16th century examples of Hasankeyf gave way to Thuluth script in the form of lines with coarser lines in the 19th century. Re-functioning the gravestones located in the Museum Park area in the museum's warehouse and garden, using the data obtained during the study, and especially restoring the broken stones and preparing them for display, is very important in order to convey the gravestone culture around Batman

Anahtar Kelimeler

• Batman Museum
• Hasankeyf
• Eruh-Ufaca Village
• Tombstones
• Museology

Kaynakça

1. Aclûnî. (2019). Keşfü’l-Hafâ: Halk Arasındaki Rivayetlerin İlmi Değeri 4. Mustafa Genç (Çev.). Beka Yayıncılık.
2. Arı, N. (2025). Batman Müzesinde Bulunan Osmanlı Dönemi Sikkeleri (Yayın No: 920660). [Yüksek Lisans Tezi, Batman Üniversitesi/Lisansüstü Eğitim Enstitüsü]. Yök Ulusal Tez Merkezi.
3. Balta, H. (2017). Hasankeyf’teki Türk İslâm Dönemi Mezar Taşları (Yayın No: 480399). [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Baytop, T. ve Kurnaz, C. (2003). Lale. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 27, s.79-81). Türkiye Diyanet Vakfı.
5. Bodakçi, A. (2017). Mardin Merkezde Bulunan Mezar Taşları (Yayın No: 459649). [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Boran, A., Tüfekçioğlu, A., Yıldız, İ., Erdal, Z. & Alper, M.C. (2013). Tillo’daki Tarihi Eserler. Siirt Valiliği.
7. Bozkurt, N. (2004). Mezarlık. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 29, s. 519-522). Türkiye Diyanet Vakfı.
8. Çalış, E. (2025). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Bir Grup Süslemeli Mezar Taşı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27 (Ek Sayı), 315-332.

9. Demirel, F. (2008). Besni Mezar Taşları (Yayın No: 218685). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Gürbüz, S. & İnci, B. (2023). Bir Yazılı İletişim Aracı Olarak Mezar Taşı Kitabeleri. Konya Sanat Dergisi, 6, 57-68.
11. Güzel, E. (2016). Osmanlı Erkek Mezar Taşlarında Serpuş Biçimleri (Yayın No: 426303). [Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Haspolat, Y.K. (2014). Diyarbakır Hazreti Süleyman Camii. (Erişim: 27.05.2025) https://www.researchgate.net/publication/351437802_Diyarbakir_Hz_Suleyman_Camii İgit, İ. (2012). Tunceli Mezar Taşları (Yayın No: 313431). [Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
13. İnci, V. (2008). Cizre Mezar Taşları (18.-19. Yy.) (Yayın No: 219986). [Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
14. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Batman Müzesi, https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=MRK&SectionId=BAT01 (Erişim: 21.05.2025)
15. Mutlu, M. (2006). Siirt Mezar Taşları (Yayın No: 189054). [Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
16. Öztürker Demir, H.C. (2023). Mardin Nusaybin'de Osmanlı Hamidiye Alaybeylerine Ait İki Mezar Taşı. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı, Ekim, 245-66. https://doi.org/10.53718/gttad.1341946.
17. Pektaş, K. (2001). Bitlis Tarihî Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Kültür Bakanlığı.
18. Sevim, N. (2015). Osmanlı Mezar Taşlarında Manzum Metinler (2.b.). Kitap Dostu Yayınları.
19. Sevin, V. (2015). Hakkâri Taşları II Gizemin Peşinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Şen, K. (2021). Selçuklu'dan Osmanlı'ya Bir Miras: Baskil Şeyh Hasan Köyü Tarihi Mezar Taşları. Ege Yayınları.
21. Şen, K. ve Özcan, Ü.B. (2019). Bitlis Günkırı Belde Merkezindeki Tarihi Mezar Taşları ve Sembolizm. (Edt. Mehmet İnbaşı ve Mehmet Demirtaş), Tarihi ve Kültürel Yönleriyle Bitlis (II. Cilt) içinde (ss. 515- 532). Ankara: Bitlis Eren Üniversitesi Yayınları.
22. Şen, K., Başaran, M. ve Sarp, T. (2025). Kemaliye Güldibi Köyü Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. (Edt. Yüksel Arslantaş vd.), Türkistan’dan Anadolu’ya Tarih Yazıları: Prof. Dr. Muhammet Beşir Aşan Armağanı içinde (ss. 594-627). İzmir: Duvar Yayınları.
23. Tokat, M.E. (2018). Palu’daki İslami Dönem Mezar Taşları (Yayın No: 527438). [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
24. Tokat, M.E. & Çalış, E. (2016). 18 ve 19. yy'da Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Bulunan İslami Dönem Mezar Taşlarında Askeri Eşya Bezeme Örnekleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 31, 194-231.
25. Uludağ, S. (2007). Nûr. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 33, s. 244, 245). Türkiye Diyanet Vakfı.
26. Uysal, A. (2019). Hızır ve Ricâlü’l-Gayb Bağlamında Nûh b. Mustafa’nın “el-Kavlü’d-dâl Alâ Hayâti’l- Hadır ve Vücûdi’l-Ebdâl” Adlı Eseri. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 14, 435-460.
27. Yılmaz, E. (2018). Ödemiş Mezar Taşlarındaki Kitabe Özellikleri ve İçerikleri Üzerine Bir Değerlendirme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7/1, 338-357.