Tek Parti Dönemi Toprak Politikaları Tevzii Arazi ve Toprak Tevzii Talimatnameleri

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 142 - 155, 22.12.2025

Mustafa Ersagun Dalan

https://doi.org/10.71096/cakutad.1783413

Öz

Tek Parti Dönemi’nde Türkiye’nin kırsal kalkınma politikalarının merkezinde, devlet mülkiyetindeki arazilerin yeniden dağıtımı yoluyla hem tarımsal üretimin artırılması hem de toplumsal adaletin güçlendirilmesi hedefi yer almıştır. Bu doğrultuda 1930, 1938 ve 1940 yıllarında hazırlanan “Tevzii Arazi” ve “Toprak Tevzii Talimatnameleri”, topraksız veya yetersiz toprağa sahip çiftçilerin desteklenmesine yönelik kapsamlı düzenlemeler içermiş; kırsal kesimde ekonomik iyileşmenin yanı sıra yapısal bir toplumsal dönüşümün de gerçekleştirilmesi amaçlanmıştır. 1930’lardan 1945 yılında Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun gündeme gelişine kadar uzanan süreçte hükümetin, farklı bakanlıklar aracılığıyla hem çeşitli Toprak Kanunu tasarıları hazırlaması hem de doğrudan arazi dağıtımına girişmesi, söz konusu politikanın süreklilik gösteren yönetsel bir iradeye dayandığını ortaya koymaktadır. Talimatnameler yoluyla uygulamaya konan arazi tevzii faaliyetleri, devletin kırsal kalkınma vizyonunda bütüncül, sistematik ve kararlı bir yaklaşım benimsediğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.
Bu çalışma, 1930, 1938 ve 1940 tarihli Arazi ve Toprak Tevzii Talimatnamelerini ayrıntılı biçimde inceleyerek Tek Parti Dönemi toprak dağıtım politikalarının temel ilkelerini, zaman içinde geçirdiği dönüşümleri ve uygulamaya yansıyan sonuçlarını analiz etmektedir. Araştırmada başta T.C. Resmî Gazete olmak üzere, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi belgeleri ile dönemin süreli yayınları birincil kaynak niteliğinde kullanılmıştır. Bu yönüyle çalışma, literatürde çoğu kez yalnızca isim düzeyinde anılan söz konusu talimatnamelerin içeriklerini sistematik biçimde ortaya koyarak Erken Cumhuriyet Dönemi toprak reformu tartışmalarının daha kapsamlı biçimde anlaşılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Toprak , Toprak Reformu , Arazi Tevzii , Tek Parti , Topraksız Köylü.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği ve yazarının sorumluluğunda olduğu beyan olunur.

Land Policies in the Single Party Era: Land Distribution and Land Distribution Instructions

Öz

During the Single Party Era, Turkey’s rural development policies were shaped by the redistribution of state-owned land; these initiatives aimed to increase agricultural production and ensure social justice. The “Land Distribution Regulations” and “Land Distribution Regulations” dated 1930, 1938, and 1940, prepared within this framework, aimed to support landless or small-holding farmers and envisioned both an economic and social transformation in rural areas. Indeed, from 1930 until the introduction of the Farmers’ Land Distribution Law in 1945, the government, through various ministries, prepared draft Land Laws and directly distributed land. The land distribution practices implemented through regulations during this period demonstrate the state’s holistic and determined approach to rural development policies.
This study will examine the Land and Soil Distribution Directives of 1930, 1938, and 1940 to assess the fundamental principles of land distribution policies during the Single Party Era, their evolution over time, and their implementation outcomes. The primary sources used in this research are the Official Gazette of the Republic of Turkey, documents from the Republic Archives of the Presidency of the State Archives, and periodicals from the period. In this respect, the study aims to contribute to the understanding of land reform debates in the early Republican period by examining in detail the content of these directives, which are often only mentioned by name in the literature.

Anahtar Kelimeler

Land , Land Reform , Land Distribution , Single Party , Landless Peasant

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

• BCA, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer Bilgisi: 12-46-12.
• BCA, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer Bilgisi: 82-25-16.
• BCA, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer Bilgisi: 87-50-4.
• BCA, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer Bilgisi: 94-30-20.
• 22/02/2025 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/halkcilik-ilkesi/?pdf=3627 adresinden erişilmiştir.
• Akşam, “Devlete İntikal Eden Arazi ve Çiftlikler”, 21 Temmuz 1938.
• Akşam, “Erazi Tevzi Nizamnamesi-Bugünden İtibaren Meriyete Girdi”, 28 Nisan 1938.
• Bugün, “Köylüye Toprak Tevzii Mayısta Başlayacak”, 28 Mart 1941.
• Cumhuriyet, “Memur ve Fen Memuru Alınacak”, 20 Mart 1941.
• Doğu, “Mübadeleden Dolayı Devlete Geçen Arazi ve Çiftlikler”, 27 Temmuz 1938.
• Hakikat, “Arazi Tevzii”, 6 Eylül 1940.
• Hakikat, “Hususi Kadastro Postaları-Köylüye Arazi Tevzii İçin Süratle Faaliyete Geçilecek”, 30 Eylül 1940.
• Kurun, “Arazi Dağıtma Talimatnamesi-Metrük Arazi Nasıl Tevzi Olunacak?”, Kurun, 28 Nisan 1938.
• T.C. Maarif Vekilliği Tebliğler Dergisi, C. 7, S. 302, 13 Teşrinisani 1944.
• T.C. Resmî Gazete, “341 Muvazenei Umumiye Kanununun 23 üncü Maddesi Mucibince Yapılan Tevzii Arazi Talimatnamesi”, 11 Ağustos 1930, Sayı 1567, Kararname No: 9646.
• T.C. Resmî Gazete, “Tevzi Arazi Talimatnamesinin (1), (7) ve (14) üncü Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kararname”, 10 Haziran 1939, Sayı 4229, Kararname No: 2/11136.
• T.C. Resmî Gazete, “Tevzii Arazi Talimatnamesi Hakkında Kararname”, 27 Nisan 1938, Sayı 3892, Kararname No: 2/8455.
• T.C. Resmî Gazete, “Toprak Tevzi Talimatnamesinin Bazı Maddelerinin Tadiline Dair Kararname”, 29 Nisan 1941, Sayı 4796, Kararname No: 2/15585.
• T.C. Resmî Gazete, “Toprak Tevzii Talimatnamesinin Mer’iyete Konulması Hakkında Kararname”, 6 Eylül 1940, Sayı 4605, Kararname No: 2/14177.
• TBMM Zabıt Ceridesi, Devre I, C. 18, 1.3.1338.
• Türksözü, “Tevzii Arazi Talimatnamesi”, 19 Mayıs 1938.
• Ulus, “Mübadeleden Dolayı Devlete İntikal Eden Arazi ve Çiftliklerin Vaziyeti”, 21 Temmuz 1938.
• Ulus, “Toprak Dağıtma Nizamnamesi-Hazırlanan Yeni Nizamname Yüksek Tasdikten Geçti”, 28 Nisan 1938.
• Vakit, “Köylüye Toprak Dağıtma Talimatnamesi”, 7 Eylül 1940.
• Avcıoğlu, D. (2001). Türkiye’nin Düzeni (Dün-Bugün-Yarın) C. 1. İstanbul: Tekin Yayınevi.
• Aydemir, Ş. S. (2011). İkinci Adam C. 2. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Barkan, Ö. L. (1980). Türkiye’de Toprak Meselesi Toplu Eserler 1. İstanbul: Gözlem Yayınevi.
• Cin, H. (2016). Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Dalan, M. E. (2024). Tek Parti Döneminde Toprak Reformu Uygulamaları ve Siyasî Çözüm Arayışları. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat.
• Doğru, D. (2021). 1923-1950 Yılları Arasında Toprak Reformu Girişimleri ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanununa Yapılan Muhalefet. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. 10 (2), 824-839.
• Giritli, İ. (1991). Atatürk ve Halkçılık. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 7 (20). 181-188.
• Gök, S. (2005). Tek Parti Döneminde Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da İskân Politikaları (1923-1950). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
• Güler, N., Suiçmez, B. R. (2005). Türkiye’de Toprak Reformu Sorunsalı ve TMMOB. TMMOB Toprak Reformu Kongresi Şanlıurfa. Ankara: Hermes Basımevi.
• Hatipoğlu, Ş. R. (1964). Toprak Reformunun Tarihçesi. Toprak Reformu Semineri. TMMO Birliği Ziraat Mühendisleri Odası.
• Kayıran, M., Metintaş, M. Y. (2018). 1945 Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Uygulanması. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi. 10 (19), 647-666.
• Kolektif. (1955). Yakınlarından Hatıralar. İstanbul: Sel Yayınları.
• Özden, M. (2006). Türkiye’de Halkçılığın Evrimi (1908-1918). Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 8 (16), 89-100.
• Tuna, S. (2017). Tek Parti İktidarında Toprak Bayramı Kutlamaları ve Toprak Reformu (1945-1949). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.