Stereotipler; basitleştirici, sınıflandırıcı, sınırlayıcı ve aynı zamanda genelleştirici kalıp düşünceler çıktısıdır. Kalıp düşüncelerin hareket alanında ise mutlaka bir merkez ve hedef konumu bulunur. Stereotipler bu noktada iki işlev üstlenerek merkezi oluşturan hem “biz” grubunu hem de “hedef konumu” niteler. Araştırma, Türkçedeki cinsiyet stereotiplerinin erişilebilir en eski kaynaklar üzerinden söyleme dayalı temel referans noktalarının anlaşılması amacıyla yapılmıştır. Çalışmada Türkçenin kadim dil yadigârlarından biri olan Bilge Kağan Yazıtı'ndaki cinsiyet stereotipleri ayrıştırılmış, elde edilen veriler metin odaklı söylem analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Yazıtta kullanılan dil birimlerinin cinsiyet stereotiplerini nasıl şekillendirdiği, cinsiyet temsilleri üzerinden güç ilişkileri ve ideolojik yapıların nasıl ifade edildiği, hangi dil ve söylem yapılarıyla kurulduğu ve toplumsal cinsiyet rollerini nasıl yansıttıkları incelenmiştir. Araştırma sonucunda erkek ve kadınların cinsiyete dayalı hangi rollerle ilişkilendirildikleri, stereotiplerin birbirleri arasındaki geçişkenliği, fark ve benzerlikleri, toplumsal hiyerarşiyi ve liderlik yapısını desteklemedeki etkileri irdelenmiştir. Böylelikle elde edilen veriler üzerinden Türkçenin cinsiyet stereotiplerini oluşturmadaki tarihî eğilimlerine yönelik metin odaklı bazı görüşlerin ortaya konulması sağlanmıştır.

Yıl 2026, Cilt: 24 Sayı: 1, 30 - 43, 27.03.2026

Hamza Havuz

https://izlik.org/JA98FA22MW

Öz

Stereotypes are simplified, classifying, limiting, and generalizing patterns of thought. These patterns always involve a central position and a target within their operational framework. Stereotypes, in this context, serve a dual function by characterizing both the central "we" group and the "target" position. This study aims to investigate the discursive reference points of gender stereotypes in Turkish through the oldest accessible sources. The research examines gender stereotypes in the Bilge Kağan Inscription, one of the ancient linguistic legacies of Turkish, analyzing the findings using a text-focused discourse analysis method. It explores how linguistic elements in the inscription shape gender stereotypes, how power relations and ideological structures are expressed through gender representations, and how these structures reflect gender roles. The study also addresses the roles associated with men and women, the transitions, differences, and similarities between stereotypes, and their influence on social hierarchy and leadership structures. The findings provide text-oriented insights into the historical tendencies of Turkish in forming gender stereotypes.

Anahtar Kelimeler

Turkish Language , Linguistics , Discourse , Bilge Kagan , Gender Stereotypes

Bilge Kağan Yazıtı’ndaki Cinsiyet Stereotiplerinin Metin Odaklı Söylem Analizi

https://izlik.org/JA98FA22MW

Öz

Stereotipler; basitleştirici, sınıflandırıcı, sınırlayıcı ve aynı zamanda genelleştirici kalıp düşünceler çıktısıdır. Kalıp düşüncelerin hareket alanında ise mutlaka bir merkez ve hedef konumu bulunur. Stereotipler bu noktada iki işlev üstlenerek merkezi oluşturan hem “biz” grubunu hem de “hedef konumu” niteler. Araştırma, Türkçedeki cinsiyet stereotiplerinin erişilebilir en eski kaynaklar üzerinden söyleme dayalı temel referans noktalarının anlaşılması amacıyla yapılmıştır. Çalışmada Türkçenin kadim dil yadigârlarından biri olan Bilge Kağan Yazıtı'ndaki cinsiyet stereotipleri ayrıştırılmış, elde edilen veriler metin odaklı söylem analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Yazıtta kullanılan dil birimlerinin cinsiyet stereotiplerini nasıl şekillendirdiği, cinsiyet temsilleri üzerinden güç ilişkileri ve ideolojik yapıların nasıl ifade edildiği, hangi dil ve söylem yapılarıyla kurulduğu ve toplumsal cinsiyet rollerini nasıl yansıttıkları incelenmiştir. Araştırma sonucunda erkek ve kadınların cinsiyete dayalı hangi rollerle ilişkilendirildikleri, stereotiplerin birbirleri arasındaki geçişkenliği, fark ve benzerlikleri, toplumsal hiyerarşiyi ve liderlik yapısını desteklemedeki etkileri irdelenmiştir. Böylelikle elde edilen veriler üzerinden Türkçenin cinsiyet stereotiplerini oluşturmadaki tarihî eğilimlerine yönelik metin odaklı bazı görüşlerin ortaya konulması sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili , Dilbilim , Söylem , Bilge Kağan , Cinsiyet Stereotipleri

Etik Beyan

Çalışma, Etik Onayı gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Açıl, O. (2016). İlk Türk Devletlerinde Kadın Algısı ve Kadın Hakları. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (3), 63-72. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/rteusbe/issue/26017/502327
• Althusser, L. (1971). Ideology and Ideological State Apparatuses. In Lenin and Philosophy and Other Essays (pp. 85–126). New Left.
• Batur, Z., & Yıldırım, G. (2013). Orhun Yazıtlarında Anlama ve Anlatma Becerileri. Turkish Studies, 8 (4). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4403
• Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2018). "Didot Family". Encyclopedia Britannica, 1 Jun. 2018, Retrieved from https://www.britannica.com/topic/Didot-family.