Cumhuriyet Dönemi’nin İlk Satranç Kitabındaki Satranç Terminolojisi

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: Dr. Öğr. Ü. Özgür TOKAN Özel Sayısı, 63 - 82, 25.12.2025

Sevda Kaman

Öz

Cumhuriyet bürokrasisinin etkin ismi Hüseyin Emrullah (Barkan), kaymakamlık, hukuk müşavirliği, milletvekilliği gibi çeşitli kademelerde görev almış, 1935’te Ankara Satranç Kulübü’nü kurmuş ve kulübün ilk başkanlığını yapmıştır. Hüseyin Emrullah Barkan’ın 1927’de hazırladığı Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, Cumhuriyet Dönemi’nin ilk satranç kitabı olma özelliğini taşır. Harf Devrimi’nden bir yıl önce kaleme alındığı için Arap harfli basılan eserde satranç uygulamalı (amelî) ve kuramsal (nazarî) boyutlarıyla incelenmiş; satranç tarihi, modern satranç kuralları ve terimleri, modern satrançtaki gelişmeler, satranç problemleri, oyun analizleri gibi satranca dair teknik bilgilere ve uygulamalara yer verilmiştir. Eserin Tâbirât-ı Müsta’mele isimli dördüncü bölümünde satrancın yaygın temel terimleri diyagramlardan yararlanılarak açıklanmıştır. Çalışmanın amacı, Türkiye’de satrancın gelişiminde rolü olan Hüseyin Emrullah Barkan’ın günümüz Türkçesine aktarılmamış eserini terminoloji açısından değerlendirerek satranç terminolojisine ve Türk satranç tarihine katkıda bulunmaktır. Bu çerçevede çalışmada önce yazar ve eser tanıtılmış, birinci bölümde eserin bölümleri ve kapsamı üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde eserin Tâbirât-ı Müsta’mele başlıklı dördüncü bölümünde tespit edilen satranç terimleri Latin harflerine aktarılmış, terimlerin kökenleri ve orijinal dilindeki yazım şekilleri ile açıklamalarına yer verilmiştir. Türkçe kökenli terimler için kısa etimoloji bilgisi eklenmiştir. Bölümün sonunda eserde geçen terimler, yazarca verilen Fransızca karşılıkları, günümüz satranç terminolojisindeki karşılığı ve tanımını içeren bir tablo hazırlanmıştır. Dönemin terminolojisinin anlaşılması adına Dr. H. Fikret Kanat’ın 1936 tarihli Cumhuriyet Dönemi’nin ikinci satranç kitabı olan Şatranç Kılavuzu isimli eserdeki terimler de tabloya eklenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde terimler kökenlerine, sözcük türüne ve yapısına göre sınıflandırılmıştır. Eser, Türkiye’de satrancın modernleşme sürecinde uluslararası satranç terminolojisini Türkçeye aktarma çabasını gösteren bir kaynak olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet Dönemi , Satranç tarihi , Satranç Terimleri. , Satranç , kılavuz

Chess Terminology in the First Chess Book of the Republican Era

Öz

Hüseyin Emrullah (Barkan), a prominent figure in the bureaucracy of the Republican era, served at various administrative levels -including district governorship, legal advisory positions, and parliamentary office -and founded the Ankara Chess Club in 1935, serving as its first president. Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, prepared by Hüseyin Emrullah Barkan in 1927, bears the characteristic of being the first chess book of the Republican Period. Since it was written one year before the Alphabet Reform, the work, which was printed in Arabic script, examines chess in its practical (amelî) and theoretical (nazarî) dimensions; it includes technical information and practices related to chess such as the history of chess, modern chess rules and terms, developments in modern chess, chess problems, and game analyses. In the fourth chapter of the work, titled Tâbirât-ı Müsta‘mele, the commonly used basic terms of chess are explained with the help of diagrams. The aim of this study is to contribute to chess terminology and the history of chess in Turkey by evaluating, from a terminological perspective, the work of Hüseyin Emrullah Barkan-who played a role in the development of chess in Turkey- which has not been translated into modern Turkish. Within this framework, the study first introduces the author and the work, and the first section focuses on the structure and scope of the work. In the second chapter of the study, the chess terms identified in the fourth chapter of the work, titled Tâbirât-ı Müsta‘mele, are transcribed into Latin script, and their origins, their forms in the original language, and their explanations are included. For terms of Turkish origin, brief etymological information has been added. At the end of the chapter, a table is prepared that contains the terms found in the work, their French equivalents given by the author, their counterparts in contemporary chess terminology, and their definitions. In order to understand the terminology of the period, the terms in Dr. H. Fikret Kanat’s 1936 work Şatranç Kılavuzu, the second chess book of the Republican Period, are also added to the table. In the third chapter of the study, the terms are classified according to their origins, word class, and structure. The work stands out as a source that demonstrates the effort to transfer international chess terminology into Turkish in the modernization process of chess in Turkey.

Anahtar Kelimeler

Republican Era , History of Chess , Chess Terms. , Chess , Guidebook

Kaynakça

• Adil Hikmet. Asya’da Beş Türk (haz. Yusuf Gedikli), İstanbul: Ötüken Neşriyat, 3. Basım, 2012.
• Barkan, Hüseyin Emrullah. Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası, 1927.
• Ercan, Ayşe Beyza. “Satranç: Doğu Medeniyetinin Batı’ya Bir Hediyesi”. HUMANITAS- Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9 (18), 74-95, 2021.
• Clauson, Sir G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972.
• Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Kökenbilgisi Sözlüğü -Etimolojik Sözlük Denemesi C. II, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007.
• Haznedaroğlu, Ahmet. Kültürden Sanata Satranç Tarihimiz (∞-1990), Ankara: Türkiye Satranç Federasyonu Yay., 2021.
• Kanat, Fikret. Şatranc Kılavuzu, Ankara: Satranç Kulübü; Ulus Basımevi, 1936.
• Karadoğan, Ahmet. “Çık-(mak), Taşık-(mak) Mıdır?”. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (Haziran 2015), 141-147.
• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: TDK Yay., 2009.
• Olgaç, Kahraman. “Satranç Dünyası”, Bilim ve Teknik dergisi, 26 (313), Aralık 1993.
• ten Hacken, P., & Koliopoulou, M. “Three Types Of Terminology In Chess”. In K. Valeontis (Ed.), Proceedings of the 10th Conference on Hellenic Language and Terminology Hellenic Society of Terminology, (pp. 63–75), 2015.
• Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2002.
• Zhuravlev, İrina. “English Chess Terminology: A Field Approach”. Armenian Folia Anglistika, Vol. 20, Issue 2 (30), 2024.