Bir Endülüs Saray Şairi ve Nedimi: İbn Abdürabbih

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: Dr. Öğr. Ü. Özgür TOKAN Özel Sayısı, 40 - 62, 25.12.2025

Zülfiye Altun Ayvaz , Mustafa Hizmetli

Öz

Bu çalışmada, Endülüs’ün ileri gelen edebi şahsiyetlerinden İbn Abdürabbih’in yetiştiği kültürel ortamı ve hayatı inceleme konusu yapılmaktadır. İlk olarak hayatı, ailesi ve akrabaları ele alınmış, ardından kişiliği, aldığı eğitim, etkileşimde bulunduğu hocalar, yetiştirdiği öğrenciler üzerinden ilmi yönünün oluşum süreci ortaya konmaya çalışılmıştır. İbn Abdürabbih’in şiirleri ve edebi eserleri değerlendirilmiş, özellikle İkdü’l-ferîd başta olmak üzere kaleme aldığı eserler ve şiirleri gözden geçirilerek eserlerindeki üslubu, temaları üzerinde durulmuştur. Son bölümde ise makalenin ana temasını oluşturan saray nedimliği işlenmiştir. Bu bağlamda İbn Abdürabbih’in saray çevresiyle kurduğu ilişkiler, hükümdarlarla olan bağı ve yakınlığı, saraydaki itibarı ve dönemin edebi çevresine yaptığı katkı açıklanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, onun edebi ve siyasi çevre içerisindeki konumunu belirlemiş, entelektüel çevreyle kurduğu karşılıklı ilişkiyi anlamaya yönelik kapsamlı bir çerçeve sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Endülüs , Saray , Nedim , İbn Abdürabbih.

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma etiği ilkelerine uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırma sürecinde katılımcıların haklarına saygı gösterilmiş, kişisel veriler gizli tutulmuş ve elde edilen veriler yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan yöntemler, ilgili etik kurullar tarafından onaylanmış olup, tüm katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmıştır. Araştırma sırasında yürürlükteki yasa ve yönetmeliklere tam uyum sağlanmıştır. Araştırmacı, çalışmanın hiçbir şekilde etik kurallara aykırı yöntemler içermediğini ve elde edilen sonuçların doğruluğunu garanti etmektedir.

An Andalusian Court Poet and Companion: Ibn ʿAbd Rabbih

Öz

This study examines the cultural milieu in which Ibn ʿAbd Rabbih—one of the leading literary figures of al-Andalus—was raised, as well as his life and works. It first discusses his biography, family, and relatives, followed by an exploration of his intellectual formation through his personality, education, teachers with whom he interacted, and the students he trained. The poetry and literary works of Ibn ʿAbd Rabbih are then evaluated, with particular emphasis on al-ʿIqd al-Farīd. His oeuvre is reviewed in order to highlight the stylistic features and themes that characterize his writings. The final section addresses court companionship, which constitutes the primary focus of the article. In this context, Ibn ʿAbd Rabbih’s relationships within the courtly milieu, his ties and closeness to the rulers, his prestige at court, and his contributions to the literary culture of the period are examined. In conclusion, this study delineates his position within the literary and political spheres and offers a comprehensive framework for understanding the reciprocal relationship he established with the intellectual environment of his time.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , al-Andalus , Court Culture , Courtier , Ibn ʿAbd Rabbih

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with the principles of research ethics. During the research process, participants’ rights were respected, personal data were kept confidential, and the data obtained were used solely for scientific purposes. The methods employed in the study were approved by the relevant ethics committees, and informed consent was obtained from all participants. The research was carried out in full compliance with applicable laws and regulations. The researcher assures that the study did not involve any methods contrary to ethical standards and guarantees the accuracy of the results obtained.

Kaynakça

• Abbas, İhsan. Târîhu’l-edebi’l-Endelüsî, Beyrut: Dâru’s Sekafe, 1960.
• Adıgüzel Adnan - Sinjar, Esra. “Geçmişten Günümüze Mûsikîşinâs Ziryab’ın Endülüs Kültür Hayatına ve Avrupa’ya Etkileri”, Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 2/2 (2016), 71-96.
• Ali Bin Zâfir. Bedâ’iu’l-bedâ’ih, Mısır, 1861.
• Ali, Nureddin Âl-i. Endülüs Tarihi, ter. Hakkı Uygur, 1. Basım, İstanbul: Ensar Yayınevi, 2010.
• Altuncî, Muhammed. Divanu İbni Abdirabbih Endelusî, Beyrut: Daru’t-Türasi’l Arabi, 1993.
• Altınay, Ramazan. “Emevîler Döneminde Gündelik Hayat”, İslam Tarihi ve Medeniyeti, ed. Adnan Demircan, İstanbul: Siyer Yayınları, 2021.
• Arslan, Muhammet. “Endülüs’te Siyer Yazıcılığı”, Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslâm Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı İslâm Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Attâr, Necâh. Endelus min Nefhi’t-tîb li’l-Makkarî, nşr. Adnân Derviş, Muhammed Mısrî, Şam: Vizâratu’s-Sekâfe, 1990.
• Bıyık, Taceddin. “İbn Abdürabbih’e Göre Mûsikî Hakkındaki İhtilaflar”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/42 (Haziran 2019), 92-116.
• Brockelman, Carl. Târihu’l-edebî’l-‘Arabî, çev. Abdulhalîm Neccâr v.dğr., Kâhire: Hey’etu’l-Mısrıyyetu’l ‘Âmme li’l-Kitâb, 1993.
• Câhiz. Tâc fi ahlaki’l-mulük, Saray Adabı, ter. Ali Benli, İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
• Cebbûr, Cebrâîl Süleymân. İbn ‘Abdirabbih ve ‘ıkduh, Beyrut: Matba‘atü’l-Katûlîkiyye, 1933.
• Çiftçi, Faruk. “Urcûzeler ve İbn Abdirabbih’in Tarihî Urcûzesi: Bir İslâm Tarih Yazım Türü Örneği”, KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16 (2010), 1-53.
• Cumrân, Muhammed Edîb Abdulvâhid. Şi’ru İbn Abdirabbih el-Endelusî, Obekan Dijital Library, ts.
• Dabbî, Ahmed b. Yahyâ. Buğyetu’l-multemis fî târîhi ricâli ehli’l-Endelüs, Kahire: Dâr’ul Kütübi’l-Arabi’, 1967.
• Dayf, Şevkî. Târîhu’l-edebi’l Arabî, 10 Cild, Mısır: Dâru’l Maarif, 1995.
• Dinç, Zülfü. “Endülüs Emevî Devleti’nde Eyyâmü’l-Arûs Dönemi”, Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 15/1 (Haziran 2024), 51-66.
• Ebü’l-Hayr İşbîlî. Fihrisetu İbn Hayr el-İşbîlî, thk. Muhammed Fuad Mansur, Beyrut: Dârul Kütübi’l İlmiyye, 1998.
• Eşmuni, Ahmed b. Muhammed. Menarü'l-hüda fi beyani'l-vakf ve'l-İbtida, thk. Abdurrahim Tarhuni, Kahire: Dâru’l-Hadis, 2008.
• Erbaş, Furkan, Endülüs Medeniyetinin Zirvesi Halife II. Hakem Dönemi Endülüs Tarihi (350-366/961-976), Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
• Ferrûh, Ömer. Târihu’l-edebî’l-Arabî, 6 Cild, Beyrut: Dâru’l-İlim, 1965-1983.
• Feth b. Hâkan Kaysî. Matmahu’l enfüs ve mesrahu’t-teʾennüs, thk. Muhammed Ali Şevabeketi, Müessesetü’r Risale, 1983.
• Fierro, Maribel. III. Abdurrahman İlk Kurtuba Halifesi, ter. Firdevs Bulut Kartal, 1. Baskı, İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2021.
• Güzel, Abidin. İbn Abdirabbih’in el-İkdu’l-Ferid Adlı Eserinde Taziye ve Mersiye, Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
• Gümüş, Bensu. Hizmetli, Mustafa. “Endülüs Sarayları ve Saray Kültürü”, Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8/1 (Bartın 2023), 60-104.
• Hizmetli, Mustafa. “Abbasîlerde Saraylar ve Saray Hayatı”, İslam Tarihi ve Medeniyeti, ed. Nahide Bozkurt, Mustafa Demirci, İstanbul: Siyer Yayınları, 2021.
• Humeydî, Muhammed b. Fütûh. Cezvetü’l-muktebis fî târîhi ulemâi’l-Endelus, Kahire: Dâru’l Mısriyye, 1966.
• -Tezkiratü li’l Humeydi, thk. Hilâf Mahmud Abdü’s-Semî’, Lübnan: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 2002.
• İbn Abdürabbih. Divânu İbn Abdirabbih, thk. Muhammed Tuncî, Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1993.
• İbn Abdürabbih. İkdü’l-Ferid, thk. Mufid Muhammed Kumayha, 8 cild, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l İlmiyye, 2009-2010.
• İbn Abdürabbih. İkdü’l-ferîd, çev. Musa Kazım Yılmaz, Ankara: Ankara Okulu, 2021.
• İbn Abdülmelik. Zeyl ve’t-tekmile li-kitâbeyi’l-mevsûl ve’s-sıla, thk. İhsan Abbas, Muhammed b. Şerife, Beşşar İvad Ma’ruf, 5 Cild, Tunus: Dâru’l Garbi’l İslami’, 2012.
• İbn Ebû Usaybia. Uyunü’l enbâ fi tabakati’l etibbâ, thk. Nezzar Rızar, Beyrut: Dâru’l Mektebeti’l-Haya’, 2009-2010.
• İbn Bessâm Şenterînî. Zahîre fî mehâsini ehli’l-Cezîre, thk. İhsan Abbas, Tunus: Dâru’l Arabiyyeti li’l-Kitab, 1981.
• İbn Dihye Kelbî. Mutrib min eş’ari ehli’l-Mağrib, thk. Hâmid Abdulmecîd, İbrâhim Ebyârî, Ahmet Bedvî, Lübnan: Dâru’l İlim, 1955.
• İbn Hallikân. Vefeyâtu’l-ayân ve enbâü ebnâi’z zamân, thk. İhsân Abbâs, 7 Cild, Beyrut: Dâru Sâdır, 1955.
• İbn Haldûn. Kitâbü’l-İber, thk. Süheyl Zekkar, 8 Cild, Beyrut: Dâru’l Fikr, 1981.
• İbn Ferhun, Burhâneddin. Dîbâcü’l-müzheb fî ma’rifeti a’yâni ulemâi’l-mezheb, thk. Muhammed Humeydî Ebu’n-Nûr, 2 Cild, Kahire: Dâru’t Tırâs, 2012-2013.
• İbn İzârî. Beyânü’l- Muğrib, thk. J. S. Collane, É. Lévy Provençal, Beyrut: Dâru’s-Sekafe, 1983.
• İbn Tağriberdî. Nücumu’z-zâhire fi müluki Mısır ve’l-Kahire, Mısır: Dâru’l Kütüb, 2009-2010.
• İbn Said Mâğribî. Muğrib fi huleli’l-Mağrib, thk. Şevki Dayf, Kahire: Dâru’l Maa’rif, 1955.
• İbn Said Mâğribî. Muktetaf min Ezâhiri’t-Turaf, Kahire: Şeriketü Emel, 2004-2005.
• İbnü’l Ebbâr. Kitâbü’l-hulleti’s siyera, thk. Hüseyin Munis, 2 Cild, Kahire: Dâru’l Maarif, 1985.
• İbnü’l Ebbâr. Tekmile li Kitâbi’s- Sıla, thk. Abdusselam Hirâs, 4 Cild, Lübnan: Dâru’l Fikr, 1995.
• İbnü’l Ebbâr. İʿtâbü’l-Küttâb, thk. Salih Eşter, Şam: Matbûʿatu Mecmaʿi’l-Lugati’l-ʿArabiy’, 1961.
• İbnü’d-Devâdârî. Kenzü’d-dürer ve câmiʿu’l-gurer, thk. Dorothea Krawulsky, 9 Cild, Beyrut: İsâ’l-Bâbi’l-Halebî, 1992.
• İbnü’l-Faradî. Târîhu ulemâi’l-Endelüs, thk. Seyyid İzzet Attar Hüseynî, 2 Cild, Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
• İbnü’l-İmâd. Şezerâtü'z-zeheb fî ahbâr men zeheb, thk. Mahmud Arnaud, 11 Cild, Beyrut: Dâru İbn Kesir, 1986.
• İbnü’s-Sâî. Durrü’s-semîn fî esmâ’i’l-musannifîn, thk. Ahmet Şevki, Muhammed Saʿîd Hanşî, Tunus: Dâru’l Garbi’l-İslami’, 2009.
• İnan, Muhammed Abdullah. Devletü’l İslam fi’l Endelüs, Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1997.
• Kadı İyaz. Tertîbü’l medârik, thk. Said Ahmed A’rab, 8 Cild, Mağrib: Matba’atü Fedale, 1981-83.
• Katip Çelebi. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl, thk. Mahmud Abdülkadir Arnaud, der. Ekmeleddin İhsanoğlu, 6 Cild, İstanbul: Türk Tarih Kurumu, 2010.
• Makkarî, Ahmed b. Muhammed. Nefhu’t-tîb min gusni’l-Endelüsi’r-ratîb ve zikru vezîrihâ Lisâni’d-dîn İbni’l-Hatîb, thk. İhsan Abbas, Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1997.
• Makkarî, Ahmed b. Muhammed. Ezharu’r-riyaz fi ahbari’l-Kadı İyaz, thk. Mustafa Şek’a, İbrahim Ebyari, Kahire: Matba’atu licenne’, 1939.
• Merrâküşî, Abdülvâhid. Muʿcib fî telhîsi ahbâri’l-Mağrib, thk. Selahattin Hivarî, Beyrut: Mektebetü’l Asriyye, 2006.
• Muallim, Muhammed Hüseyin. İbn Abdürabbih El-Endelüsî Müerrihan, Kahire: Dâru’l Fikri’l-Arabî, 2021.
• Özkanlı, Zeynep. “Endülüslü Şair İbn Abdirabbih ve Şiirlerinden Örnekler”, Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/1 (2020), 669-694.
• Özdemir, Tuba. “Endülüs Arap Edebiyatında İbn ‘Abdirabbih'in Yeri el-‘Ikdu'l-Ferîd Örneği”, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Parlak, Nizamettin. III. Abdurrahman, İstanbul: Ensar Yayınevi, 2022.
• Safedî. Vâfî bi’l-vefeyât, thk. Ahmet Arnaut, Türki Mustafa, 29 Cild, Beyrut: Dâru İhyai’t Tıras, 2000.
• Seâlibî. Yetîmetü’d-dehr fî mehâsini ehli’l-asr, thk. Mufid Muhammed Kumayha, 4 Cild, Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1983.
• Selâvî, Ahmed b. Hâlid. Kitâbü’l-İstiksâ li-ahbâri düveli’l-Mağribi’l-Aksâ, thk. Ca’fer Nasırî, 1. Baskı, Kazablanka: Daru’l Beydâ, 1954.
• Süyûtî. Buğyetü’l-vuʿât fî tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nuhât, thk. Muhammed Ebu’l Fazl İbrahim, 2 Cild, Lübnan: Mektebetü’l Asriyye, 2009-2010.
• Söylemez, M. Mahfuz. “Eğitim ve Öğretim Faaliyetleri”, Emeviler Dönemi Bilim, Kültür ve Sanat Hayatı, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
• Şek’a, Mustafa Muhammed. “İbn Abdirrabih”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/281-283. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Şek’a, Mustafa Muhammed. Menahicu’t-Te’lif İnde’l Ulemai’l-Arab, Beyrut: Dâru’l İlim, 1991.
• Toral-Nıehoff, Isabel. “Writing For The Caliphate: The Unique Necklace By Ibn Abd Rabbih”, Freie Universität Berlin Al-ʿUsûr al-Wusta, 26 (2018), 80-95.
• Üstün, Mahmut. “Endülüs Şiirinde Hiciv”, Istanbul Journal of Arabic Studies, 4/1 (2021), 95-120.
• Yâfiî. Mirʾâtü’l-cenân veʿibretü’l-yakzân fî maʿrifeti mâ yuʿtaberu min havâdisi’z-zamân, thk. Halil Mansur, Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1997.
• Yâkut Hamevî. Mu’cemü’l-üdebâ (İrşâdu’l-erîb ilâ ma‘rifeti’l-edîb), thk. İhsan Abbas, 7 Cild, Beyrut: Dâru’l-Garbi’l İslamiyye, 1993.
• Yılmaz, Saim. Erbaş, Furkan. “Endülüs Emevî Halifesi II. Hakem’in İlmî Kişiliği ve İlim Hayatına Sağladığı Katkılar”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17/1 (Haziran 2017), 157-185.
• Yıldırım, Taner. “Abbasîler'de Sportif Faaliyetler ve Eğlence Kültürü”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26/2 (Elazığ 2016), 351-367.
• Zehebî. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm, 52 Cild, thk. Ömer Abdusselam Tedmuri, Beyrut: Dâru’l Kitabi’l-Arabi’, 1993.
• Zehebî. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm, thk. Beşşar İvad Ma’ruf, 17 Cild, Beyrut: Dâru’l Garbil İslamiyy, 2003.
• Zehebî. Siyeru Alâmi’n Nübelâ, thk. İbrahim Zeybek, Müessesetü’r Risale, 1996.
• Zehebî. İber fî Haberi men Gaber, thk. Ebu Hacer Muhammed Said Besyuni Zağlul, 4 Cild, Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, ts.
• Ziriklî, Hayrettin, A’lâm (Kamûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’nisâ min’el-Arab ve’l-müsta’rebîn ve’l müsteşrikîn), Beyrut: Dârul-İlim, 1984-1986, 2000.