VARLIK–DEĞER İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA ÂŞIK VEYSEL’İN İNSAN TASAVVURU

Öz

Bu makalede, Cumhuriyet dönemi Türk halk edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri olan Âşık Vey-sel’in şiirlerinde dile getirilen insan anlayışı çok boyutlu bir perspektifle incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın temel amacı, Veysel’in insan anlayışını ontolojik, ahlaki ve tasavvufi temelleriyle ortaya koymak ve bu anlayışı yer yer Anadolu irfan geleneği bağlamında değerlendirmektir. Bu çerçevede insanın varlık düzenindeki konumu, ahlaki sorumluluğu, kendini bilme süreci ve fânilik bilinci üzerinde durulmuştur. Makale boyunca Âşık Veysel’in şiirleri konu odaklı bir yaklaşımla analiz edilmiş; bilgelik, adalet, sevgi, hoşgörü, tevazu, doğruluk, çalışkanlık, doğaya saygı ve ölüm bilinci gibi temel kavramların onun insan tasavvurundaki belirleyici rolü ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Veysel’in insanı yalnızca biyolojik bir varlık olarak değil, ahlaki olgunlaşma sürecinde bulunan ve kendini bilmekle yükümlü bir özne olarak konumlandırdığı tespit edilmiştir. Özellikle “toprak” metaforunun insanın yaratılışını, geçiciliğini ve varoluşsal tevazuunu simgeleyen temel ontolojik referans olduğu görülmüştür. Çalışmada ayrıca Veysel’in şiirlerinde yer alan ayrımcılık, kibir, cehalet, hile ve nefsani arzular gibi insana ait olumsuz özellikler eleştirel bir çerçevede değerlendirilmiş; onun bu kavramları yalnızca bireysel kusurlar olarak değil, toplumsal çözülmenin nedenleri olarak ele aldığı ortaya konmuştur. Âşık Veysel’in insan anlayışı, Anadolu tasavvuf geleneğinin önemli temsilcileriyle düşünsel paralellikler taşısa da modern dönemin sosyal ve ahlaki problemlerine yönelik özgün ve güncel bir etik söylem üretmektedir. Sonuç olarak Veysel’in insan tasavvuru; yaratılış bilinci, ahlaki sorumluluk, sevgi merkezli birlik anlayışı ve fânilik idraki üzerine kurulu bütüncül bir insan modelini yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Aşık Veysel
• İnsan Tasavvuru
• İrfan
• Tasavvuf
• Ahlak Felsefesi

The Conception of the Human Being in Âşık Veysel within the Context of the Being–Value Relationship

Öz

This article examines the conception of the human being expressed in the poems of Âşık Veysel, one of the most important representatives of Turkish folk literature in the Republican era, from a multidimensional perspective. The primary aim of the study is to reveal Veysel’s understanding of the human being in terms of its ontological, moral, and Sufi foundations, and to evaluate this understanding within the context of the Anatolian wisdom tradition. In this framework, particular emphasis is placed on the human being’s position within the order of existence, moral responsibility, the process of self-knowledge, and the consciousness of mortality. Throughout the article, Veysel’s poems are analyzed through a thematic approach, demonstrating the determining role of key concepts such as wisdom, justice, love, tolerance, humility, honesty, diligence, respect for nature, and awareness of death in his conception of the human being. It is determined that Veysel does not position the human merely as a biological entity, but as a subject engaged in a process of moral maturation and obliged to know oneself. In particular, the metaphor of “soil” emerges as a fundamental ontological reference symbolizing human creation, transience, and existential humility. The study also evaluates negative human traits appearing in Veysel’s poetry—such as discrimination, arrogance, ignorance, deceit, and carnal desires—within a critical framework, revealing that he addresses these concepts not only as individual flaws but also as causes of social disintegration. Although Veysel’s understanding of the human being bears intellectual parallels with major representatives of the Anatolian Sufi tradition, it produces an original and contemporary ethical discourse addressing the social and moral problems of the modern era. In conclusion, Veysel’s conception of the human being reflects a holistic human model grounded in the consciousness of creation, moral responsibility, a love-centered understanding of unity, and an awareness of mortality.

Anahtar Kelimeler

• Aşık Veysel
• Conception of the Human Being
• Wisdom (İrfan)
• Sufism
• moral philosophy

Kaynakça

1. Alptekin, A.B. (2011). Âşık Veysel Türküz Türkü Çağırırız. Ankara: Akçağ Yayınları.
2. Aslanoğlu, İ. (1964). Âşık Veysel. Sivas: Milli Eğitim Müdürlüğü Halk Eğitim Yayınları.
3. Âşık Veysel. (2019). Dostlar Beni Hatırlasın. (S. Koz, Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. Atmaca, S. (2025). Âşık Veysel’in gönül gözünde açan çiçekler. International Journal of Filologia, (13), 14-23.
5. Bakırcıoğlu, N. Z. (2022). Yunus Emre Divanı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
6. Bakiler, Y. B. (1989). Âşık Veysel/ Hayatı ve Şiirleri. Ankara: Tercüman Yayınevi.
7. Bilgin, A. (2007). Osmanlı Şiirinde “Ölmeden Önce Ölme” Temi. Kubbealtı Akademi Mecmuası, (142), 42-53.
8. Cebecioğlu, E. (1997). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber yayınları.

9. Cevizci, A. (1997). Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Ekin Yayınları.
10. Çağrıcı, M. (1995). Fazilet. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (12), 168-271).
11. Demirel, M. ve Batmaz, O. (2024). Âşık Veysel’in şiirlerinin Hayat Bilgisi Dersi öğretim programına yansımaları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE), 13 (4), 1532–1546.
12. Demirpolat, E. ve Ülger, M. (2024). Türk-İslam Filozoflarının Ahlaka Dair Görüşleri. İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi. (İ. Erdoğan, - E. Demirpolat, Edt.). İstanbul: Lisans Yayıncılık.
13. Eliade M. (1992). İmgeler ve Simgeler. (M. Ali Kılıçbay, Çev.). Ankara: Gece Yayınları.
14. Erdoğan, İ. (2002). Seyyid Seyfullah Kasım Efendi (ö. 1010/1601) ve Miftah-ı Vahdet-i Vücud'' Adlı Risalesi. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi. III (8), 47-61.
15. Gümüş, İ. (2019). Âşık Veysel’in “Kara Toprak” şiirine ontolojik bir yaklaşım. Hitit Üniversitesi Sos-yal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 12 (1), 176-187. doi: 10.17218/hititsosbil.516787.
16. İnan, A. (1976). Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: MEB Yayınları.
17. Kaşgarlı Mahmud. (2014). Dîvânu Lugâti’t-Türk. (A. B. Ercilasun ve Z. Akkoyunlu, Haz.). Ankara: TDK Yayınları. Kaya, D. (2011). Âşık Veysel. Ankara: Akçağ Yayınları.
18. Kerimoğlu, Ö. (2025). Ahlak Felsefesi Yazıları. Ankara: İlahiyat Yayınları.
19. Kömürcü, İ. (2025). Toplumsal Bellek İnşası Ve Sürdürülmesinde Âşık Veysel’in Rolü. Folk-lor/Edebiyat. 31 (122), 413-432.
20. Kurtoğlu, F. S. (2017). Âşık Veysel’in Şiirlerini Değerler Eğitimi Açısından Okumak. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (83), 101-123.
21. Öğel, B. (2014). Türk Mitolojisi. C. 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
22. Özen, K. (1998). Âşık Veysel Selam Olsun Kucak Kucak. Sivas: Dilek Ofset Matbaacılık.
23. Öztel, A. (2020). “İnsan Nedir?” Konferansı, Tahsin Görgün. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. (17), 174-180.
24. Öztelli, C. (1992). Yunus Emre Bütün Şiirleri. İstanbul: Özgür Yayın Dağıtım.
25. Öztürk Aykaç, N. (2024). Âşık Veysel’in Hayatı Ve Şiirlerinden Hareketle Toplumsal Eşit(Siz)Lik Ve Tabakalaşma. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 8 (2), 1014-1043.
26. Şenocak, E. (2021). Âşık Veysel Şiirlerinde Toprak Ana. Turkish Studies. (12), 503-518.
27. Toprakkaya, A. (2013). Âşık Veysel’in “Güzelliğin On Para Etmez” Adlı Şiiri’ne Felsefi Açıdan Bir Bakış. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (67), 89-102.