Dijital Çağda Gazzâlî’nin İlcâm İlkesinin İmkânı Üzerine Bir İnceleme

This study examines how al-Ghazālī’s principle of iljām, as formulated in his work Iljām al-ʿAwāmm ʿan ʿIlm al-Kalām, can be reinterpreted in the context of the digital age. The aim of the study is to discuss the possibility of this principle—originally intended to regulate the transmission of knowledge according to the audience’s level of understanding in the classical period—in the face of the new audience structure emerging within contemporary digital communication environments. Employing a qualitative methodology, the study first analyzes al-Ghazālī’s conception of iljām through conceptual and textual analysis and then evaluates the effects of digital communication environments on the circulation of religious knowledge. The analysis demonstrates that characteristics of digital platforms, such as speed, fragmentation, and loss of context, can transmit complex theological debates to broad and unprepared audiences, thereby leading to confusion of meaning. In this regard, the article proposes reinterpreting iljām not as a prohibition that restricts knowledge, but as a communicative principle advocating the gradual, contextualized, and responsible presentation of religious knowledge according to the audience. Accordingly, the study aims to offer a normative framework for addressing the communicative challenges faced by kalām thought in the digital age.

Bu çalışma, Gazzâlî’nin İlcâmü’l-avâm an ilmi’l-kelâm adlı eserinde temellendirdiği ilcâm ilkesinin dijital çağ bağlamında nasıl yeniden yorumlanabileceğini incelemektedir. Çalışmanın amacı, klasik dönemde muhatabın seviyesine göre bilgi aktarımını düzenleyen bu ilkenin, günümüzde dijital iletişim ortamlarında ortaya çıkan yeni muhatap yapısı karşısındaki imkânını tartışmaktır. Araştırma nitel yöntemle yürütülmüş ve öncelikle Gazzâlî’nin ilcâm anlayışı kavramsal ve metinsel analiz yoluyla incelenmiş, ardından dijital iletişim ortamlarının dinî bilginin dolaşımı üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Analiz, dijital platformların hız, parçalanma ve bağlam kaybı gibi özelliklerinin kelâmî tartışmaları geniş ve hazırlıksız kitlelere ulaştırarak anlam karmaşasına yol açabildiğini göstermektedir. Bu çerçevede makale, ilcâmı bilgiyi sınırlayan bir yasaklama olarak değil, dinî bilginin muhataba göre kademeli, bağlamlı ve sorumlu biçimde sunulmasını öngören bir iletişim ilkesi olarak yeniden yorumlamayı önermektedir. Böylece çalışma, kelâm düşüncesinin dijital çağdaki iletişim sorunlarına yönelik normatif bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.