Kütüphaneciler için Kütüphane Web Sitelerinin Kullanılabilirliği ve Kullanıcı Testleri: Bir Değerlendirme

Öz

Kütüphane web siteleri, kullanıcıların kütüphaneyle etkileşime geçtiği, bilgi erişim faaliyetlerini gerçekleştirdiği ve çeşitli kütüphane hizmetlerine ulaştığı temel arayüzlerdir. Zaman ve mekândan bağımsız erişim olanağı sunan bu platformların, hem akademik hem de halk kütüphaneleri bağlamında, yüksek düzeyde kullanılabilirlik ilkesine göre tasarlanması gerekmektedir. Etkililik, verimlilik ve kullanıcı memnuniyeti gibi niteliklerle öne çıkan yüksek kullanılabilirliğe sahip kütüphane web siteleri, yalnızca kullanıcı deneyimini geliştirmekle kalmaz, aynı zamanda bağlı bulundukları kuruma stratejik düzeyde değer de kazandırır. Çalışmanın amacı, kütüphane web sitelerinin kullanılabilirliğinin değerlendirilmesi için kullanılabilirlik testlerinin önemini, nasıl uygulanabileceğini ve başka çalışmalarda yararlanılan yaklaşımları değerlendirmektir. Bu bağlamda kütüphanecilerin web sayfası tasarımında dikkat edilmesi gereken ögeler konusundaki farkındalıklarını arttırmanın yanı sıra, tasarım süreçlerine katılmalarının önemi ve eleştirel bakış açısının kullanıcı odaklı tasarımlar için neler olabileceği hususlarına değinilmiştir. Bu amaca yönelik alana dair kütüphane web sitelerinin kullanılabilirliğini test etmek üzere uygulanabilecek yöntem ve tekniklerin Amerikan Kütüphaneler Derneği (American Library Association – ALA) tarafından 2002’de ilk basımı yapılan “Usability Testing for Library Websites: A Hands-on Guide” (Kütüphane Web Siteleri için Kullanılabilirlik Testi: Uygulamalı Bir Rehber) adlı çalışmanın ülkemizde de kütüphaneciler için öneminin üzerinde durulmuştur. Çalışmada doküman inceleme yöntemiyle bu konuda yapılan ulusal ve uluslararası çalışmalar incelenmiş, karşılaştırma yapılmış ve sorunları belirlemede en çok yoğunlaşılan kullanılabilirlik testi görevleri ele alınmıştır. Bulgular ise genellikle kullanıcıların kütüphanecilik terminolojisine büyük bir yabancılık çektiğini, tasarımların kullanıcı odaklı yaklaşımın çok büyük öneminin olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak değerlendirilen bütün kaynaklarda ele alınan kullanılabilirlik testi görevlerinin yapıları ele alınarak sıklıkla uygulaması yapılan alanlar belirlenmiştir. Bu da kütüphane web sitelerinin değerlendirilmesi için kullanıcılara verilecek görevlerin neler olabileceği, hangi alanları kapsayacağı ve hangi alanların öncelikli görüldüğünü alan yazına dayanarak bir görev listesi sunulmuştur. Çalışmanın özgün yönü ise daha önce yapılmış olan çalışmaların değerlendirilmesiyle kullanıcı odaklı tasarımların yapılabilmesi için kullanılabilirlik testlerinin nasıl yapılacağını ortaya koyması ve bir değerlendirme sunmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Kütüphane Web Siteleri
• Kütüphane Hizmetleri
• Kullanılabilirlik

Usability of Library Websites and Usability Tests for Librarians: A Review

Öz

Library websites serve as the primary interface through which users interact with the library, conduct information retrieval activities, and access a range of library services. Offering access independent of time and place, these platforms must be designed in accordance with the principle of high usability, both in the context of academic and public libraries. Library websites with high usability—characterized by effectiveness, efficiency, and user satisfaction—not only enhance the overall user experience but also contribute strategic value to the institutions to which they belong. The aim of this study is to examine the importance of usability testing in evaluating the usability of library websites, explore how such tests can be conducted, and review the approaches employed in previous studies. In this context, the study emphasizes both the need to raise librarians’ awareness regarding the essential components of website design and the significance of their involvement in the design processes. It also discusses how a critical perspective can contribute to user-centered design approaches. To achieve this aim, the study focuses on the methods and techniques that can be applied to test the usability of library websites, with particular reference to the work titled Usability Testing for Library Websites: A Hands-on Guide, first published by the American Library Association (ALA) in 2002. The importance of this guide for librarians in Türkiye is also highlighted. Through document analysis, national and international studies on this subject are examined, comparisons are made, and the most frequently emphasized usability testing tasks for identifying design-related issues are analyzed. The findings generally indicate that users often experience significant unfamiliarity with library-specific terminology, underscoring the critical importance of user-centered design principles. In conclusion, the study evaluates the structure of usability testing tasks addressed across all reviewed sources, identifies the most commonly tested areas, and, based on the literature, proposes a task list indicating what tasks should be assigned to users, which areas should be covered, and which aspects are prioritized in usability testing. The original contribution of this study lies in its synthesis of previous research to offer a framework for conducting usability tests aimed at enabling user-centered design, thus providing a practical evaluation model.

Anahtar Kelimeler

• Library Websites
• Library Services
• Usability

Kaynakça

1. Ahmed, S. M. Z. (2008). A comparison of usability techniques for evaluating information retrieval system interfaces. Performance Measurement and Metrics, 9(1), 48-58. https://doi.org/10.1108/14678040810869422
2. Akın, Ş. (2015). Kütüphane web sayfalarının öğrenciler tarafından kullanılabilirliğinin değerlendirilmesi: Sakarya Üniversitesi Kütüphanesi uygulama çalışması [Yüksek Lisans Tezi]. T.C. Sakarya Üniversitesi.
3. Alshaheen, R., & Tang, R. (2022). User experience and information architecture of selected national library websites: A comparative content inventory, heuristic evaluation, and usability investigation. Journal of Web Librarianship, 16(1), 31-67. https://doi.org/10.1080/19322909.2022.2027318
4. Augustine, S., & Greene, C. (2002). Discovering how students search a library web site: A usability case study. College & Research Libraries, 63(4), 354-365. https://doi.org/10.5860/crl.63.4.354
5. Aytek Gürses, E. (2006). Kütüphane web sitelerinde kullanılabilirlik ve kullanılabilirlik ilkelerine dayalı tasarım [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
6. Ballard, J. K. (2010). Web site usability: A case study of student perceptions of educational web sites [Yüksek Lisans Tezi]. University of Minnesota.
7. Calle-Jimenez, T., Sanchez-Gordon, S., & Luján-Mora, S. (2014, Nisan). Web accessibility evaluation of massive open online courses on geographical information systems. IEEE Global Engineering Education Conference, EDUCON, (ss.680-686). https://doi.org/10.1109/EDUCON.2014.6826167
8. Cengiz, E. (2016). Hacettepe Üniversitesi kütüphaneleri web sitesinin kullanılabilirliğinin eğitimle desteklenmesi ve değerlendirilmesi: Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü öğrencileri üzerine bir çalışma. Türk Kütüphaneciliği, 30(1), 84-95.

9. Chow, A. S., Bridges, M., & Commander, P. (2014). The website design and usability of US academic and public libraries: Findings from a nationwide study. Reference & User Services Quarterly, 53(3), 253-265. https://doi.org/10.5860/rusq.53n3.253
10. Connell, T. H. (1995). Subject searching in online catalogs: Metaknowledge used by experienced searchers. Journal of the American Society for Information Science, 46(7), 506-518. https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-4571(199508)46:7<506::AID-ASI4>3.0.CO;2-3
11. Çağıltay, K. (2018). İnsan-bilgisayar etkileşimi ve kullanılabilirlik mühendisliği: Teoriden pratiğe (2. Basım). Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş.
12. Dalcı, M., Alaçam, Ö., Oran Saatçioğlu, Y., & Erdal, F. (2008). ODTÜ kütüphanesi yeni web sayfasının tasarımı ve kullanılabilirlik çalışması. Akademik Bilişim, 209-214. http://www.lib.metu.edu.tr
13. Denizli Kurt, M. (2024). Kütüphane mobil uygulamalarında kullanılabilirlik: Cep kütüphanem örneği [Yüksek Lisans Tezi]. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi.
14. Dickstein, R., & Mills, V. (2000). Usability testing at the University of Arizona Library: How to let the users in on the design. Information Technology and Libraries, 19(3), 144-150.
15. Doğan, A. (2019). Türkiye’deki devlet kurumlarına ait web sitelerinin web erişilebilirliği durumu ve bölgeler arasındaki farklılıkların incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. T.C. Bursa Uludağ Üniversitesi.
16. Elbabour, F., Alhadreti, O., & Mayhew, P. (2017). Eye tracking in retrospective think-aloud usability testing: Is there added value?. Journal of Usability Studies, 12(3), 95-110.
17. Gallant, J. W., & Wright, L. B. (2014). Planning for iteration-focused user experience testing in an academic library. Internet Reference Services Quarterly, 19(1), 49-64. https://doi.org/10.1080/10875301.2014.894954
18. Geisen, E., & Bergstrom, J. R. (2017). Usability testing for survey research. Elsevier.
19. Guay, S., Rudin, L., & Reynolds, S. (2019). Testing, testing: A usability case study at University of Toronto Scarborough Library. Library Management, 40(1-2), 88-97. https://doi.org/10.1108/LM-10-2017-0107
20. Holleran, P. A. (1991). A methodological note on pitfalls in usability testing. Behaviour & Information Technology, 10(5), 345-357. https://doi.org/10.1080/01449299108924295
21. International Organization for Standardization - ISO. (2018). TS EN ISO 9241-11:2018 İnsan-sistem etkileşiminin ergonomisi - Bölüm 11: Kullanılabilirlik: Tanımlar ve kavramlar. Türk Standardları Enstitüsü.
22. Jasek, C. (2004). How to design library web sites to maximize usability. Elsevier. https://core.ac.uk/reader/36015122
23. Jeng, J. (2005). Usability assessment of academic digital libraries: Effectiveness, efficiency, satisfaction, and learnability. Libri, 55(2-3), 96-121. https://doi.org/10.1515/LIBR.2005.96
24. Koohang, A. (2004). Development and validation of an ınstrument for assessing users’ views about the usability of digital libraries. Issues in Informing Science and Information Technology, 1, 55-63. https://doi.org/10.28945/719
25. Kwak, S. J., & Bae, K. J. (2009). Ubiquitous library usability test for the improvement of information access for the blind. Electronic Library, 27(4), 623-639. https://doi.org/10.1108/02640470910979589
26. Lemieux, M., & Powelson, S. (2014). Results of a usability study to test the redesign of the health sciences library web page. Journal of the Canadian Health Libraries Association / Journal de l’Association des bibliothèques de la santé du Canada, 35(2), 49. https://doi.org/10.5596/c14-023
27. Lewis, J. R. (2018). The System Usability Scale: Past, present, and future. International Journal of Human-Computer Interaction, 34(7), 577-590. https://doi.org/10.1080/10447318.2018.1455307
28. McClure, J., Hess, C., & Marsicano, D. (2023). Redesigning research guides: Lessons learned from usability testing at the university of Memphis. Information Technology and Libraries, 42(3). https://doi.org/10.5860/ital.v42i3.15535
29. Mcgillis, L., & Toms, E. G. (2001). Usability of the academic library web site: Implications for design. College & Research Libraries, 62(4), 355-367. https://doi.org/10.5860/crl.62.4.355
30. Nielsen, J. (1992). Finding usability problems through heuristic evaluation. In Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 373–380). ACM. https://doi.org/10.1145/142750.142834
31. Norlin, E., & Winters, C. (2002). Usability testing for library websites : A hands-on guide. American Library Association.
32. Raward, R. (2001). Academic library website design principles: Development of a checklist. Australian Academic and Research Libraries, 32(2), 123-136. https://doi.org/10.1080/00048623.2001.10755151
33. Samrgandi, N. (2020). User experience of academic library websites. International Journal of Computer Science and Mobile Computing, 9(11), 57-69. https://doi.org/10.47760/ijcsmc.2020.v09i11.006
34. Şerefoğlu Henkoğlu, H. (2021). Türkiye’deki üniversite kütüphane web sitelerinin web içeriği erişilebilirlik kılavuzu kapsamında değerlendirilmesi. Bilgi Dunyasi, 22(2), 251-288. https://doi.org/10.15612/BD.2021.619
35. Taala, W., FrancoJr., F.B. & De Sagun, R.S. (2019). Impact of Saudi Digital Library (SDL) to Saudi research output: A review. Open Access Library Journal, 06(03), 1-13. https://doi.org/10.4236/oalib.1105331
36. TÜBİTAK. (2017). Bölüm 6: Kullanılabilirlik testleri ve uygulamaları. Içinde Kamu İnternet Siteleri Rehberi (ss. 267-272). Kalkınma Bakanlığı. https://afyonluoglu.org/PublicWebFiles/Reports-TR/genel/KAMIS/Rehber_Bolum6_KullanilabilirlikTestleriveUygulamalari.pdf
37. Walbridge, S. L. (2009). Usability testing of user interfaces in libraries. Encyclopedia of Library and Information Sciences, Third Edition, 5446-5451. https://doi.org/10.1081/e-elis3-120008712