KUTSAL MEKÂN, KOLEKTİF HAFIZA VE İKTİDAR: KUDÜS’ÜN TOPLUMSAL ANLAMININ İNŞASI

Öz

Kutsal mekânların toplumsal anlamı nasıl üretilir, bu anlamlar hangi mekanizmalar aracılığıyla süreklilik kazanır ve neden bazı kutsal mekânlar tarihsel kırılmalara rağmen güçlü sembolik merkezler olarak varlığını sürdürür? Bu çalışma, söz konusu soruları merkeze alarak kutsal mekân olgusunu sabit, doğal ya da kendiliğinden bir kutsallık alanı olmaktan çıkarıp; toplumsal ilişkiler içerisinde üretilen, kolektif hafıza yoluyla pekiştirilen ve iktidar süreçleriyle meşrulaştırılan dinamik bir anlam yapısı olarak ele almaktadır. Bu problematik çerçeve içinde Kudüs; tarihsel, dinî ve siyasal anlatıların olağanüstü yoğunlukta kesiştiği bir örnek olarak incelenmektedir. Makale, Kudüs’ü tekil bir kutsal şehir ya da tarihsel bir sonuç olarak ele almak yerine, çok katmanlı hafıza yapıları, rekabet hâlindeki anlatılar ve sembolik anlam üretim süreçleri üzerinden analiz etmektedir. Bu yönüyle Kudüs, kutsal mekânların toplumsal işleyişini görünür kılan özgün bir analitik laboratuvar işlevi görmektedir. Çalışmanın kuramsal çerçevesi, kutsal mekân, kolektif hafıza ve iktidar kavramlarının kesişiminde inşa edilmekte; bu kuramsal çerçeve, kutsallığın metafizik bir özden ziyade toplumsal bir atıf olarak nasıl üretildiğini analitik biçimde ortaya koymaktadır. Kolektif hafızanın seçici, inşa edilmiş ve süreklilik iddiası taşıyan yapısı, kutsal mekânların anlam üretiminde merkezî bir rol oynayan temel mekanizma olarak ele alınmaktadır. İktidar ise siyasal egemenlik biçimleriyle sınırlı kalmayan; anlam üretme, meşruiyet kurma ve bu anlamları doğal ve kaçınılmaz gösterme kapasitesi üzerinden analiz edilmektedir. Yöntemsel olarak çalışma, kuramsal ve tarihsel-sosyolojik bir analiz yürütmekte; klasik ve çağdaş sosyoloji literatürünü, hafıza çalışmaları ve mekân kuramlarıyla birlikte bütüncül bir biçimde sentezlemektedir. Makale, normatif yargılardan bilinçli olarak kaçınmakta; Kudüs’teki süreçleri polemik üretmeden, analitik bir mesafeyle ele almaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Kudüs örneğinden hareketle kutsal mekânların toplumsal anlam üretimine dair genellenebilir bir sosyolojik çerçeve sunmakta; kutsal mekân çalışmalarına kavramsal netlik, kuramsal derinlik ve analitik bir perspektif kazandırmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kutsal mekân
• kolektif hafıza
• Kudüs
• Din Sosyolojisi
• İktidar

Sacred Space, Collective Memory, and Power: The Construction of the Social Meaning of Jerusalem

Öz

How is the social meaning of sacred spaces produced, through which mechanisms is this meaning sustained, and why do certain sacred sites continue to exist as powerful symbolic centers despite historical ruptures? Centering on these questions, this study approaches the phenomenon of sacred space not as a fixed, natural, or self-evident realm of sanctity, but as a dynamic structure of meaning produced within social relations, reinforced through collective memory, and legitimized by processes of power. Within this problematic framework, Jerusalem is examined as an exemplary case where historical, religious, and political narratives intersect with extraordinary intensity. Rather than treating Jerusalem as a singular sacred city or as the inevitable outcome of history, the article analyzes it through multilayered memory structures, competing narratives, and processes of symbolic meaning production. In this respect, Jerusalem functions as a distinctive analytical laboratory that renders the social functioning of sacred spaces visible. The theoretical framework of the study is constructed at the intersection of the concepts of sacred space, collective memory, and power, demonstrating how sanctity is socially constructed as an attribution rather than stemming from a metaphysical essence. The selective, constructed, and continuity-oriented nature of collective memory is addressed as a fundamental mechanism playing a central role in the production of meaning in sacred spaces. Power, in turn, is analyzed not merely as a form of political domination, but in terms of its capacity to produce meaning, establish legitimacy, and present these meanings as natural and inevitable. Methodologically, the study employs a theoretical and historical-sociological analysis, synthesizing classical and contemporary sociological literature with memory studies and theories of space in a holistic manner. The article deliberately avoids normative judgments and addresses the processes in Jerusalem with analytical distance, without generating polemics. In conclusion, drawing on the case of Jerusalem, this study offers a generalizable sociological framework for understanding the social production of meaning in sacred spaces and aims to contribute conceptual clarity, theoretical depth, and an analytical perspective to the field of sacred space studies.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Jerusalem
• Sacred Space
• Collective Memory
• Power

Kaynakça

1. Armstrong, K. (1997). Jerusalem: One City, Three Faiths. New York, NY: Ballantine Books.
2. Assmann, J. (2015). Kültürel Bellek, Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, hatırlama ve politik kimlik. (A. Tekin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Bell, C. (1997). Ritual: Perspectives and Dimensions. Oxford: Oxford University Press.
4. Berger, P. L. (1990). The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Anchor Books.
5. Berger, P. L. ve Luckmann, T. (1991). The Social Construction of Reality. London: Penguin Books.
6. Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Cambridge: Polity Press.
7. Connerton, P. (2010). How Societies Remember. Cambridge: Cambridge University Press.
8. Çokdoğan, Ü. (2024). Dinler Açısından Kudüs ve Önemi. Kadim Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 13-32. https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1420556

9. Douglas, M. (2007). Saflık ve Tehlike (E. Ayhan, Çev.). Ankara: Metis Yayınları.
10. Dumper, Michael. (2014). Jerusalem Unbound: Geography, History and the Future of the Holy City. Columbia University Press.
11. Durkheim, E. (2005). Dini Hayatın İlkel Biçimleri (F. Aydın, Çev.). İstanbul: Ataç Yayınları.
12. Eliade, M. (1991). Kutsal ve Dindışı (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: Gece Yayınları.
13. Foucault, M. (2014). Bilginin Arkeolojisi (V. Urhan, Çev.). 2. Basım. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
14. Foucault, M. (2015). İktidarın Gözü (I. Ergüden, Çev.). 4. Basım. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
15. Göle, N. (1997). The Forbidden Modern. University of Michigan Press.
16. Göle, N. (2015). Gündelik Yaşamda Avrupalı Müslümanlar: Avrupa Kamusal Alanındaki İs-lam İhtilafları Üzerine Bir Araştırma. İstanbul: Metis Yayınları.
17. Halbwachs, M. (1992). On Collective Memory (L. A. Coser, Çev.). Chicago, IL: University of Chicago Press.
18. Hervieu-Leger, D. (2000). Religion as a Chain of Memory. Cambridge: Polity Press.
19. Karaköse, H. (2018). Filistin ve Kudüs Meselesine Genel bir Bakış (XIX. Yüzyılın Ortasından XX. Yüzyıl Ortalarına Kadar), Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(2), 150-165.
20. Khalidi, R. (2021). The Hundred Years’ War on Palestine. New York: Metropolitan Books.
21. Lefebvre, H. (1991). The Production of Space (D. Nicholson-Smith, Çev.). Oxford: Blackwell.
22. Mardin, Ş. (1989). Religion and Social Change in Modern Turkey. SUNY Press.
23. Mert, R. (2017). İslam Geleneği Açısından Kudüs. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 257-272. https://doi.org/10.30561/sinopusd.358205.
24. Nora, P. (1989). Between Memory and History: Les lieux de Memoire. Representations, 26, 7-24.
25. Schwartz, B. (1991). Social Change and Collective Memory. American Sociological Review, 56(2), 221-236.
26. Smith, J. Z. (1987). To Take Place: Toward Theory in Ritual. Chicago: University of Chicago Press.
27. Tuan, Y.F. (1977). Space and Place: The Perspective of Experience. Minneapolis: University of Minnesota Press.
28. Weber, M. (2009). Ekonomi ve Toplum (L. Boyacı, Çev.). İstanbul: Yarın Yayınları.