İSTANBUL KENT İÇİ ULAŞIMDA SİSTEM TARTIŞMASI: 1961–1974 ARASINDA OTOBÜS VE TROLEYBÜS MODLARININ VERİMLİLİK TEMELLİ KARŞILAŞTIRMASI

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 4, 458 - 490, 29.12.2025

Murat Arısal

Öz

1940’lı yılların sonlarından itibaren İstanbul’un kent içi ulaşım politikalarında gözlemlenen yön değişikliği, raylı sistemlerin giderek tasfiye edilmesi ve yerine lastik tekerlekli taşıma sistemlerinin ikame edilmesiyle somutlaşmıştır. Bu dönüşüm sürecinde, özellikle 1961–1974 yılları arasında otobüs ve troleybüs sistemleri, kentsel ulaşımın temel omurgasını oluşturmuştur. Kamu otoritesi eliyle organize edilen bu iki sistem arasında işlevsel ve yapısal belirgin farklar bulunmaktadır. Bu çalışma, söz konusu dönemde İstanbul'da eş zamanlı olarak işletilen otobüs ve troleybüs sistemlerini karşılaştırmalı bir çerçevede ele almakta; arşiv belgeleri, işletme verileri ve dönemsel raporlar ışığında verimlilik, maliyet etkinliği, yolcu memnuniyeti gibi temel göstergeler üzerinden kapsamlı bir analize tabi tutmakta ve her iki sistemin zayıf ve üstün yanlarını ortaya çıkarmaktadır. Bu bağlamda çalışma, İstanbul özelinde geçmiş ulaşım tercihlerini yeniden değerlendirme imkânı sunarken, günümüz kent içi ulaşım politikalarına da tarihsel bir perspektif kazandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Otobüs , Troleybüs , Ulaşım , İstanbul Ulaşım , İktisat Tarihi

THE SYSTEM DEBATE IN ISTANBUL CITY TRANSPORTATION: A COMPARISON OF THE EFFICIENCY OF BUS AND TROLLEYBUS MODELS BETWEEN 1961 AND 1974

Öz

The shift in Istanbul's urban transport policies observed since the late 1940s has been reflected in the gradual phasing out of rail systems and their replacement with rubber-tyred transport systems. During this transformation process, particularly between 1961 and 1974, bus and trolleybus systems formed the backbone of urban transportation. There were significant functional and structural differences between these two systems, which were organised by public authorities. This study examines the bus and trolleybus systems that operated simultaneously in Istanbul during the period in question within a comparative framework; it provides a comprehensive analysis based on archival documents, operational data, and periodical reports, focusing on key indicators such as efficiency, cost-effectiveness, and passenger satisfaction, and highlights the strengths and weaknesses of both systems. In this context, the study offers an opportunity to re-evaluate past transportation preferences specific to Istanbul, while also providing a historical perspective on contemporary urban transportation policies.

Anahtar Kelimeler

Bus , Trolleybus , Transportation , Istanbul Transportation , Economic History

Kaynakça

• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1951). 1950 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri, İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1963). 1962 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri, İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1964). 1963 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri, İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1967). 1966 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri, İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.