Tarihsel ve Kültürel Veriler Işığında Neapolis Nekropolisi’nden Bir Mürekkep Hokkası

Öz

Mürekkep, antikçağdan itibaren kelimelerin, resim ve çizimlerin aktarılması için kullanılan, köklü ve önemli bir malzemedir. Yazı takımlarının bir parçası olan mürekkep hokkaları” ise, önceleri deniz kabuklularından, sonraları pişmiş toprak, cam, fayans veya metal gibi malzemelerden imal edilmiştir. Neapolis antik kenti nekropolisinde, 2010 yılında yapılan kurtarma kazısı ile gün yüzüne çıkartılan oda mezardan, bir adet pişmiş toprak mürekkep hokkası ele geçmiştir. Eser, mezar sahibinin okuryazar bir kişi olduğunu ve toplumdaki olası önemine dair etkiyici bir kanıttır. Hokkanın ağız tablasının ortasında bir boşluk bulunmaktadır (melandokhe) ve kenarları yivlidir. Eser üzerinde mürekkep kalıntıları da oldukça net bir şekilde izlenmektedir. Nadir bulunan bu eserin, Neapolis’ten ele geçmesi önemlidir. Eserin cam, bronz, fayans ve pişmiş topraktan yapılmış benzerleri ve dönemsel özellikleri de dikkate alınarak yapılan analojik değerlendirmeler sonucunda, MS 1-2. yüzyıla tarihlendirilebileceği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Neapolis
• Nekropol
• Roma Dönemi
• Yazı Araç-Gereçleri
• Mürekkep Hokkası

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Makalede herhangi bir etik ihlal yoktur.

Teşekkür

Sayın editör ve editör yardımcılarına teşşekür eder, iyi çalışmalar dilerim.

An Inkwell from the Neapolis Necropolis in the Light of Historical and Cultural Data

Öz

Ink is a long-established and important material that has been used to transfer words, pictures and drawings since antiquity. Inkwells, which are part of writing sets, were originally made of shellfish, and later of materials such as terracotta, glass, faience or metal. A terracotta inkwell was recovered from a chamber tomb unearthed during a rescue excavation in the necropolis of the ancient city of Neapolis in 2010. The artifact is an impressive proof of the grave owner's literacy and possible importance in the society. The inkwell has a cavity in the center of the rim (melandokhe) and the sides are grooved. Remains of ink are also clearly visible on the artifact. It is important that this rare artifact was recovered from Neapolis. Based on analogical evaluations of the artifact with its glass, bronze, faience and terracotta counterparts and period characteristics, it is concluded that it can be dated to the 1st-2nd century CE.

Anahtar Kelimeler

• Neapolis
• Necropolis
• Roman Period
• Writing Instruments
• Inkwell

Kaynakça

1. Alova E. 2013, Latince Türkçe Sözlük. İstanbul.
2. Akdeniz E. 2002, “Büyük Menderes Havzasında Prehistorik Yerleşim Dokusu”. Belleten LXVI 245, 1-36.
3. Akkurnaz S. & Çorbacıoğlu Y. 2021, “Aydın’daki Antik Yerleşimler”. Eds. S. Akkurnaz & Y. Çorbacıoğlu, Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri. İstanbul, 6-54.
4. Amitai-Preiss N. & Gendelman P. & Chalaf O. & Shapiro A. 2023, “A Terracotta Pen-and-Inkwell Case from Jerusalem”. Atiqot 110, 209-228.
5. Atılgan M. 2006, “Antik Çağın En Önemli Yazı Malzemesi: Papirüs”. Bilgi Dünyası 7/2, 293-312.
6. Avli A. 2020, Neapolis Nekropolünden İki Oda Mezar ve Buluntuları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
7. Aydın Tavukçu Z. 2019, “Neapolis Nekropolü’nden Bir Bronz Kandil”. Eds. O. Çoban et al., Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler 2, 171-180.
8. Aydın Tavukçu Z. & Avli A. 2021, “Neapolis Nekropolünden Bir Grup Altın Epistomion”. Eds. A. Y. Mehme & B. Can & M. Işıklı, Anadolu Arkeolojisiyle Harmanlanmış Bir Ömür Mehmet Karaosmanoğlu’na Armağan. Ankara, 67-90.

9. Aydın Tavukçu Z. & Avli A. 2022, “Neapolis Nekropolü’nden Cam Eserler”. OÜSOBİAD 12/2, 569-592. Baraldi P. & Moscardi G. & Bensi P. & Aceto M. & Tassi L. 2009, “An Investigation of the Palette and Techniques of Some High Medieval Codices By Raman Microscopy”. MORANARTD d.o.o. 6, 163-168. Bar-Yosef O., Tchernov E., Marks A. E.. Epstein C.. Amiran R.. Yeivin Z.. Kochavi M.. Biran A., Oren E. D., Netzer E., Stern E., Aharoni Y., Kempinski A., Fritz V., Mazar A., Ussishkin D., Meshel Z., Sass B., Van Beek G. W., Eitan A., Dothan M., Vitto F., Meyers E. M., Strange J. F., Bull R., Elgavish J. & Broshi M. 1974, “Notes and News”. Israel Exploration Journal 24 3/4, 252-286.
10. Birsel İ. 2015, Karia Mezar Mimarisi: Klasik Dönem Öncesi. Izmir.
11. Božič D. & Feugère M. 2004. “Les instruments de l'écriture”. Gallia 61, 21-41.
12. Chatterjee P. 2014-2015, “The gifts of the Gorgon: A close look at a Byzantine inkpot”. RES 65-66, 210-221.
13. Christiansen T., Cotte M., Nolf W.d., Mouro E., Reyes-Herera J., Meyer S. d., Vanmeert F., Salvado N., Gonzalez V., Lindelof P. E., Mortensen K., Ryholt K., Janssens K. & Larsen S. 2020, “Insights into the Composition of Ancient Egyptian Red and Black Inks on Papyri Achieved by Synchrotron-Based Microanalyses”. Proceedings of the National Academy of Sciences 117/45, 27825-27835.
14. Çelgin G. 2024, Eski Yunanca Türkçe Sözlük, Istanbul.
15. Çörtük U. 2007, “Kuzey Karia Akçay (Harpasos) Vadisi Mimarisi Hakkında Bir Araştırma”. Eds. Z. Çizmeli Öğün, A. K. Binici, M. Oral & R. T. Polat, III-IV. Ulusal Arkeolojik Araştırmalar Sempozyumu, Anadolu/Anatolia Ek Dizi No.2/Supplement Series 2, 37-60.
16. Dağtaş L. 2019, “Anadolu’da Tabakçılık Karatabak Zanaatı ve Parşömen”. Eds. B. Türkmen, F. Kurunaz, N. Ermiş & Y. Ekinci Danışan, II. Uluslararası Bergama Sempozyumu, 9-10 Mayıs, 2013 Bergama’nın Üstün Evrensel Değerleri, Antik Çağda Sağlık ve Bergamalı Galenos, Kültürlerin Aktarım Aracı Parşömen. İzmir, 293-302.
17. Demirel Gökalp Z. 2021, “Amorium Kazılarında Bulunan Styluslar”. TÜBA-KED 23, 99-117.
18. Demiriş B. 1995, Eskiçağ’da Yazı Araç ve Gereçleri. İstanbul.
19. Eiseman C. J. 1975, “Classical Inkpots”. American Journal of Archaeology 79/4, 374-375.
20. Erlich A. 2017, “Happily Ever After? A Hellenistic Hoard from Tel Kedesh in Israel”. American Journal of Archaeology 121/1, 39-59.
21. Gavrilaki I. & Tzifopoulos Y. Z. 1998, “An “Orphic-Dionysiac” Gold Epistomion from Sfakaki near Rethymno”. Bulletin de correspondance hellenique 122/1, 343-355.
22. Ghigo T. & Rabin I. & Buzi P. 2019, “Black Egyptian Inks in Late Antiquity: New Insights on their Manufacture and Use”. Archaeological and Anthropological Sciences 12/70, 1-14.
23. Goranson S. 1991, “Further Qumran Archaeology Publications in Progress”. The Biblical Archaeologist 54/2, 110-111.
24. Gül M. 2022a, “Antik Çağ’da Styloslar ve Nif Dağı Kazısı Örnekleri”. MASROP E-Dergi 16/1, 16-28.
25. Gül M. 2022b, MÖ 1. Binden Roma İmparatorluk Dönemi Sonuna Kadar Anadolu’da Stylus. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Trakya Üniversitesi. Edirne.
26. Hassaan G. A. 2018, “Mechanical engineering in Ancient Egypt, Part 62: Papyrus Industry”. International Journal of Emerging Engineering Research and Technology 6/1, 7-17.
27. Ignatiadou D. 2017, “Bronze Medical and Writing Cases in Classical and Hellenistic Macedonia”. Eds. J. M. Daehner, K. Lapatin & A. Spinelli, Artistry in Bronze, The Greeks and Their Legacy XIXth International Congress on Ancient Bronzes. Los Angeles, Califaornia, 260-267.
28. Kelly-Simpson W. 2003. The literature of Ancient Egypt, an anthology of stories, instructions, stelae, autobiographies, and poetry, Vol. 3. (Translated by R. T Ritner, VA Tobin, E. Wente). New Haven & London.
29. Kidd S. 2013, “Written Greek but drawn Egyptian: Script changes in a bilingual dream papyrus”. Eds. K. E. Piquette et al. Writing as Material Practice - Substance, Surface and Medium. London, 239-252.
30. Kohlert-Németh M. 1990, Archäologische Reihe Römische Bronzen II, aus Nida-Heddernheim Fundsachen aus dem Hausrat, Auswahlkatalog. 14. Museum für Vor-und Frühgeschichte-Archäologisches Museum-im Auftrag des Dezernats Kultur und Freizeit der Stadt. Frankfurt am Main.
31. Küçükören C. C. 2010, Ege’de Bir Anadolu Uygarlığı “Karia”. İstanbul.
32. Liddell H.G. & Scott R. 1882, A Greek-English Lexicon. Oxford.
33. Lightfoot C. 2013, “Write or Light? Roman Glass Inkwells and Lamps”. Eds. M. Tekocak, K. Levent Zoroğlu’na Armağan/ Studies in Honor of K. Levent Zoroğlu. İstanbul, 425-432.
34. Magie D. 2002, Anadolu’da Romalılar, Batı Anadolu ve Zenginlikleri. İstanbul.
35. Martini A. 2018, “Et ecce vir, […] qui habebit atramentarium in dorso suo (Ezechiele, IX, 11)”. Bullettino della Commissione Archeologica Comunale di Roma 119, 29-38.
36. Marwan D. & Eldin M. N. & Aboudy E. O. 2022, “The utilization of the bivalve shells as pallets in Ancient Egypt”. Journal of the Faculty of Archeology 25, 3-25.
37. Molina A. M. 2010, “Miscellanea Epigraphica Saguntina, Caue Manes”. Eds. Oroval X. M. & X. R. Veiga, Hicine Achilles est? Immo eius frater est! Sagvntına VI. Sagunto, 4-10.
38. Özer E. & Doksanaltı E. M. 2017, “Aizanoi Kuzey Nekropolis’te Bulunan Bir Mezarı Anlamak, Okumak ve Yorumlamak: Heraklesli Mezar”. Cedrus V, 287-300.
39. Ramsay W. M. (Tran. M. Pektaş). 1960, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. Ankara.
40. Rasmussena K. L., Tenoriob A. L., Bonaduceb I., Colombinib M. P., Biroloc L., Galanoc E., Amoresanoc A., Doudnad G., Bonda A. D., Palleschie V., Lorenzettie F. G., Legnaiolie G. S. & Plichth J. V. D. & Gunneweg İ. J. 2012, “The constituents of the ink from a Qumran inkwell: new prospects for provenancing the ink on the Dead Sea Scrolls”. Journal of Archaeological Science 39, 2956-2968.
41. Rémazeilles C. & Conforto E. 2008, “A Buried Roman Bronze Inkwell: Chemical Interactions With Agricultural Fertilizers”. Studies in Conservation 53/2, 110-117.
42. Richter G. M. A. 1916, “Hellenistic and Roman Glazed Vases”. Bulletin of the Metropolitan Museum of Art 11/3, 64-66.
43. Sağlam D. 2019, “Parşömenin Tarihçesi ve Geleneksel Yapım Tekniği”. Eds. B. Türkmen, F. Kurunaz, N. Ermiş & Y. Ekinci Danışan, II. Uluslararası Bergama Sempozyumu, 9-10 Mayıs 2013, Bergama’nın Üstün Evrensel Değerleri, Antik Çağda Sağlık ve Bergamalı Galenos, Kültürlerin Aktarım Aracı Parşömen. İzmir, 244-254.
44. Sarin Ü. 2021, “Harpasa Antik Kenti”. Ed. S. Akkurnaz, Y. Çorbacıoğlu, Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri. İstanbul, 171-185.
45. Sibilia M., Stani C., Gigli L., Pollastri S., Migliori A., D’Amico F., Schmid C., Licen S., Crosera M., Adami G., Barbieri P., Plaisier J. R., Aquilanti G., Vaccari L., Buson S. & Gonzato F. 2021, “A Multidisciplinary Study Unveils The Nature of a Roman Ink of the I Century AD”. Scientific Reports 11, 7231.
46. Soslu A. 2022, “Investigation of the Historical Development of the Inkwell from Antiquity to the Present in the Light of Terracotta, Faience, Metal and Glass Artifacts”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 30, 397-415.
47. Soslu A. 2023, “On the Use of Roman Imperial Period Glass Rods in Cosmetics: Alternative Approaches to General Understanding in the Light of Archaeological Data”. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/1, 97-118.
48. Soslu A. 2024, Burdur Müzesi Cam Eserler Kataloğu, Edirne.
49. Streckert K. A. & Seevens B. 2019, “A unique Early Roman inkweel from Ancient Shiloh”. Near East Archaeological Society Bulletin 64, 51-55.
50. Şahin F. 2010, Patara Metal Buluntuları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
51. Şahin F. 2018, Patara V.2 Metal Buluntuları. İstanbul.
52. Talbert R. J. A. 2000, Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton.
53. Tekçam T. 2007, Arkeoloji Sözlüğü. İstanbul.
54. Terpstra T. T. 2014, “The Materiality of Writing in Karanis: Excavating Everyday Writing in a Town in Roman Egypt”. Aegyptus 94, 89-119.
55. Thompson N. L. 2007, Roman Art: Resource for Educators, The Metropolitan Museum of Art, New York.
56. Vrtal V. 2021, “Literacy and imitation at the meroitic royal court: A rare case of an inkwell from the palace of Amanishakhete”. Beiträge Zur Sudanforschung 13, 127-135.
57. Wise M. 1986, “Literary Sources for the History of Palestine and Syria: The Dead Sea Scrolls: Part 1. Archaeology and Biblical Manuscripts”. The Biblical Archaeologist 49/3, 140-154.
58. Yagi K. 2019, “Building a Parchment Culture in the Far East”. Eds. B. Türkmen, F. Kurunaz, N. Ermiş & Y. Ekinci Danışan, II. Uluslararası Bergama Sempozyumu, 9-10 Mayıs 2013, Bergama’nın Üstün Evrensel Değerleri, Antik Çağda Sağlık ve Bergamalı Galenos, Kültürlerin Aktarım Aracı Parşömen. İzmir, 283-292.
59. Yıldız N. 2021, Eskiçağda Yazı Malzemeleri ve Kitabın Oluşumu. Ankara.
60. Electronic Sources
61. Ateneanike. 2025 Writing Tools and technique. Access date: 04.01.2025, https://www.ateneanike.com/historia-de-roma/arte-ciencia-y-literatura/escritura/
62. The Metropolitan Museum of Art. 2024, Inkwell. Access date: 07.05.2024, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/249048?rpp=30&pg=1&ft=inkwell&pos=25.
63. The Metropolitan Museum of Art. 2024, Inkwell. Access date: 26.04.2024, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/252501?searchField=All&sortBy=Relevance&what=Inkwells&ft=*&offset=0&rpp=20&pos=7.
64. The Metropolitan Museum of Art. 2024, Inkwell. Access date: 07.05.2024, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/249364?searchField=All&sortBy=Relevance&ft=inkwell&offset=0&rpp=30&pos=29.
65. The Past. 2024, Age of ink: Inkwells and writing in Roman Britain. Access date: 25.04.2024, https://the-past.com/feature/age-of-ink-inkwells-and-writing-in-roman-britain/.