KARAKAŞZÂDE ÖMER EFENDİ VE MİR’ATÜ’L-‘UŞŞÂK ADLI ESERİ

Öz

Karakaşzâde Ömer Efendi, XVII. yüzyıl müelliflerindendir. Kaynaklarda ismi “Karakaşzâde Ömer Efendi, Karakaşzâde Ömer İbn Mehmed, Şeyh Ömer Efendi el-Bursevî el-ma‘rûf Karakaşzâde” vb. şekilde geçmektedir. Müellifin hayatı hakkında biyografik kaynaklardaki bilgiler oldukça sınırlıdır. Bu bilgilere göre 983/1575-76’de Bursa ҆da doğmuş, 1047-48/1637-38’de ise vefat etmiştir. Hayatına dair ayrıntılı bilgiler, Mir’atü’l-‘Uşşâk ile Nûrü’l-Hüdâ adlı eserlerinden yola çıkarak ortaya konmuştur. Karakaşzâde Ömer Efendi’nin çalışmamıza konu olan Mir’atü’l-‘Uşşâk adlı eseri, dört bab ve bir hatime hâlinde, nazım-nesir karışık olarak 1038-39/1629-30’da kaleme alınmıştır. Eser, Hz. Âdem’in yaratılışı, ilahî aşk ve tarifi, Hz. Süleyman ve karınca kıssası, dünyanın faniliği, hırs, cömertlik, kaza ve kader, hadis-i erbain ve surelerin faydaları ile çeşitli duaların yer aldığı pek çok konuyu ihtiva etmektedir. Söz konusu eser, dinî-tasavvufî ve didaktik özelliğe sahip bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır. Eserde yukarıda bahsi geçen konular ele alınırken Muhyiddîn-i Arabî, İmâm Gazâlî, Fahreddîn Râzî, Cüneyd-i Bağdâdî, İmam Şâfî, Dâvûd-ı Kayseri, Abdullah el-Ensârî, Beyhâkî, İbn-i Sînâ, Hârûn Reşîd, Bâyezid-i Bestâmî ve Şihabüddin Sühreverdî gibi pek çok âlim, mutasavvıf ve düşünürün görüşlerine de yer verilmiştir. Bu çalışmada, İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı geleneğinde ve medreselerde okutulabilecek tarzda kaleme alınmış olan Mir’atü’l-‘Uşşâk adlı eserin müellifi ve eserin nüshaları üzerinde durulacaktır. Çalışmada bahse konu olan eserin nüshaları tanıtılmış ve bu nüshalardan hareketle eser ve müellifi hakkında kayda değer tespitlere ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• XVII. yüzyıl
• Karakaşzâde Ömer
• Mir’atü’l-‘Uşşâk
• dinî-tasavvufî eser
• nüsha tavsifi.

KARAKAŞZÂDE ÖMER EFENDİ AND HİS WORK TİTLED MİR’AT-AL-‘UŞŞÂK

Öz

Karakaşzâde Ömer Efendi was a 17th century author. Sources refer to him as “Karakaşzâde Ömer Efendi, Karakaşzâde Ömer Ibn Mehmed, Sheikh Ömer Efendi al-Bursawî al-ma‘rûf Karakaşzâde” and so forth. Biographical sources provide very limited information about the author’s life. According to this information, he was born in Bursa in 983/1575-76 and died in 1047-48/1637-38. Detailed information about his life has been gleaned from his works Mir’at-al-‘Uşşâk and Nûr-al-Hudâ. Karakaşzâde Ömer Efendi’s work, Mir’at-al ‘Uşşâk, which is the subject of our study, was written in 1038-39/1629-30 in four chapters and a conclusion, in a mixture of verse and prose. The work covers many topics, including the creation of Adam, divine love and its definition, the story of Solomon and the ant, the transience of the world, greed, generosity, fate and destiny, the forty hadiths, the benefits of the surahs, and various prayers. The work is presented as a religious-mystical and didactic text. While addressing the aforementioned topics, the work draws upon the works of Muhyiddin ibn Arabi, Imam al-Ghazali, Fahreddin al-Razi, Junayd al-Baghdadi, Imam Shafi'i, Davud al-Qaysari, Abdullah al-Ansari, Bayhaqi, Ibn Sina, Harun al-Rashid, Bayezid al-Bistami, and Shihab al-Din al-Suhrawardi. This study will focus on the author of the work Mir’at-al ‘Uşşâk, which was written in a style suitable for teaching in madrasas within the tradition of Turkish literature developed under the influence of Islam, and on the manuscripts of the work. The manuscripts of the work in question are introduced in the study, and noteworthy findings about the work and its author are reached based on these manuscripts.

Anahtar Kelimeler

• 17th century
• Karakaşzâde Ömer
• Mir’atü’l-‘Uşşâk
• religious mystical manuscript
• copy description.

Kaynakça

1. Açıl, Berat- Turgut Kadir vd. (2002). Tenkitli Neşir Kılavuzu Osmanlı Türkçesi Metinleri İçin. İsam Yayınları.
2. Çaldak, Süleyman (2006). Eski Türk Edebiyatında Nesir (Düz Yazı). Eğitim, 78, 74-90.
3. Dilçin, Cem (1983). Yeni Tarama Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Ekinci, Ramazan (2013). Vefayât-ı Ayvansarayî İnceleme- Tenkitli Metin. İstanbul: Buhara Yayınları.
5. Evirgen, Arife Ece (2022). “Gülistân-ı Türkî”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/gulistan-i-turki-tees-1940. [Erişim Tarihi: 02 Ekim 2025].
6. Karaca, Songül (2022). “Tercüme-i Ravzatü’ş-Şühedâ (Âşık Çelebi)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tercume-i-ravzatu-s-suheda-asik-celebi. [Erişim Tarihi: 03 Ekim 2025].
7. Karakaşzâde Ömer, “Mir’atü’l-Uşşâk ve Nûrü’l-Ahdâk”, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, https://portal.yek.gov.tr/main/login [Erişim Tarihi 20 Nisan 2024].
8. Kavruk, Hasan (1998). Eski Türk Edebiyatında Mensûr Hikâyeler. M.E.B Yayınları.

9. Kesik, Beyhan (2014). “Karakaşzâde Ömer”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/omer-karakaszade-omer-mehmed [Erişim Tarihi 8 Eylül 2025]
10. Kesik, Beyhan (2021). “Mir’atü’l-҅Uşşâk ve Nûrü’l-Ahdâk”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mir-atu-l-ussak-ve-nuru-l-ahdak-karakas-zade-omer [Erişim Tarihi 8 Eylül 2025].
11. Kocatürk, Olcay (2019). Mehmed Şemseddin Efendi ҆ nin Ezhâr- ı Şemsî Adlı Bursalı Şairler Tezkiresi. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), 4(2), 93-114.
12. Koçak Akarvardar, S. Zehra (2022). Derviş Hasan Medhî’nin “Terceme-i Şeh-nâme-i Firdevsî. Adlı Eserinin Bilinmeyen Bir Nüshası”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 29, 957-974.
13. Kurnaz, Cemal ve Tatcı. Mustafa (2001). Mehmed Nâil Tuman Tuhfe-i Nâilî Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C.2, Bizim Büro Yayınları.
14. Mengi, Mine (2007). Eski Türk Edebiyatında Nesir: Gelişimi ve Kaynakçası. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5 (10), 43-76.
15. Nur, Cüneyt (2021). Nûrü’l-Hüdâ li-men İhtedâ İnceleme-Tenkitli Metin. [Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi] Okuyucu, Cihan-Kartal, Ahmet vd. (2011). Klasik Osmanlı Nesri. Kesit Yayınları.
16. Schmidt, jan (2009). Firdevsi’nin Şehname’sinin Osmanlılar Tarafından Alımlanması, (çev. Hatice Aynur), Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları 4: Nazımdan Nesire Edebî Türler, 25 Nisan 2008 Bildiriler, (haz. Hatice Aynur, Müjgan Çakır vd.). Turkuaz Yayınları.
17. Uğur, Abdullah (2021). “Bostânü’l-Hakâyık (Ahmed-i Bîcȃn)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/bostanu-l-hakayik-ahmed-i-bic%C8%83n. [Erişim Tarihi: 01 Ekim 2025].
18. Ülger, Gülnur (2021). Mir’atü’l-҅Uşşâk ve Nûrü’l-Ahdâk 87-171s. Transkripsiyonlu Metin. [Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi]