Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları

Orçun Erdoğan; Burcu Ceylan Duggan

doi:10.13113/CEDRUS.201930

Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları

Öz

Geç Antik Çağ’da Hristiyan ayinlerinin gerçekleştirildiği başlıca yapı tipi olan bazilikal planlı kiliseler, kendi içlerinde farklı çeşitlemeleri ve boyutlarıyla; yeni mekân eklemeleri, küçük değişiklikler ve tamiratlar gibi birtakım müdahalelerle, VII. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir. Doğu Roma İmparatorluğu’nun “Karanlık Çağ”ının sona ermesiyle, bu bazilikaların da çoğu yıkıntı haline gelmiş ve terk edilmiştir. Bunu izleyen dönemlerde, bazı eski yıkıntı bazilikaların içlerine küçük boyutlu ve genelde tek nefli yeni şapeller inşa edilmiştir. Bu yeni şapeller, küçük ölçekleri ve basit litürjik kurgularıyla, düzenli gerçekleştirilen büyük ayinlere hizmet edecek kapasiteye uygun tasarlanmamış görünmekte; dolayısıyla Geç Antik Çağ bazilikalarının Orta Çağ’daki bu türlü dönüşümlerinin başka gerekçeler temelinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu makalede “kilise içinde kilise” uygulaması, eski kilise alanının anlamı ve devamlılığı bağlamında tartışılmaktadır. Bu giriş niteliğindeki çalışmamız, bir yandan “kilise içinde kilise” uygulamasının altında yatan temel sebebin eski kutsal alanı canlı tutmakla ilgili olduğunu göstermişken; Lykia’da tanımlayabildiğimiz birtakım örneklerin hac, anı ve mezarlık kiliseleri işlevinde kullanılmalarının yanı sıra; bazı durumlarda küçük çaplı ve sadece belli başlı ayinlere hizmet eden şapeller olarak hizmet gördüklerine işaret etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Bazilika,Geç Antik Çağ,İkinci Kullanım,Spolia,Orta Doğu Roma,Lykia

Kaynakça

Akyürek 2005 E. Akyürek, “Bizans Dönemi Kalıntıları”. Eds. N. Çevik, B. Varkıvanç E. Akyürek, Trebenna Tarihi, Arkeolojisi ve Doğası/Its History, Archaeology and Natural Environment. Antalya (2005) 99-130.
Akyürek 2016 E. Akyürek, “Likya’da Bizans Dönemi Mimarlığı/ Byzantine Architecture in Lycia”. Eds. H. İşkan E. Dündar, Lukka’dan Likya’ya Sarpedon ve Aziz Nikolaos’un Ülkesi/From Lukka to Lycia the Land of Sarpedon and St. Nicholas. İstanbul (2016) 520-534.
Akyürek 2018 E. Akyürek, “Alakent Kilisesi: Konumu ve Mimarisi”. Ed. E. Akyürek, Alakent Kilisesi Myra’da Bir Bizans Yapısı (12. – 13. Yüzyıllar). İstanbul (2018) 59-116.
Arthur 2006 P. Arthur, Bizans ve Türk Dönemi’nde Hierapolis (Pamukkale). Çev. N. Fırat. İstanbul 2006.
Bayburtluoğlu 1983 C. Bayburtluoğlu, “Arykanda Kazıları”. Kazı Sonuçları Toplantısı V. Ankara (1983) 181-189.
Bayburtluoğlu 2004 C. Bayburtluoğlu, Lykia. İstanbul 2004.
Borchhardt 1988 J. Borchhardt, “Bericht Der Grabungskampagne in Limyra 1987”. Kazı Sonuçları Toplantısı X/2. Ankara (1988) 111-185.
Bruer – Kunze 2010 S. G. Bruer – M. Kunze, Patara I.1 Der Stadtplan Von Patara und Beobachtungen zu den Stadtmauern. İstanbul 2010.

Buchwald – Savage 2017 H. Buchwald – M. Savage, “Churches”. Ed. P. Niewöhner, The Archaeology of Byzantine Anatolia From the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks. Oxford (2017) 129-147.
Buchwald 2015 H. Buchwald, Churches EA and E at Sardis. Cambridge 2015
Ceylan – Erdoğan 2016 B. Ceylan – O. Erdoğan, “The Architecture and History of the City Basilica of Patara: A Preliminary Report on Four Seasons of Excavations”. Eds. E. Dündar, Ş. Aktaş, M. Koçak, S. Erkoç, Havva İşkan’a Armağan/ Lykiarkhissa. İstanbul (2016) 205-224.
Ceylan 2005 B. Ceylan, “Spolia: Geç Antik Dönemde Yapılar ve Yapı Elemanlarının İkinci Kullanımları”. Der. L. Özgenel, Eskiçağ’ın Mekânları Zamanları İnsanları. İstanbul (2005) 74-84.
Courtils 2003 J. D. Courtils, Ksanthos ve Letoon Rehberi. İstanbul 2003.
Çevik 2010 N. Çevik, “Myra-Demre Çevresinde Bulunan Antik Yerleşimler”. Ed. N. Çevik, Arkeolojisinden Doğasına Myra/ Demre ve Çevresi. Antalya (2010) 181-232.
Diler 1991 A. Diler, “Lykia, Olympos Dağı’nda bir Ön Araştırma”. Türk Arkeoloji Dergisi XXIX (1991) 161-175.
Elliot 1838 C. B. Elliot, Travels in the Three Great Empires of Austria, Russia, and Turkey Vol 2. London 1838.
Erdoğan 2018 O. Erdoğan, Pamphylia Lyrboton Kome Kırsal Yerleşimi: Geç Antik Çağda Yerleşim Kurgusu ve Mimarlık. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi. Antalya 2018.
Foss 1993 C. Foss, “Lycia in History”. Ed. J. Morganstern, The Fort at Dereağzı. Tübingen (1993) 5-25.
Foss 1994 C. Foss, “The Lycian Coast in the Byzantine Age”. Dumbarton Oaks Papers 48 (1994) 1-52.
Greenhalgh 1987 J. Greenhalgh, Roman Pisidia- A Study of Development and Change. Unpublished Doctoral Thesis, University of Newcastle. Newcastle 2018.
Harrison 1963 R. M. Harrison, “Churches and Chapels of Central Lycia”. Anatolian Studies 13 (1963) 117-151.
Harrison 2001 R. M. Harrison, Mountain and Plain From the Lycian Coast to the Phrygian Plateau in the Late Roman and Early Byzantine Period. Michigan 2001.
Hellenkemper – Hild 2004a H. Hellenkemper – F. Hild, Tabula Imperii Byzantini 8: Lykien und Pamhylien, Teil 1. Wien 2004.
Hellenkemper – Hild 2004b H. Hellenkemper – F. Hild, Tabula Imperii Byzantini 8: Lykien und Pamhylien, Teil 2. Wien 2004.
Hill 1996 S. Hill, The Early Byzantine Churches of Cilicia and Isauria. Variorum 1996.
Işık 2011 F. Işık, Patara: Likya Soyunun Başkenti. İstanbul 2011.
İşler 2009 B. İşler, Likya Bölgesi’nde Karabel Asarcık’taki Erken Bizans Dönemi Yerleşimi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi. Ankara 2009.
İşler 2010 B. İşler, “Myra ve Çevresinde Bizans Dönemi”. Ed. N. Çevik, Arkeolojisinden Doğasına Myra/Demre ve Çevresi. Antalya (2010) 233-255.
İşler 2016 B. İşler, “Orta Likya Bölgesi’nde Yeni Bir Keşif: Günağı Kilisesi”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 25 (2016) 363-392.
Kolb 2008 F. Kolb, Burg-Polis-Bischofssitz. Mainz am Rhein 2008.
Mango 2013 C. Mango, The Art of the Byzantine Empire 312-1453 Sources and Documents. Toronto 2013.
Mathews 1971 T. F. Mathews, The Early Churches of Constantinople: Architecture and Liturgy. Pennsylvania 1971.
Morganstern 1993 J. Morganstern, “The Fort: Description and Analysis”. Ed. J. Morganstern, The Fort at Dereağzı and other Material Remains in its Vicinity: From Antiquity to the Middle Ages. Germany (1993) 27-64.
Özkan 2015 H. Özkan, “Patara’da 1989-1990 Yıllarında Kazılan Bizans Kiliseleri”. Eds. H. İşkan F. Işık, Patara VII.1/Kum’dan Kent’e Patara Kazılarının 25 Yılı/ From Sand into a City 25 Years of Patara Excavations. İstanbul (2015) 451-461.
Öztaşkın – Sertel 2017 G. K. Öztaşkın – S. Sertel, “Olympos Piskoposluk Kilisesi’ndeki Nef Ayrımı Düzenlemeleri ve Levha Yanı Uygulaması”. Adalya 20 (2017) 357-372.
Öztaşkın 2012 G.K. Öztaşkın, “Yanartaş (Khimera)’taki Bizans Dönemi Bazilikası”. Eds. K. Dörtlük, T. Kahya, R. B. Seyhan T. Ertekin, Uluslararası Genç Bilimciler Buluşması I: Anadolu Akdenizi Sempozyumu. İstanbul (2012) 313-327.
Öztaşkın 2013 G. K. Öztaşkın, Olympos Antik Kenti Episkopeion Yapı Topluluğu. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi. Eskişehir 2013.
Parman et al. 2006 E. Parman, A. Orhan, Y. O. Uçkan, E. Uçkan, Y. Mergen, E. Uğurlu, A. N. Topoğraf, S. Evcim, G. Öztaşkın, M. Bursalı, H. Yeşilova, Z. D. Gökalp – Z. Kaya, Lykia’da Bir Korsan Kenti Olympos. İstanbul 2006.
Patricios 2014 N. N. Patricios, The Sacred Architecture of Byzantium: Art, Liturgy and Symbolism in Early Christian Churches. London 2014.
Pena 1997 I. Pena, The Christian Art of Byzantine Syria. Madrid 1997.
Peschlow 2006 U. Peschlow, “Dividing Interior Space in Early Byzantine Churches: The Barriers Between the Nave and Aisles”. Ed. S. E. J. Gerstel, Thresholds of the Sacred: Architectural, Art Historical, Liturgical and Theological Perspectives on Religious Screen, East and West. Washington (2006) 53-71.
Peschlow 2015 U. Peschlow, “The Cemetery Church at the Tepecik Necropolis of Patara A Preliminary Report”. Eds. H. İşkan F. Işık, Patara VII.1/ Kum’dan Kent’e Patara Kazılarının 25 Yılı/ From Sand into a City 25 Years of Patara Excavations. İstanbul (2015) 463-473.
Saradi 1997 H. Saradi, “The Use of Ancient Spolia in Byzantine Monuments: The Archaeological and Literary Evidence”. International Journal of the Classical Tradition 3/4 (1997) 395-423.
Severin – Grossman 2003 H. G. Severin – P. Grossman, Frühchristliche und Byzantinische Bauten im Südöstlichen Lykien. Tübingen 2003.
Smith 1990 J. C. Smith, “Form and Function of the Side Chambers of Fifth- and Sixth- Century Churches in Ravenna”. Journal of the Society of Architectural Historians 49/2 (1990) 181-204.
Taft 1992 R. F. Taft, The Byzantine Rite: A Short History. Minnesota 1992.
Tekinalp 2000 V. M. Tekinalp, Geç Antik Dönem Sonrasında ve Ortaçağ’da (M.S. 4.- 14. y.y.) Andriake Kenti. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi. Ankara 2000.
Thurston et al. 1990 J. H., S. J., D, Attwater, Butler’s Lives of the Saints Complete Edition. Westminster, Maryland 1990.
Varalis 2006 Y. D. Varalis, “Prothesis and Diakonikon: Searching the Original Concept of the Subsidiary Spaces of the Byzantine Sanctuary”. Ed. A. Lidov, Hierotopy: the Creation of Sacred Spaces in Byzantium and Medieval Russia. Moscow (2006) 282-298.
Yıldırım 2013 Ş. Yıldırım, Side Antik Kentinin Bizans Dönemi Dini Mimarisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi. Eskişehir 2013.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Arkeoloji

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Orçun Erdoğan ^* Bu kişi benim
0000-0001-6747-0136

Burcu Ceylan Duggan
0000-0003-4164-4657

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2019

Gönderilme Tarihi

10 Nisan 2019

Kabul Tarihi

24 Mayıs 2019

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2019 Cilt: 7

DOI

https://doi.org/10.13113/CEDRUS.201930

IZ

https://izlik.org/JA43RS33WS

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Erdoğan, O., & Ceylan Duggan, B. (2019). Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları. Cedrus, 7, 663-679. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.201930

AMA

1.Erdoğan O, Ceylan Duggan B. Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları. Cedrus. 2019;7:663-679. doi:10.13113/CEDRUS.201930

Chicago

Erdoğan, Orçun, ve Burcu Ceylan Duggan. 2019. “Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları”. Cedrus 7 (Haziran): 663-79. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.201930.

EndNote

Erdoğan O, Ceylan Duggan B (01 Haziran 2019) Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları. Cedrus 7 663–679.

IEEE

[1]O. Erdoğan ve B. Ceylan Duggan, “Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları”, Cedrus, c. 7, ss. 663–679, Haz. 2019, doi: 10.13113/CEDRUS.201930.

ISNAD

Erdoğan, Orçun - Ceylan Duggan, Burcu. “Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları”. Cedrus 7 (01 Haziran 2019): 663-679. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.201930.

JAMA

1.Erdoğan O, Ceylan Duggan B. Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları. Cedrus. 2019;7:663–679.

MLA

Erdoğan, Orçun, ve Burcu Ceylan Duggan. “Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları”. Cedrus, c. 7, Haziran 2019, ss. 663-79, doi:10.13113/CEDRUS.201930.

Vancouver

1.Orçun Erdoğan, Burcu Ceylan Duggan. Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları. Cedrus. 01 Haziran 2019;7:663-79. doi:10.13113/CEDRUS.201930