Edirne’deki 15. Yüzyıl Camilerinin Bahçe Tasarımı ve Tarihsel Kimliğin Korunması Üzerine Bir Araştırma

Günümüzde Edirne’deki cami bahçelerinde dikkat çeken tekdüzeleşme, özgün koruma yaklaşımlarından uzaklaşıldığını düşündürmektedir. Bu çalışma, Edirne’de 15. yüzyılda inşa edilen cami bahçelerinin tasarım anlayışını belirlemeyi ve bu alanların erken Osmanlı dönemine ait tarihsel peyzaj kimliğini ne ölçüde sürdürdüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında günümüze ulaşan 22 cami bahçesi; tasarım ilkeleri (sadelik, simetri, doğayla uyum), yapı-bahçe ilişkisi (revak düzeni), su öğeleri, yapısal öğeler ve bitkisel kompozisyon açısından incelenmiştir. Yöntem olarak literatür temelli kriterler doğrultusunda oluşturulan karşılaştırmalı değerlendirme matrisi, saha gözlemleri ve plan şemalarıyla desteklenmiştir. Bulgular, bahçelerin önemli ölçüde sade, doğayla uyumlu ve işlevsel bir mekânsal kurguya sahip olduğunu; su öğeleri, hazire alanları ve bitki türleri bakımından tarihsel süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte zemin kaplamaları ve donatı elemanlarında çağdaş müdahalelere bağlı dönüşümler saptanmıştır. Çalışma, Edirne örneği üzerinden 15. yüzyıl cami bahçelerinin özelliklerini ve dönemsel yansımalarını ortaya koyarak, erken Osmanlı bahçe anlayışının sürekliliğini bütüncül bir çerçevede değerlendirip literatüre özgün katkı sunmaktadır.

The currently noticeable uniformity in the mosque gardens of Edirne suggests a departure from original conservation approaches. This study aims to identify the design principles of mosque gardens built in Edirne in the 15th century and to reveal the extent to which these areas have preserved their historical landscape identity from the early Ottoman period. Within the scope of the research, 22 mosque gardens that have survived to the present day were examined in terms of design principles (simplicity, symmetry, harmony with nature), the relationship between the building and the garden (arcade arrangement), water elements, the presence of a hazire (cemetery), structural fixtures, and plant composition. The method employed was a comparative evaluation matrix based on literature-based criteria, supported by field observations and plan diagrams. The findings reveal that the gardens are largely simple, harmonious with nature, and functionally designed; they show historical continuity in terms of water features, hazire areas, and plant species. However, changes due to contemporary interventions in ground coverings and fixtures were also identified. By revealing the fundamental characteristics and periodical reflections of 15th-century mosque gardens through the example of Edirne, this study comprehensively evaluates the continuity of early Ottoman garden design and contributes original insights to the literature.