Türk Müzik Kuramı Geleneğinde Hafîf Remel/Semâî’den Aksaksemâî’ye Usûl Dönüşüm

Bu çalışma, müzik kuramı geleneğinde ritim ve usûl kavramlarının tarihsel gelişimini, Hafîf Remel/Semâî anlayışından Aksaksemâî usûlüne uzanan dönüşüm hattı üzerinden incelemektedir. El-Kindî ve Fârâbî tarafından üç zamanlı döngüsel bir yapı olarak tanımlanan Hafîf Remel, İbn Sînâ’nın vezin ve taḍʿîf kavramları çerçevesinde iç sürelerin genişletilmesine elverişli bir ritmik model hâline gelmiştir. Bu genişleme, üçlü zaman örgüsünün 2+1+2 biçiminde asimetrik iç bölünmelere ayrılarak beş zamanlı yapılara evrilebilmesine teorik bir zemin sunmuştur. Urmevî’nin Kitâbü’l-Edvâr’ında Hafîfû’r- Remel’in on zamanlı bir usûl olarak sistemleştirilmesi ve Türkî-i serʿî ile ilişkilendirilmesi ise Türk müziği nazarî geleneğinde Aksaksemâî anlayışının kuramsal kökenlerini belirginleştirmiştir. Ayrıca Ali Ufkî’nin Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz adlı eserinde “çalgısal semâî” ve “sözel semâî” başlıkları altında yer alan eser çeşitliliği ve kullanılan işaretler, “semâî” teriminin başı ve/veya sonu üç zamanlı usûlleri kapsayan üst bir kategori (usûl kütüğü) olarak kullanılmış olabileceğini düşündürmektedir. Bu çerçevede çalışma, Aksaksemâî usûlünün farklı kaynaklarda tanımlanma biçimlerini karşılaştırmalı biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır.

This study examines the historical development of rhythm and usûl concepts within the music theory tradition, focusing on the transformation from Hafîf Remel/ Semâî to the Aksaksemâî usûl. In the ninth century, al-Kindî and al-Fârâbî defined Hafîf Remel as a three-beat cyclical rhythmic structure; within Ibn Sînâ’s frame work of vezin and taḍʿîf, it became a model allowing the expansion of internal durations. This theoretical flexibility provides a basis for the evolution of ternary time organization in to five-beat structures through asymmetrical divisions such as 2+1+2. Safiyüddin Abdülmü’min Urmevî’s Kitâbü’l-Edvâr systematizes Hafîfû’r-Remel as a ten-beat usûl and associates it with Türkî-i serʿî, clarifying the theoretical foundations of the Aksak Semâî within Turkish music theory. Additionally, evidence from Ali Ufkî’s Hâzâ Mecmûʿa-i Sâz ü Söz suggests that semâî functioned as an overarching category encompassing usûls structured around triple-time patterns.