The Migration of Uyghur Turks from East Turkestan

Öz

ABSTRACT Throughout world history, large-scale migrations have occurred and continue to occur due to political, economic, religious, and social reasons, as well as natural events, epidemics, and fear for their lives. Migration leads to significant changes in both the history of countries and the lives of people. It also affects literature. Indeed, one of the earliest epics of the Uyghur Turks is the Epic of Migration. From the second half of the 19th century onward, the influence of China, Tsarist Russia, and later the USSR in the Turkestan region influenced the fate of the Turkic people, causing displacement of Turkic communities across a vast area. After East Turkestan was completely occupied by Manchu China in 1884, some of the Uyghur Turks migrated to the Soviet Union to survive. A part of it is also exiled to the Ili Valley. Uyghur migrations continued during the periods of Nationalist China and the Chinese Communist Government. During the Stalin era in the 1930s, there were also reverse migrations to East Turkestan. Uyghur Turks also experienced displacement within the borders of East Turkestan. Today, Uyghurs are diaspora in many countries. In their diaspora countries, they continue to pursue rights and engage in activities to inform the world about the oppression endured in their homeland. Turkey is one of the most preferred countries for Uyghurs in this wave of migration due to shared history, culture, and religion. Uyghurs in Turkey are trying to cope with migration-related problems and build a new life based on the suffering of the past. This study attempts to present the migration of Uyghurs from East Turkestan in chronological order; The diaspora activities of Uyghur Turks in Turkey, their diaspora lives, attitudes and problems were examined; and the findings are shared. Keywords: Uyghur Turks, East Turkestan, migration, diaspora, life in the diaspora.

Anahtar Kelimeler

• Uyghur Turks
• East Turkestan
• migration
• diaspora
• life in the diaspora.

Uygur Türklerinin Doğu Türkistan’dan Göçü

Öz

Dünya tarihinde politik, ekonomik, dini, sosyal sebepler; tabiat olayları, salgın hastalıklar ve can korkuyla büyük göçler yaşanmış ve yaşanmaktadır. Göçler hem ülkelerin tarihinde hem de insanların yaşamlarında büyük değişikliklere yol açar. Edebiyata da tesir eder. Nitekim Uygur Türklerinin ilk destanlarından biri de Göç Destanı’dır. 19.yüzyılın ikinci yarısından sonra Türkistan coğrafyasında Çin, Çarlık Rusyası, sonrasında SSCB, Türk milletinin kaderini etkilemiş, geniş bir coğrafyada Türk topluluklarının yer değişikliklerine sebep olmuştur. Doğu Türkistan’ın 1884’te tamamen Mançu Çin tarafından işgal edilmesiyle Uygur Türklerinin bir bölümü hayatlarını sürdürebilmek için Sovyetler Birliği’ne göç eder. Bir bölümü de İli Vadisi’ne sürülür. Uygurların göçleri Milliyetçi Çin ve Çin Komünist Hükümeti dönemlerinde de devam eder. 1930’lu yıllarda Stalin döneminde Doğu Türkistan’a ters yönlü göçler de görülür. Bir kısmı da Doğu Türkistan sınırları içinde göç etmek zorunda kalır. Uygurlar günümüzde birçok ülkede diasporadırlar. Diaspora oldukları ülkelerde de ana vatanlarında yaşatılan zulmü dünyaya duyurmak üzere hak arayışlarını sürdüren faaliyetler yürütmektedirler. Türkiye, Uygurlar için ortak tarih, kültür, din vb. sebeplerle göç dalgasında en çok tercih edilen ülkelerden biridir. Türkiye’de bulunan Uygurlar hem göçe bağlı sorunlarla baş etmeye hem de geçmişin acıları üzerine yeni bir yaşam kurmaya çalışmaktadırlar. Bu çalışmada Uygurların Doğu Türkistan’dan göçleri tarihsel sırayla verilmeye çalışılmış; Uygur Türklerinin Türkiye’deki diaspora faaliyetleri, diaspora yaşamları, tutumları sorunları irdelenmiş; elde edilen tespitler paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Uygur Türkleri
• Doğu Türkistan
• göç
• diaspora
• diasporada yaşam

Kaynakça

1. Aarif, Hina. Dystopia in Contemporary Xinjiang: Human Rights Violations Against Uyghur Muslims by China. Antalya Bilim University, Institute of Postgraduate Education, Master’s Thesis, Antalya, 2023.
2. Abdulmecid, Muhammed. “Türkiye’deki Uygur Diasporasının Çıkardığı Dergilerin İncelenmesi: ‘Dört Kulak’ Çocuk Dergisi Örneği”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 2022/19 (2022), 1-17.
3. Alptekin, İsa Yusuf. Doğu Türkistan Davası. İstanbul: Seha Yayınları, 1993.
4. Ataman, Remzi. Türkiye’de Yaşayan Doğu Türkistan Kökenli Uygur Türklerinin Sosyo-Kültürel Kimlikleri – Kayseri Örneği. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Yönetimi ABD, Sosyoloji Bilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2006.
5. Aydoğan, Zeynep. Uygur Türklerinde Modernleşme, Kimlik ve Ulus İnşası. Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Uluslararası İlişkiler ABD, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Karabük, 2023.
6. Ayup, Tohtı. Taŋrınıŋ Hükmü. Şinciang: Şinciang Halk Neşriyatı, 1993.
7. Baek, Soohye. Uyghur (Eastern Turkistan) Secessionism in the People’s Republic of China (Uygur (Doğu Türkistan) Ayrılıkçılığı). Bilkent University, Department of International Relations, Unpublished Master’s Thesis, Ankara, 2008.
8. Buğra, Zulhaya. İstanbul’a Göç Etmiş Uygurların Ailede Din Eğitimine İlişkin Görüşlerinin İncelenmesi. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri ABD, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2023.

9. Çelik, Gamze. Uygur Göçleri (Başlangıcından 13. Yüzyılın Sonuna Kadar). Sinop Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarih ABD, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2024.
10. Çevik, Başak. Uygur Türklerinin Doğu Türkistan’dan Türkiye’ye Göç Etmelerinin Sebepleri ve Yaşadıkları Sorunlar (İstanbul Alan Çalışması). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dünyası Sosyal, Ekonomik ve Siyasal İlişkiler ABD, İzmir, 1922.
11. Dolgun, Seher. Uygur Türklerinin Dini Başa Çıkma, Sıla Hasreti, Öz Değer ve Travma Sonrası Stres Düzeyleri Arasındaki İlişki. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Din Psikolojisi Bilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Elazığ, 2024.
12. Dugayli, Samet. Gülayım. Pekin: Milletler Neşriyatı, 1990.
13. Erkin, Emet. 21. Yüzyıl Uygur Dramı: Göç. Ankara: Akçağ Yayınları, 2018.
14. Gülen, Sanat. “Dilsel Çevre Açısından İstanbul’da Yaşayan Uygurlar: Zeytinburnu ve Sefaköy Örneği”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 2024/23 (2024), 9-25.
15. Karabulut, Ferhat. “Dil Ölümü Bağlamında Kayseri’de Yaşayan Uygur Toplumu”. Bilig 35 (Güz 2005), 17-47.
16. Kılıç, Suna. Uygur Türklerinin Türkiye’deki Sosyal Uyumu Bağlamında Doğu Türkistanlı STK’lar: İstanbul Örneği. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sosyoloji ABD, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
17. Kuşçu Bonnenfant, Işık. “Türkiye ve Dünyada Uygur Diasporası: Millî Kimlik Gelişimi ve Diaspora Bilincinin Oluşumu”. Türkiye Günlüğü 143 (Yaz 2020), 110-119.
18. Maitikuerban, Piding. Doğu Türkistan’da İslam Kurumları. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya, t.y.
19. Ögel, Bahattin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1971.
20. Özkan, Nevzat. “Kayseri’deki Uygur Türkleri Diasporası”. Diyalektoloji 9 (Kış 2014), 1-12.
21. Öztürk, Rıdvan. Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2010.
22. Saipedinova, Dilnaz. Uluslararası Azınlık Hakları Bağlamında Uygur Türklerinin Durumu (Türkiye, Kırgızistan ve Doğu Türkistan Örneği). Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir, 2019.
23. Soysal, Melike Merve. “Doğu Türkistanlı Kadınlar Göç ve Sosyo-Kültürel Uyum: İstanbul Örneği”. İLEM. 11. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi – Mardin, Bildiri Kitabı III, İstanbul, 2023.
24. Tanrıdağlı, Gülzade. Çağdaş Uygur Romanı (20. Yüzyıl). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Doktora Tezi, İstanbul, 1996.
25. Turan, Emine Feryal. Göçmen Kadınların Bütünleşme Sürecinde Cep Telefonu Kullanımı: Türkiye’de Yaşayan Uygur Kadınları Örneği. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 2025.
26. Wilkoszewski, Tomas. “Dönüşmekte Olan Siyasi Kimlikler: Türkiye’deki Doğu Türkistan Diasporası”. B. P. Tomas Wilkoszewski (ed.). Türkiye’ye Uluslararası Göç: Toplumsal Koşullar, 251-280. İstanbul: Kitap Yayınları, 2010.
27. Zağogli, Serdar. “Yurtdışında Uygurca Öğretimi: Sorunlar ve Çözüm Yolları”. Raqamlashtırısh Davrida O’zbek Tilini Davlat Tili va Xorijiy Til Sıfatida O’qıtısh Masalaları: Mahalliy va Xorijiy Tajriba Uluslararası Bilimsel-Uygulamalı Konferans Bildiri Kitabı, t.y.