Türk Müfessir Dahhâk Bin Müzâhim'in Tefsir İlmindeki Yeri ve Tefsir Metodu Üzerine Bir İnceleme
Öz
Kur’an-ı Kerim, İslam tarihinin her döneminde büyük bir ehemmiyet ve ilgiyle karşılanmış, onu doğru anlamak ve açıklamak amacıyla pek çok ilmî faaliyet ortaya konulmuştur. Bu faaliyetlerin en önemlilerinden biri olan tefsir ilmi, zamanla sistematik hâle gelmiş ve çeşitli yöntemlerle gelişimini devam ettirmiştir. Tefsir geleneğinin teşekkül etmeye başladığı erken dönemlerden biri ise sahabe neslini takip eden tâbiûn devridir. Bu dönemde yaşayan âlimler, sahabenin ilmî mirasını devralarak Kur'an-ı Kerim’i anlama noktasında hem rivayet (nakil) hem de dirayet (akıl ve içtihat) yöntemlerini benimsemişlerdir. Tâbiûn tefsir geleneğinin öne çıkan isimlerinden biri olan Türk asıllı Dahhâk b. Müzâhim (öl. 105/723), sahip olduğu ilmî derinlik ve yorum gücüyle dikkat çeken bir müfessirdir. Dahhâk, sahabenin ilmî birikimiyle yetişmiş, tefsir faaliyetlerinde sadece rivayetleri nakletmekle yetinmemiş, ayetlerin anlamlarını açıklarken akli çıkarımlara ve dönemin sosyal-kültürel şartlarına da önem vermiştir. Onun tefsir anlayışı, ayetlerin anlam derinliğini kavramaya yönelik güçlü bir yorum geleneğini yansıtmaktadır. Dahhâk, ayetleri açıklarken özellikle dönemin toplumsal gerçekliğini dikkate almış, böylece tefsirde dirayet yönteminin öne çıktığı bir yaklaşım sergilemiştir. Bu yönüyle, klasik tefsir geleneği içinde özgün bir konuma sahiptir ve sonraki müfessirler üzerinde etkili olmuştur. Onun ilmî mirası, sadece rivayete dayalı bir tefsir anlayışını aşarak akıl, içtihat ve toplumsal bağlamı dikkate alan bir yaklaşımın temsilcisi olarak değerlendirilebilir. Bu çalışma; Dahhâk b. Müzâhim’in tefsir metodunu, Kur’an’a yaklaşımını ve tefsir ilmine olan katkılarını ele almakta; aynı zamanda tâbiûn tefsir anlayışının genel çerçevesini ortaya koyarak erken dönem tefsir geleneğinin daha yakından tanınmasına katkı sağlamayı gaye edinmektedir. Bu bağlamda Dahhâk b. Müzâhim’in dirayet yönü ve klasik tefsir içindeki yeri detaylı şekilde incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği ve yazarının sorumluluğunda olduğu beyan olunur.
An Examination of the Place of the Turkish Mufassir Dahhāk ibn Muzāhim in the Science of Tafsīr and His Tafsīr Method
Öz
The Qur’an has been received with great significance and interest throughout every period of Islamic history, and numerous scholarly efforts have been undertaken with the aim of understanding and interpreting it correctly. Among these endeavors, the science of tafsir holds a central place, gradually becoming systematized and developing through diverse methods over time. One of the formative periods in the establishment of the tafsir tradition was the era of the tābiʿūn, who succeeded the generation of the Companions (ṣaḥāba). The scholars of this period inherited the intellectual legacy of the Companions and employed both riwāya (transmission) and dirāya (reasoning and ijtihād) in their interpretation of the Qur’an. Among the prominent figures of the tābiʿūn tafsir tradition was Dahhāk b. Muzāḥim (d. 105/723), of Turkic origin, who distinguished himself through his scholarly depth and exegetical insight. Educated within the scholarly milieu of the Companions, Dahhāk did not restrict himself merely to transmitting reports; rather, he paid attention to rational inference as well as the socio-cultural context of his time when explaining Qur’anic verses. His exegetical approach reflects a strong interpretative tradition aimed at grasping the deeper layers of Qur’anic meaning. In particular, by considering the social realities of his era, Dahhāk adopted a method in which dirāya interpretation came to the fore. In this respect, he occupies a distinctive position within the classical tafsir tradition and exerted a significant influence on subsequent exegetes. His intellectual legacy transcends a purely transmission-based tafsir, representing instead an approach that integrates reason, ijtihād, and socio-historical context. This study examines Dahhāk b. Muzāḥim’s exegetical method, his approach to the Qur’an, and his scholarly contributions, while also situating him within the broader framework of tābiʿūn tafsir. In this context, particular attention is given to his dirāya-oriented methodology and his place within the classical tafsir tradition.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.
