TABERÎ’NİN MUHKEM-MÜTEŞÂBİH ANLAYIŞINDA GELENEKSEL ÇİZGİDEN AYRILAN ÖZGÜN KONUMU

Öz

Kur’ân’ın lafız ve mâna yapısının doğasında var olan muhkem müteşâbih ayrımı, İslam düşünce tarihinde te’vîl metodolojisinin en temel ve tartışmalı konularından biridir. Muhkem ve müteşâbih âyetlerin mâna ve mâhiyeti, sayısı ve çeşitliliği ile te’vîl edilip edilemeyeceği hususları farklı ekoller arasında derin görüş ayrılıklarına yol açmıştır. Bu durum konunun önemini daha da artırmıştır. Bu çalışma, söz konusu tartışmaların İslam tefsir geleneğinin önde gelen isimlerinden İbn Cerîr et-Taberî’nin (d. 224-225/839- ö. 310/923) “Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân” adlı eserine yansımalarını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Taberî’nin muhkem müteşâbih ayrımına ve te’vîl metoduna dair özgün yaklaşımı analiz edilmiştir. Çalışma nitel yöntem ve doküman analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda muhkem, müteşâbih ve te’vîl kavramlarının semantik analizi yapılmış, diğer âlimlerin görüşleriyle karşılaştırılarak kavramsal bir zemin oluşturulmuştur. Âl-i İmrân sûresi 3/7. âyetin nüzûl sebebi, temel kavramları ve vakf-ı lazımın yeri konusunda Taberî’nin tercihleri ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Çalışma sonucunda Taberî’nin muhkemi; hukukî ve ahlakî rehberlik sağlayan âyetler kapsamında değerlendirdiği tespit edilmiştir. Müteşâbihi; kıyametin kopma vakti ve Hz. İsa’nın nüzûlü gibi Kur’ân’ın gelecekte gerçekleşeceği bildirilen olayların zamanı ile sınırladığı görülmüştür. Haberî sıfatları ise müteşâbih kapsamında değerlendirmediği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• Muhkem
• Müteşâbih
• Te’vîl
• Taberî
• Câmiu’l-Beyân.

TABARĪ’S DISTINCT POSITION DEPARTING FROM THE TRADITIONAL LINE IN THE CONCEPT OF MUHKAM AND MUTASHĀBIH

Öz

The distinction between muhkam and mutashābih, inherent in the linguistic and semantic structure of the Qur’an, constitutes one of the most fundamental and controversial issues in the methodology of ta’wīl within the history of Islamic thought. Divergent views among different schools regarding the nature, meaning, quantity, classification, and interpretability of muhkam and mutashābih verses have led to profound scholarly disagreements, thereby increasing the significance of this subject. This study aimed to examine how these debates are reflected in Jāmi ‘al-Bayān ‘an Ta’wīl Āy al-Qur’ān by Ibn Jarīr al-Ṭabarī (b. 224-225/839- d. 310/923), one of the most prominent figures in the Islamic exegetical tradition. The study analyzed Ṭabarī’s distinctive approach to the muhkam–mutashābih classification and his methodology of ta’wīl. It employed a qualitative research design using document analysis. Within this framework, the concepts of muhkam, mutashābih, and ta’wīl were examined semantically, and a conceptual foundation was established through comparison with the views of other scholars. Ṭabarī’s preferences regarding the occasion of revelation, key concepts, and the position of waqf lāzim in Āl ‘Imrān 3:7 were discussed in detail. The findings revealed that Ṭabarī interpreted muhkam verses as those providing legal and moral guidance. He restricted mutashābih verses to matters such as the timing of the Day of Judgment and the descent of Jesus, which the Qur’an presents as future events whose exact time remains unknown. The study also concluded that he did not classify the khabarī (anthropomorphic) attributes among the mutashābih.

Anahtar Kelimeler

• Qur’an
• Muhkam
• Mutashābih
• Taʾwīl
• Ṭabarī
• Jāmiʿ al-Bayān

Kaynakça

1. Akşit, İ., & Kiraz, C. (2019). Taberî tefsirinde müteşâbihü’l-Kur’ân bağlamında haberî sıfatlara bakış. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 12(39), 711-740. http://dx.doi.org/10.14225/Joh1615
2. Askerî, E. (2007). el-Vücûh ve’n-nezâʾir (1. bs). Mektebetü’s-Sekafeti’d-Diniyye. (Orijinal çalışma 1428’de yayımlandı)
3. Aydın, A. (2005). Taberî’nin Kur’ân’ı yorumlama yöntemi. Ankara Okulu Yayınları.
4. Aydın, Ö. (1999). Haberî sıfatları anlama yolları. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1, 133-158.
5. Bâkıllânî, E. (2001). el-İntisar li’l-Kur’an (1. bs). Dâru İbn Hazm. (Orijinal çalışma 1422’de yayımlandı)
6. Beyhakī, E. (1993). el-Esmâʾ ve’s-sıfât (1. bs). Mektebetü’s-Sevâdî. (Orijinal çalışma 1413’te yayımlandı)
7. Bodur, O. (2023). Müteşâbih hadislerin yorumu. Ati Yayınları.
8. Cerrahoğlu, İ. (2010). Tefsir usûlü. TDV Yayınları.

9. Cürcânî, E. (2009). Dercü’d-dürer fî tefsîri’l-âyi ve’s-suver (1. bs). Dâru’l-Fikr. (Orijinal çalışma 1430’da yayımlandı)
10. Demirci, M. (1996). Kur’ân’ın müteşâbihleri üzerine. Birleşik Yayıncılık.
11. Demirci, M. (2019). Tefsir tarihi. M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
12. Döner, N. (2024). Tureysisî’nin Kur’ân te’vilindeki ihtilaf nedenlerine ve müteşâbihe yaklaşımı. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (27), 247-261. https://doi.org/10.29029/busbed.1391909
13. Ferrâ’, E. (t.y.). Meâni’l-Kur’ân (1. bs). Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lif ve’t-Tercüme.
14. Gazzâlî, E. (1439). İlcâmü’l-avâm an ilmi’l-kelâm. Dâru’l-Minhac.
15. Gölcük, Ş., & Toprak, S. (2010). Kelâm tarih-ekoller-problemler. Tekin Kitabevi.
16. Işıcık, Y. (2019). Kur’ân’ı anlamada temel bir problem –te’vîl-. Hikmetevi Yayınları.
17. Isfahânî, E. (1412). el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. Dâru’l Kalem.
18. İbn Arabî, E. (1986). Kānûnü’t-teʾvîl (1. bs). Dâru’l-Kıble li’s-Sekafeti’l-İslamiyye.
19. İbn Cemâa, E. (1410). İzahu’d-delil fi kat’i huceci ehli’t-taʿtîl. Dâru’s-Selâm.
20. İbn Hacer, E. (1380). Fethu’l-bârî bi-şerhi’l-Buhârî (1. bs). el-Mektebetü’s-Selefiyye.
21. İbn Hanbel, A. (2001). Müsned (1. bs). Müessesetü’r-Risâle. (Orijinal çalışma 1421’de yayımlandı)
22. İbn Kesîr, E.-F. İ. İ. (2006). El-Bidâye ve’n-nihâye (C. 1–14). Dârü’l-Hadis.
23. İbn Kuteybe, E. (t.y.). Teʾvîlü müşkili’l-Kurʾân. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
24. İbn Manzûr, E. (1414). Lisanü’l-Arab. Dâru Sâdır.
25. İbn Teymiyye, E. (2004). Mecmûu fetâvâ (C. 1-37). Mecmûu’l-Mülk Fehdu li Tebâ’ati’l-Mushfi’ş-Şerif. (Orijinal çalışma 1425’te yayımlandı)
26. İbnû’l-Cevzî, E. (t.y.). Defʿu şübheti’t-teşbîh. el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas.
27. Îsâ, M. H. (1999). Ayâtü’s-sıfât ‘inde’s-selef beyne’t-te’vîl ve’t-tefvîz min hilâli tefsîri’l imâm et-Taberî. Dâru’l-Beyârek.
28. İşeri, A. (2024). Müteşâbih âyetleri yorumlamada farklı yaklaşımlar: Zemahşerî ve Fahreddin er-Râzî örneğinde. İslami İlimler Araştırmaları Dergisi, (15), 67-101. https://doi.org/10.54958/iiad.1484861
29. Kattân, M. H. (1436). Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Müessetü’r-Risâle.
30. Kesler, M. F. (2013). Âl-i İmrân suresi 7. ayet meâlini yeniden okumak. Diyanet İlmi Dergi, 49(4), 131-148.
31. Mâtürîdî, E. (2005). Teʾvîlâtü ehli’s-sünne. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. (Orijinal çalışma 1426’da yayımlandı)
32. Mâverdî, E. (t.y.). en-Nüket ve’l-ʿuyûn. Dâru’l-Kutubil-İlmiyye.
33. Önen, H. (2014a). İbn Kesîr ve Taberî’nin muhkem-müteşâbih ile ilgili görüşlerinin mukayesesi. EKEV Akademi Dergisi, 18(61), 109-128.
34. Önen, H. (2014b). Taberî tefsirinin dirâyet boyutu. Araştırma Yayınları.
35. Özel, R. O. (2023). Lügavî ve bağlamsal yönleriyle Kur’ân’da ‘te’vil’ kavramı. Amasya İlahiyat Dergisi, (20), 9-47. https://doi.org/10.18498/amailad.1265295
36. Râzi, E. (1986). Esâsu’t-takdîs. Mektebetü’l-Külliyati’l-Ezherîyye.
37. Râzi, E. (1420). Mefâtîhu’l-gayb. Dâru İhyâi Türâsi’l-Arabî.
38. Sâlih, M. E. (1413). Tefsirü’n-nusûs fi’l-fıkhi’l-İslâmî. el-Mektebetü’l-İslâmiyye.
39. Sarsûr, H. H. (2004). Ayâtu’s-sıfat ve menhecu İbn Cerîr et-Taberî fî tefsîri me’ânîhâ mukâranen bi ârâi ğayrihî mine’l-‘ulemâ. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
40. Süyûtî, E. (1974). el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Hey’etü’l-Mısriyye el-’Âmmetü lil-Kitâb. (Orijinal çalışma 1394’te yayımlandı)
41. Syamsuddin, S. (1999). Muhkam and mutashābih: An analytical study of al-Ṭabarī’s and al-Zamakhshārī’s interpretation of Q. 33:7. Journal of Qur’anic Studies, 1, 63-79. https://doi.org/10.3366/jqs.1999.1.1.63
42. Şaban, Z. (2011). İslam hukuk ilminin esasları (İ. K. Dönmez, Çev.). TDV Yayınları.
43. Şâtıbî, E. (1997). el-Muvâfaḳāt. Dâru İbn Affan. (Orijinal çalışma 1417’de yayımlandı)
44. Şimşek, M. S. (1987). Kur’ân’da iki mesele. Selâm Yayınevi.
45. Şimşek, M. S. (2012). Hayat kaynağı Kur’an tefsiri. Beyan Yayınları.
46. Taberî, E. (2014). Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. Dâru’l-Fikr. (Orijinal çalışma 1435’te yayımlandı)
47. Taberî, E. H. (2015). Te’vîlü’l-âyâti’l-müşkileti’l-muvaddıha. Dâru’l-Afakî’l-Arabiyye.
48. Tehânevî, M. A. (1996). Keşşâfü ıstılâḥâti’l-fünûn ve’l-ʿulûm (1. bs). Mektebetu Lübnan.
49. Yaşar, N. (2016). İlk üç asır kelâm tartışmaları ve Taberî. Ankara Okulu Yayınları.
50. Yazır, E. H. (2017). Hak dini Kur’an dili. Azim Yayıncılık.
51. Yeşilyurt, H. (2019). Muhkem ve müteşâbih âyetler. Akasya Yayıncılık.
52. Yıldırım, S. (2010). Kur’ân’da ulûhiyyet. Işık Akademi Yayınları.
53. Zeccâc, E. (1988). Meʿâni’l-Kurʾân ve iʿrâbüh (1. bs). ‘Alemu’l-Kutub. (Orijinal çalışma 1408’de yayımlandı)
54. Zehebî, M. H. (t.y.). et-Tefsir ve’l-müfessirûn. Mektebetu Vehbe.
55. Zerkeşî, E. (1957). el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân (1. bs). Dâru İhyâi el-Kutubi’l-Arabiyye. (Orijinal çalışma 1376’da yayımlandı)
56. Zeydan, A. (1396). el-Vecîz fî usûli’l-fıkıh. Müessesetü Kurtuba.
57. Zuhaylî, M. (1999). el-İmamu’t-Taberî (2. bs). Dâru’l-Kalem. (Orijinal çalışma 1420’de yayımlandı)
58. Zürkânî, M. A. (t.y.). Menâhilü’l-ʿirfân fi u’lumi’l-Kur’ân. Matbaa İsa el-Babi el-Halebi.