OSMANLI DEVLETİ’NİN KUDÜS’Ü TERKETMEK ZORUNDA KALIŞ SÜRECİ (1914-1917)

Yıl 2026, Cilt: 6 Sayı: 1, 17 - 27, 28.02.2026

İsmet Üzen

https://doi.org/10.71096/cakutad.1823608

https://izlik.org/JA33ZM86WB

Öz

Kudüs tarihte birçok devletin yönetimine geçtikten sonra 1516’da Osmanlı Devleti’nin yönetimine geçti. 19. yüzyılın sonunda Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu mali sıkıntılar sonucu önde gelen siyonistler Filistin’i satın almaya çalıştı ama ret cevabı aldı. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na girmesinden Kudüs’ü terk etmek zorunda kalmasına kadar geçen süreç anlatılmaya çalışılacaktır. Bu süreç, İngiltere’nin kontrolündeki Mısır’a Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’nda yaptığı seferler ve başarısızlığın ardından İngilizlerin Filistin’i ele geçirme düşüncesine yönelmesi ve bunu icraat safhasına koyup başarılı olmasından oluşmaktadır. Osmanlı Devleti Süveyş Kanalı’na iki sefer düzenledi ama bunlar başarısız oldu. Türklerin başarısız olması, İngilizlerin Filistin’i özellikle Kudüs’ü ele geçirme iştahını kabarttı. Bu yolla Osmanlı Devleti’ne ağır darbeler indirilmesi düşünüldü. Bu çerçevede, 1917’de üstün kuvvetlerle Gazze üzerine yaptıkları saldırılar başarısızlıkla sonuçlandı. İki başarısızlık üzerine Mısır Sefer Komutanı değiştirildi ve General Allenby Mısır’a gönderildi. İstediği bütün imkânlar emrine verildi. Bu arada Osmanlı Devleti dikkatini, kaybettiği Bağdat’ın geri alınmasına çevirdi. Bu yanlış bir stratejiydi. Yapılan bu hata Filistin’inin yarısının kaybına yol açtı. İngilizler, üstün kuvvetlerle Gazze’yi ve yaklaşık 40 gün sonra da Kudüs’ü ele geçirdi. İngiliz ilerleyişi sırasında, İngiliz Hükûmeti yayınladığı bir deklarasyonla Filistin’de bir Yahudi Devleti’nin kurulmasını kabul etti. Türkler Kudüs’ü savunacak güçten düştüğü için şehri savunmayıp terk etti. Gerekçesi de kutsal şehrin dinî mekânlarının yapılacak savunma nedeniyle muhtemel tahribatına meydan vermemekti. Kudüs Mutasarrıfı İzzet Bey, Kudüs belediye başkanına teslim mektubu ve şehrin anahtarını bıraktı. Belediye başkanı da bunları 9 Aralık 1917’de ilk rastladığı İngiliz birliklerine teslim etti. General Allenby 11 Aralık’ta önceden hazırlanan bir törenle şehre girdi. Şehrin ruhuna uygun bir beyanname yayınladı. Böylece 401 yıl Osmanlı egemenliğinde kalan Kudüs el değiştirmiş oldu.

Anahtar Kelimeler

Türkler , İngilizler , Filistin , Kudüs , Gazze Muharebeleri

The process by which the Ottoman Empire was Forced to Abandon Jerusalem (1914-1917)

https://izlik.org/JA33ZM86WB

Öz

After passing through the rule of many states throughout history, Jerusalem came under the rule of the Ottoman Empire in 1516. At the end of the 19th century, as a result of the financial difficulties of the Ottoman Empire, prominent Zionists tried to purchase Palestine but were rejected. In this study, the process from the Ottoman Empire's entry into the First World War until it was forced to abandon Jerusalem will be explained. This process consists of the Ottoman Empire's expeditions to Egypt, which was under British control, during the First World War and, after the failure, the British turned to the idea of capturing Palestine and put this into action and succeeded. The Ottoman Empire launched two attacks on the Suez Canal, but they were unsuccessful. The failure of the Turks whetted the British appetite to capture Palestine, especially Jerusalem. In this way, it was planned to deal heavy blows to the Ottoman Empire. In this context, their attacks on Gaza with superior forces in 1917 failed. Following two failures, the Egyptian Expedition Commander was replaced and General Allenby was sent to Egypt. He was given all the resources he could ask for. Meanwhile, the Ottoman Empire turned its attention to recapturing Baghdad, which it had lost. This was a wrong strategy. This mistake led to the loss of half of Palestine. The British captured Gaza with superior forces and, approximately 40 days later, Jerusalem. During the British advance, the British Government issued a declaration accepting the establishment of a Jewish state in Palestine. The Turks abandoned Jerusalem because they were powerless to defend it. The reason was to prevent possible destruction of the religious sites of the holy city due to the defense that would be carried out. Governor of Jerusalem, İzzet Bey, left a letter of surrender and the key to the city to the Mayor of Jerusalem. The mayor handed them over to the first British troops he encountered on December 9, 1917. General Allenby entered the city on December 11th with a pre-arranged ceremony. He issued a declaration in line with the spirit of the city. Thus, Jerusalem, which remained under Ottoman rule for 401 years, changed hands.

Anahtar Kelimeler

Turks , British , Palestine , Jerusalem , Gaza Battles

Kaynakça

• Armaoğlu, F. (1988). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914–1980. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Askeri Tarih Belgeleri Dergisi. (2024). Yıl: 73, Sayı:154, Ankara: ATESE Yayınları.
• Avcı, C. (2002). Kudüs-Fethedilişinden Haçlı İstilasına Kadar. TDV İslam Ansiklopedisi, C.26, 327-329.
• Bar-Yosef, E. (2001). The Last Crusade? British Propaganda and the Palestine Campaign, 1917–18. Journal of Contemporary History, 36 (1), 87-109.
• Cemal Paşa. (1977). Hatıralar. İstanbul: Düzenleyen: Behçet Cemal, Çağdaş Yay.
• Doğan, O., Erdoğan, A. (2017). XIX. Yüzyılda İngiliz Sömürgeciliğinde Hindistan’ın Yeri ve Önemi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 16 (3), 839-847.
• Emecen, F. (2009). Selim I. TDV İslam Ansiklopedisi, C.36, 407-414.
• Erden, A. F. (1949). Paris’ten Tih Sahrasına. Ankara: Ulus Basımevi.
• Erkilet, H. H. E. (2002). Yıldırım. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
• Buhl, F. (1977). Kudüs. İslam Ansiklopedisi, C.6, 952-964.
• Falls, Cyril ve Becke, A.F. (1996). Military Operations Egypt & Palestine. London: Part 1, The Imperial War Muesum.
• George, D. L. (1936). War Memoirs of David Lloyd George, London: Volume VI, The Chapel River Press,
• Harman, Ö. F. (2002). Kudüs. TDV İslam Ansiklopedisi, C.26, s.323-327.
• Hoskins, H. L. (1966). British Routes to India. London: F. Cass.
• Karal, E.Z. (1938). Fransa-Mısır ve Osmanlı İmparatorluğu (1797-1802). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yay.
• Kressenstein, K. von. (1943). Türklerle Beraber Süveyş Kanalına. İstanbul: Çev. Mazhar Besim Özalpaslan, Askerî Matbaa.
• Longgood, W. F. (1957). Suez Story: Key to the Middle East, New York: Greenberg.
• MacMunn, G. ve Cyril, F. (1996). Military Operations; Egypt & Palestine. London: Vol. I. The Imperial War Museum.
• Nedim, Ş. M. (1995). Filistin Savaşı (1914-1918). Ankara: Genelkurmay Basım Evi.
• Öke, M. K. (2012). Siyonizm ve Filistin Sorunu (1880-1923). İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
• Özgüldür, Y. (2021). İttifaktan Savaşa: 2 Ağustos 1914 Tarihli Osmanlı - Alman İttifak Antlaşması ve Yansımaları. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 76 (2), 475- 492.
• T. C. Genelkurmay. (1979a). Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Sina-Filistin Cephesi. Ankara: C.1, Genelkurmay Basımevi.
• T. C. Genelkurmay. (1986b). Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Sina-Filistin Cephesi. Ankara: C.2, Genelkurmay Basımevi.
• T. C. Genelkurmay. (1978). Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, Hicaz, Asir, Yemen Cepheleri ve Libya Harekâtı 1914–1918. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
• The War Office. (1922). Statistics of the Military Effort of the British Empire During the Great War 1914-1920. London: His Majesty’s Stationery Office.
• Üzen, İ. (2009a). İngilizlerin Kudüs’ü Ele Geçirmesi ve General Edmund H. H. Allenby’nin Kudüs’e Törenle Girişi (9–11Aralık 1917). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (2), 329-344.
• Üzen, İ. (2011b). Osmanlı’nın Çöl Yürüyüşü. Kanal Seferleri. İstanbul: Paraf Yayınları.