SPİNOZA'NIN KİPLER KURAMI VE AĞ SİNİRBİLİMİNİN İLİŞKİSEL ONTOLOJİSİ

Öz

Ağ sinirbilimi (network neuroscience), bir sinirsel bölgenin işlevini, o bölgenin kendine özgü (içsel) özelliklerinden ziyade, bir bağlantı ağı (konnektom; connectome) içindeki konumuna göre açıklar. Bu makale, bu açıklama biçiminin örtük olarak ilişkisel ontolojiye bağlı olduğunu ileri sürmektedir. İlişkisel ontoloji, bir sinirsel sistemin özelliklerinin parçaları arasındaki ilişkiler tarafından yalnızca ilişkilendirildiğini değil, bizzat bu ilişkiler tarafından kurulduğunu (constituted) savunan görüştür. Makalenin temel iddiası, sinirbilimin bu ontolojik varsayıma fiilen dayanmasına rağmen onu açıkça dile getirmediğidir. Bu çalışmada, Spinoza'nın kipler (modes) kuramının, tam da bu ontolojiyi ifade edip temellendirdiği savunulmaktadır. Spinoza'ya göre sonlu bir kip, ilişkilerden bağımsız bir öz sayesinde değil, nedensel düzen içindeki yeri aracılığıyla bireyleşir. Dolayısıyla, ilişkilerinden "önce" sabit bir doğaya sahip olan bir parçaya ilişkin düşünce tutarsızdır. Bu nedenle Spinoza ile ağ sinirbilimi arasındaki ilişki yalnızca bir benzerlik (analoji) değildir; daha güçlü biçimde, bir eklemlenme (articulation) ilişkisidir. Sinirbilim, bireyleşmeyi ilişkiler üzerinden kavrayan bir ontolojiyi zaten varsaymaktadır; Spinoza ise bu ontolojiyi açıkça dile getirip felsefi olarak savunmaktadır. Makale, önce Spinoza'da üç temel ilişki türünü, yani içkinlik (inherence), nedensel belirlenim (causal determination) ve bireyleşme (individuation) ilişkilerini birbirinden ayırmakta ve tartışmayı güncel Spinoza literatürü içinde konumlandırmaktadır. Ardından, metodolojik ilişkisellikten ontolojik ilişkiselliğe geçişi hedef alan üç temel itiraza yanıt vermekte; son olarak da konnektom, nöroplastisite ve duygulanım (affect) kavramlarını tek ve aynı ilişkisel ontolojik tezin örnekleri olarak yorumlamaktadır. Makalenin vardığı sonuç mütevazı fakat iki yönlüdür. Bir yandan sinirbilim, ilişkisel açıklamalarına açık bir ontolojik gerekçe kazanır; diğer yandan Spinoza'nın tartışmalı ilişkisel bireyleşme anlayışı, somut bir bilimsel örnek üzerinden gerçek ve açıklayıcı bir işlev üstlendiğini göstermiş olur.

Anahtar Kelimeler

• Spinoza
• kipler kuramı
• ilişkisel ontoloji
• ağ sinirbilimi
• bireyleşme
• konnektom

SPINOZA’S THEORY OF MODES AND THE RELATIONAL ONTOLOGY OF NETWORK NEUROSCIENCE

Öz

Network neuroscience explains the function of a neural region by its position within a connectome rather than by its intrinsic properties. This paper argues that this explanatory practice is tacitly committed to a relational ontology: the thesis that a neural system's properties are constituted by, not merely correlated with, the relations among its parts, which the science relies on but does not articulate. Spinoza’s theory of modes, I argue, articulates and defends precisely this ontology: on Spinoza’s account, a finite mode is individuated by its place within the causal order rather than by any relation-independent essence, so that the notion of a part with a fixed nature “prior to” its relations is incoherent. The relation between the two is therefore not an analogy but an articulation: neuroscience presupposes an individuation-by-relation ontology, which Spinoza states and defends. After distinguishing three Spinozan relations (inherence, causal determination, individuation) and locating the argument within current Spinoza scholarship, the paper defends the move from methodological to ontological relationalism against three objections and reads connectome, neuroplasticity, and affect as instances of the single thesis. The result is modest yet twofold: neuroscience gains an explicit ontological rationale for its relational explanations, and Spinoza's contested relational individuation acquires a concrete case in which it performs substantive explanatory work.

Anahtar Kelimeler

• Spinoza
• theory of modes
• relational ontology
• network neuroscience
• individuation
• connectome

Kaynakça

1. Aslan, S., & Akşit, M. (2026). Varlığın eşiğinde ölüm: Ruh–beden gerilimi üzerine felsefî bir soruşturma. Mukaddime, 17(Ölüm Mefhumu), 119–135. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1930518
2. Azak, M. (2022). Keşif tabloları düşüncesi bağlamında Francis Bacon'ın tümevarım yönteminin işleyişi. Dört Öge, (22), 119–137.
3. Barabási, A.-L., Gulbahce, N., & Loscalzo, J. (2011). Network medicine: A network-based approach to human disease. Nature Reviews Genetics, 12(1), 56–68. https://doi.org/10.1038/nrg2918
4. Bassett, D. S., & Bullmore, E. (2006). Small-world brain networks. The Neuroscientist, 12(6), 512–523. https://doi.org/10.1177/1073858406293182
5. Bassett, D. S., & Sporns, O. (2017). Network neuroscience. Nature Neuroscience, 20(3), 353–364. https://doi.org/10.1038/nn.4502
6. Capra, F. (1996). The Web of Life: A New Scientific Understanding of Living Systems. Anchor Books.
7. Damasio, A. (2003). Looking for Spinoza: Joy, Sorrow, and the Feeling Brain. Harcourt.
8. Della Rocca, M. (2008). Spinoza. Routledge.

9. Friston, K. J. (2011). Functional and effective connectivity: A review. Brain Connectivity, 1(1), 13–36. https://doi.org/10.1089/brain.2011.0008
10. Garrett, D. (2009). Spinoza on the essence of the human body and the part of the mind that is eternal. In O. Koistinen (Ed.), The Cambridge companion to Spinoza's Ethics (pp. 284–302). Cambridge University Press.
11. Goldstein, J. (1999). Emergence as a construct: History and issues. Emergence, 1(1), 49–72. https://doi.org/10.1207/s15327000em0101_4
12. Gültekin, A. (2021a). Spinoza'nın özgürlük anlayışının nörobilimsel deneyler ışığında değerlendirilmesi [Evaluation of Spinoza's concept of freedom in the light of neuroscientific experiments]. Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 11(4), 1461–1476. https://doi.org/10.18491/beytulhikme.1822
13. Gültekin, A. (2021b). Spinoza. In E. Akyüz (Ed.), Çevre etiği ve Spinoza [Environmental ethics and Spinoza] (pp. 77–100). Paradigma Akademi.
14. Hebb, D. O. (1949). The Organization of Behavior: A Neuropsychological Theory. Wiley.
15. Kolb, B., & Gibb, R. (2011). Brain plasticity and behaviour in the developing brain. Journal of the Canadian Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 20(4), 265–276.
16. Lord, B. (2010). Spinoza's Ethics: An Edinburgh Philosophical Guide. Edinburgh University Press.
17. Maturana, H. R., & Varela, F. J. (1980). Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living. D. Reidel Publishing.
18. Melamed, Y. Y. (2013). Spinoza's Metaphysics: Substance and Thought. Oxford University Press.
19. Mørch, H. H. (2017). The Integrated Information Theory of Consciousness. Philosophy Now, 121. https://philosophynow.org/issues/121/The_Integrated_Information_Theory_of_Consciousness
20. Morin, E. (2008). On Complexity. Hampton Press.
21. Mosayebi, H. (2026). What is the distinction between being and nothingness? Mebadi International Journal of Philosophy, 3(1), 16–38. https://doi.org/10.66134/mdph.v3i1.53
22. Nadler, S. (2006). Spinoza's Ethics: An Introduction. Cambridge University Press.
23. Odum, E. P. (1971). Fundamentals of Ecology. Saunders.
24. Panksepp, J. (1998). Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions. Oxford University Press.
25. Raichle, M. E. (2015). The brain's default mode network. Annual Review of Neuroscience, 38, 433–447. https://doi.org/10.1146/annurev-neuro-071013-014030
26. Sharma, J., Angelucci, A., & Sur, M. (2000). Induction of visual orientation modules in auditory cortex. Nature, 404(6780), 841–847.
27. Sharp, H. (2011). Spinoza and the Politics of Renaturalization. University of Chicago Press.
28. Shatz, C. J. (1992). The developing brain. Scientific American, 267(3), 60–67.
29. Spinoza, B. (2011). Etika (Ç. Dürüşken, Çev.). Kabalcı Yayınları.
30. Sporns, O. (2011). The human connectome: A complex network. Annals of the New York Academy of Sciences, 1224(1), 109–125. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.2010.05888.x
31. Sporns, O. (2013). Structure and function of complex brain networks. Dialogues in Clinical Neuroscience, 15(3), 247–262. https://doi.org/10.31887/DCNS.2013.15.3/osporns
32. Tononi, G. (2008). Consciousness as integrated information: A provisional manifesto. The Biological Bulletin, 215(3), 216–242. https://doi.org/10.2307/25470707
33. von Bertalanffy, L. (1968). General System Theory: Foundations, Development, Applications. George Braziller. von Melchner, L., Pallas, S. L., & Sur, M. (2000). Visual behaviour mediated by retinal projections directed to the auditory pathway. Nature, 404(6780), 871–876.
34. Whitehead, A. N. (1929). Process and Reality: An Essay in Cosmology. Macmillan.