Necep Oglan Destanı’ndaki İkilemeler Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 66 - 87, 21.12.2025

Fatma Ertürk Özdemir , Kuvvatbek Hamrayev

https://doi.org/10.30804/cesmicihan.1829071

https://izlik.org/JA22SB57SD

Öz

Destanlar, bir toplumun sözlü ve yazılı edebiyatının en önemli türlerinden biridir. Toplumu bir arada tutan, kolektif hafızanın sürdürülebilirliğini sağlayan destanlar, geçmişten günümüze ve geleceğe aktarılan kültürel miras unsurlarıdır. Bu aktarımın temelinde destanların ahenkli ve ritmik yapısı yer alır; bu yapının oluşmasında ise ikilemeler önemli rol oynar. İkileme, birlikte tek bir anlam oluşturan iki ayrı dil biriminin birleşimi olarak tanımlanabilir. Literatürde ikilemeler genellikle biçim, anlam ve söz varlığı ölçütlerine göre sınıflandırılmaktadır. Türk dillerinde ikilemeler anlatıma ahenk kazandırma, anlamı pekiştirme ve üslubu güçlendirme işlevleriyle öne çıkar. Bu çalışma, Türkmenistan sahası halk edebiyatının önemli örneklerinden biri olan “Necep Oglan Destanı”nda yer alan ikilemeleri köken ve anlam bakımdan incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada destan metni taranarak tespit edilen ikilemeler köken ve anlam ölçütlerine göre sınıflandırılmıştır. Bulgular, destanda ikilemelerin büyük ölçüde isim temelli olduğunu, bunun yanı sıra fiil temelli ikilemelerde zaman ve süreklilik bildiren yapıların ön planda bulunduğunu ve Arapça–Farsça kökenli bazı ikilemelerin dildeki tarihsel katmanlaşmayı yansıttığını göstermektedir. Bu sonuçlar, destan dilinde ikilemelerin işlevsel çeşitliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

: Necep Oglan Destanı , Türkmen Türkçesi , İkilemeler , Köken , Anlam

Etik Beyan

Etik beyan gerekmemektedir.

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Teşekkür

Yok

An Analysis of Reduplications in the “Epic of Necep Oglan”

https://izlik.org/JA22SB57SD

Öz

Epic poems are one of the most important genres of a society’s oral and written literature. Epic poems, which hold a society together and ensure the sustainability of collective memory, are elements of cultural heritage passed down from the past to the present and into the future. At the heart of this transmission lies the harmonious and rhythmic structure of epic poems; antithesis plays an important role in the formation of this structure. A reduplication can be defined as the combination of two separate linguistic units that together form a single meaning. In the literature, reduplications are generally classified according to criteria of form, meaning, and lexical existence. In Turkic languages, reduplications stand out for their functions of adding harmony to the narrative, reinforcing meaning, and strengthening style. This study aims to examine the antonyms found in the “Necep Oglan Epic”, one of the important examples of folk literature in Turkmenistan, in terms of their root and meaning. In this study, the antonyms identified by scanning the epic text were classified according to root and meaning criteria. The findings show that the antonyms in the epic are largely noun-based, while verb-based antonyms predominantly feature structures indicating time and continuity, and that some Arabic-Persian-derived antonyms reflect the historical stratification of the language. These results reveal the functional diversity of antonyms in the language of the epic.

Anahtar Kelimeler

The Epic of Necep Oglan , Turkmen Turkish , Reduplications , Root , Meaning

Etik Beyan

Etik beyan gerekmemektedir.

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Teşekkür

Yok

Kaynakça

• Akkuş, Büşra. Oğuz Grubu Türk Lehçelerinde İkilemeler. Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi, 2021.
• Aksan, Doğan. Türkçenin Sözvarlığı (3.basım). Ankara: Engin Yayınevi, 2004.
• Aydın, Erhan - Karaman, Ahmet. “Eski Türk Yazıt ve El Yazmalarında İkilemeler”. Journal of Old Turkic Studies, 3(2), (2019), 259-286. https://doi.org/10.35236/jots.581408
• Bozkurt, Hüseyin. Türkmen Türkçesinde İkilemeler. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
• Çağatay, Saadet. “Uygurcada Hendiadyoinler”, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Yıllık Çalışmalar Dergisi, 1, (1944), 97-145.
• Çimen, Esra. ““İkilemeler” Hakkında Bibliyografya Çalışması”. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(1), (Haziran 2021), 53-80.
• Çürük, Yasemin. “İkilemelerin Kapsamı”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4 (29), (Ağustos 2016): 426-430. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.1274
• Doğan, Levent. “Türkmen Türkçesinde İkilemeler”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 3(6), (Aralık 2012), 90-103.
• Güner-Dilek, Figen. “Altay Türkçesinde İkilemeler”. Bilig (28), (Haziran 2004), 83-100.
• Hatiboğlu, Vecihe. Türk Dilinde İkileme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1971.
• https://sozluk.gov.tr/ (Erişim, 02.09.2025)
• Işıktaş Sava, Işılay. “Kazan Tatar Türkçesinde Eşmerkezli Birleşik Sözcükler”. Dil Araştırmaları, 19(37), (Güz 2025), 97-114. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1593787
• Kalieva, Kenjegul. “Kırgız Türkçesinde Küçükbaş ve Büyükbaş Hayvanlara Yaşlarına Göre Verilen Adların Etimolojisi Üzerine Bir İnceleme”. Journal of Turkish Language and Literature 60/2 (Aralık2020), 609-627.
• Karaağaç, Günay. Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2013.
• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri: (Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009.
• NO: Nejep Oglan. (Editör: D. Haldurdı), Aşkabat: Türkmenistan Nesiryatı, 1977.
• Sarı, İsa. “Türkiye Türkçesindeki Birleşik Sözcüklerin Merkezlilik Odağında Sınıflandırılması”. Dil Araştırmaları, 18, (Bahar 2016), 199-217.
• TDS: Türkmen Dilinin Sözlüği, Aşgabat: Türkmenistan SSR Ilımlar Akademiyası Neşiryatı, Aşgabat 1962.
• Tuna, Osman Nedim. “Türkçede Tekrarlar”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3 (2-3) (Kowalski Özel Sayısı), 1949, 429-477.
• Tuna, Osman Nedim. “Türkçede Tekrarlar 2”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 4 (1-2), 1950, 35-82.
• Yıldız, Hüseyin - Altıkulaçoğlu, Ayşe. “İslamî Dönem Uygur Harfli Türkçe Metinlerde İkilemeler Üzerine Notlar”. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi E-Dergisi 10/2 (Aralık 2023), 49-80.