Osmanlı’da Eğitim Kurumu Matbaaları ve Kütüphaneler: Yayın Faaliyetleri ve Kurumsallaşma Süreçleri Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 371 - 385, 31.12.2025

Nisa Öktem Tatlav

https://doi.org/10.33721/by.1801287

Öz

Bu araştırma, Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyılda kurumsallaşan eğitim kurumlarına bağlı basımevlerinin bilgi üretimi ve dolaşımı üzerindeki etkilerini kütüphane perspektifinden ele almaktadır. Araştırma, Mühendishâne Matbaası, Mekteb-i Tıbbiye ve Mekteb-i Mülkiye’ye ait matbaa faaliyetleri çerçevesinde sınırlandırılmıştır. Ancak bununla birlikte, tarihsel bağlamın anlaşılabilmesi amacıyla İbrahim Müteferrika’dan itibaren Osmanlı matbaacılık geleneği ve bu geleneğin Osmanlı kütüphaneleri üzerindeki etkisine de değinilmiştir. Bu araştırmanın temel amacı, kurumsal basım etkinliklerinin koleksiyon oluşturma anlayışını ve kaynak yapısını nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktır. Bu çalışmanın araştırma soruları “Mühendishâne, Tıbbiye ve Mülkiye matbaalarında yürütülen basım faaliyetleri, Osmanlı’daki kurumsal kütüphanelerin koleksiyonlarının gelişimini ve içerik çeşitliliğini nasıl etkilemiştir?”, “Matbaa faaliyetlerinin yoğunlaştığı yıllar ile kütüphane koleksiyonlarının genişleme dönemleri arasında bir paralellik saptanabilir mi? ve “Osmanlı bilim ve eğitim alanındaki yayın artışı, kütüphane koleksiyonlarının tematik çeşitliliğini ne ölçüde artırmıştır?” olarak belirlenmiştir. Yöntem olarak ise nitel bir araştırma yaklaşımı benimsenmiştir. Çalışmanın analizi İstanbul Şehremaneti tarafından 1913 yılında yayınlanan istatistik mecmuasında yer alan veriler ve IRCICA tarafından 1997-2008 yılları arasında hazırlanan Osmanlı bilim literatürü serisi verilerine dayanmaktadır. Ayrıca konuya ilişkin ikincil literatürün sistematik değerlendirmesi de yapılmıştır. Bulgular, kurumsal basımevlerinin yalnızca mesleki el kitapları üretmediğini; fen, tıp, coğrafya, hukuk, idare ve tarih gibi çeşitli disiplinlerde önemli bir yayınevi işlevi gördüğünü göstermektedir. Bu disiplinlerarası üretim, söz konusu eğitim kurumlarının kütüphanelerinin yerli girişimlerce zenginleşmesine yol açmıştır. Elde edilen veriler, Osmanlı’da basımın kurumsallaşması ile kütüphane yapılarının dönüşümü arasında yakın bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Matbaacılığı , Osmanlı Kütüphaneciliği , Mühendishâne Matbaası

Printing Presses and Libraries of Educational Institutions in the Ottoman Empire: An Evaluation of Publishing Activities and Institutionalization Processes

Öz

This study examines the influence of printing houses affiliated with educational institutions that became institutionalized in the nineteenth-century Ottoman Empire on knowledge production and circulation from a library perspective. The research focuses on the printing activities of the Mühendishâne Press, the Mekteb-i Tıbbiye Press, and the publications of Mekteb-i Mülkiye. However, to provide a clearer historical framework, the study also refers to the Ottoman printing tradition beginning with İbrahim Müteferrika and its influence on Ottoman libraries will also be addressed. The main aim of this research is to reveal how institutional printing activities transformed the understanding of collection development and the structure of information resources. The research questions of this study are as follows: “How did the printing activities carried out at the Mühendishâne, Tıbbiye, and Mülkiye presses influence the development and thematic diversity of the collections in Ottoman institutional libraries?”“Can a parallel be identified between the years in which printing activities intensified and the periods of library collection expansion?” and “To what extent did the growth of scientific and educational publications in the Ottoman Empire contribute to the thematic diversification of library collections?” A qualitative research approach has been adopted. The analysis is based on data from the Statistical Yearbook published by the Istanbul Municipality (Şehremaneti) in 1913 and the Ottoman Scientific Literature Series prepared by IRCICA between 1997 and 2008. In addition, a systematic evaluation of the relevant secondary literature has been conducted. The findings indicate that these institutional presses did not merely produce professional manuals; they also functioned as significant publishing centers in various disciplines such as science, medicine, geography, law, administration, and history. This interdisciplinary output contributed to the enrichment of institutional libraries through local intellectual and publishing initiatives. The results demonstrate a close connection between the institutionalization of printing in the Ottoman Empire and the transformation of library structures.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Printing , Ottoman Librarianship , Mühendishâne Printing House

Kaynakça

• Alpay, M. (1976). Harf devriminin kütüphanelerde yansıması. Edebiyat Fakültesi Basımevi.
• Ayaydın Cebe, G. Ö. (2009). 19. yüzyılda Osmanlı toplumu ve basılı Türkçe edebiyat: Etkileşimler, değişimler ve çeşitlilik [Yayımlanmamış doktora tezi]. Bilkent Üniversitesi.
• Baysal, J. (2020). Osmanlı Türklerinin bastıkları kitaplar Müteferrika’dan birinci Meşrutiyete kadar 1729-1875 (Kitapların tam listesi ile) (3. bs., H. S. Keseroğlu & İ. Mengülerek, Yay. haz.). Hiperyayın.
• Beydilli, K. (1995). Türk bilim ve matbaacılık tarihinde Mühendishâne, Mühendishâne matbaası ve kütüphanesi (1776-1826). Eren Yayıncılık.
• Beydilli, K. (2019a). Müteferrika matbaası. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/muteferrika-matbaasi
• Beydilli, K. (2019b). Mühendishâne matbaası. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhendishane-matbaasi
• Bilmez, B. (Yay. haz.). (2023). İstanbul beldesi ihsaiyat mecmuası 1329 [1913]. İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü.
• Burke, P. (2001). Bilginin toplumsal tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Candan, B. (2006). Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde yayıncılık ve kütüphanecilik etkileşimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Candan, B. (2011). Matbaadan İnternet’e Türkiye’de yayın hayatı ve kütüphaneler. Türk Kütüphaneciliği, 25(4), 470-493. http://tk.org.tr/index.php/TK/article/view/424/416
• Demirel, F. (2012). Osmanlı Devleti’nde kitap basımının denetimi. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 5, 89-104. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuydta/issue/951/10719#article_cite
• Demirkol, N. (2015). 1850-1900 yılları arasında edebiyat yayıncılığı alanının yeniden biçimlenmesi ve edebiyat çevirileri piyasasının doğuşu [Yayımlanmamış doktora tezi]. İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi.
• Dinç, G. (2003). Mekteb-i Tıbbiye Matbaası’nda basılan Arap harfli Türkçe yayınlar aracılığı ile Tıbbiye’nin yayın faaliyetleri üzerine bir değerlendirme [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Durmuş, A. Y. (2021). Mizancı Mehmed Murad’ın “Devr-i Hamîdî Asarı” adlı bibliyografik eserinin transkripsiyonu ve değerlendirmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Eisenstein, E. L. (1980). The printing press as an agent of change. Cambridge University Press.
• Ergin, O. (1937). Muallim M. Cevdet’in hayatı, eserleri ve kütüphanesi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü.
• Erken, M. (2021). Yayınevi olarak kütüphane, kütüphane olarak yayınevi; kütüphane mi yayınevi mi? Z Kültür Sanat Şehir Tematik Dergi, 5, 150-151. https://www.zdergisi.istanbul/makale/yayinevi-olarak-kutuphane-kutuphane-olarak-yayinevi-kutuphane-mi-yayinevi-mi-576
• Erken, M. (2023). Geç Osmanlı Döneminde matbaa ve kitap yayıncılığı (1857-1888) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
• Esad, M. (1986). Mirat-ı Mühendishâne-i Berri-i Hümayun (S. Erdem, Haz.). İstanbul Teknik Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Tarihi Araştırma Merkezi.
• Findley, C. V. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda bürokratik reform, Babıâli, 1789-1922. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Gencer, Y. (2008). Ibrahim Muteferrika and the age of the printed manuscripts. The Islamic manuscript tradition: Ten centuries of book arts in Indiana University collections içinde (ss. 154-193). Indiana University Press.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (1997). Osmanlı astronomi literatürü tarihi. IRCICA.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (1999). Osmanlı matematik literatürü tarihi. IRCICA.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (2000). Osmanlı coğrafya literatürü tarihi. IRCICA.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (2003). Osmanlı musiki literatürü tarihi. IRCICA.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (2004). Osmanlı askerlik literatürü tarihi. IRCICA.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (2006). Osmanlı tabii ve tatbiki bilimler literatürü tarihi. IRCICA.
• İhsanoğlu, E. (Yay. haz.). (2008). Osmanlı tıbbi bilimler literatürü tarihi. IRCICA.
• İpşirli, M. (1987). Lale Devrinde teşkil edilen tercüme heyetine dair bazı gözlemler. Osmanlı İlmi ve Mesleki Cemiyetleri: I. Milli Türk Bilim Tarihi Sempozyumu (3-5 Nisan 1987) içinde (ss. 33-42).
• Kabacalı, A. (2000). Başlangıcından günümüze Türkiye’de matbaa, basın ve yayın. Literatür Yayınları.
• Kut, T. (1992). Bulak Matbaası. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 6, ss. 387-389). https://islamansiklopedisi.org.tr/bulak#2-bulak-matbaasi
• Önal, H. İ. (2006). Türkiye’de basımcılık ve yayıncılığın bilgi hizmetlerine etkisi. Bilgi Dünyası, 7(1), 1-22. https://bd.org.tr/index.php/bd/article/view/392/390
• Ötüken, A. (1952). Türkiye’de ne kadar kitap basılıyor? Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 1(2), 161-163.
• Özdemir, N. (2024). Konaklardan cemiyetlere, kahvehanelerden mecmualara Osmanlıda yeni bilimin kamusallaşması. Ötüken Neşriyat.
• Strauss, J. (1993). İstanbul’da kitap yayını ve basımevleri. Müteferrika: Dört Aylık Kitabiyat Dergisi, 1.
• Tek Başaran, A. (2019). The Ottoman printing enterprise: Legalization, agency and networks, 1831-1863 [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.