The Activities of Francis Richard Maunsell in the Ottoman Geography and an Assessment of His Works

Öz

In the context of Britain’s intelligence and military activities at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, Richard Maunsell’s field reports are of such a nature that they could serve as a foundation for the operational decision-making processes of British military and intelligence units, given the strategic guidance they contain and the information they convey from the field. Maunsell undertook various trips to the Middle East and Near East prior to World War I and subsequently served as a consul in different regions of Turkey. Having personally examined the regions where he served and traveled, Maunsell gathered a wide range of information by traversing these areas step by step and submitted the data he collected to British authorities in the form of detailed reports. The reports he prepared served as a vital resource regarding the regions targeted by Britain during World War I, particularly in ensuring the security of the route to India. The body of knowledge Maunsell acquired in the field gained even greater significance during the war years, and accordingly, he was assigned to the intelligence agency to direct field operations. While serving in MI2, Maunsell utilized the knowledge he had accumulated over the years in intelligence operations targeting the Ottoman territories. Primary sources-including the works he published as a member of the Royal Geographical Society and the reports held in British archives-form the core dataset of this study. Britain’s field operations.

Anahtar Kelimeler

• F.R.Maunsell
• İntelligence
• Britain
• Ottoman Empire
• Last Modern Period

Francis Richard Maunsell’in Osmanlı Coğrafyasına Yönelik Faaliyetleri ve Eserlerinin Değerlendirilmesi

Öz

İngiltere’nin XIX. yüzyıl sonu ve XX. yüzyıl başındaki istihbarat ve askerî faaliyetleri çerçevesinde, Richard Maunsell’in saha raporları, içerdiği stratejik yönlendirmeler ve sahadan bilgi aktarımı bakımından İngiliz askeri ve istihbarat birimlerinin operasyonel karar süreçlerine temel teşkil edebilecek niteliktedir. Maunsell, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Orta Doğu ve Yakın Doğu coğrafyalarına çeşitli seyahatlerde bulunmuş, ardından konsolos olarak Türkiye’nin farklı bölgelerinde görev yapmıştır. Görev yaptığı ve seyahat ettiği coğrafyaları bizzat yerinde inceleyen Maunsell, bu bölgeleri adım adım gezerek çeşitli bilgiler toplamış ve elde ettiği verileri ayrıntılı raporlar hâlinde İngiliz makamlarına sunmuştur. Hazırladığı raporlar, Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere’nin hedef aldığı coğrafyalar ve özellikle Hindistan yolunun güvenliğinin sağlanması açısından önemli bir kaynak teşkil etmiştir. Maunsell’in sahada elde ettiği bilgi birikimi, savaş yıllarında daha da önem kazanmış ve bu doğrultuda kendisi istihbarat teşkilatı içerisinde görevlendirilerek sahayı yönlendirme faaliyetlerinde bulunmuştur. MI2 biriminde görev yapan Maunsell, yıllarca elde ettiği bilgi birikimini, Osmanlı coğrafyasına yönelik istihbarat çalışmalarında kullanmıştır. Maunsell’in üyesi olduğu Kraliyet Coğrafya Derneği’nde yayımladığı çalışmalar ile İngiliz arşivlerinde yer alan raporları başta olmak üzere birinci el kaynaklar bu çalışmanın temel veri setini oluşturmaktadır. İngiltere’nin saha için yetiştirdiği önemli aktörlerden biri olan Maunsell, İngiliz Devleti’nin saha temelli bilgi üretiminde önemli rol oynayan donanımlı bir bilgi üretim aktörü olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• F.R.Maunsell
• İstihbarat
• İngiltere
• Osmanlı Devleti
• Yakın Çağ

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde yapay zekâ destekli araçlardan yalnızca dil düzenleme, çeviri ve metin akıcılığının iyileştirilmesi amacıyla yararlanılmıştır. Çalışmanın araştırma problemi, veri analizi, yorumlanması ve bilimsel içeriği tamamen yazara aittir.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hariciye Nezareti Sefaret Evrakı (HR.SFR.3), 623/18. (24.02.1910).
2. Collier, P. (2013). Covert mapping the Ottoman Empire: The career of Francis Maunsell. Proceedings of the 26th International Cartographic Conference. Dresden, Germany. https://icaci.org/files/documents/ICC_proceedings/ICC2013/_extendedAbstract/14_proceeding.pdf
3. Ertekin, F. (2022). Keşif ile ilhak arasında F.R. Maunsell muamması ve Edirne vilayeti. In H. Kayıcı & O. Akman (Eds.), Trakya Üniversitesi'nin 40. yılına armağan (pp. 407–433). Trakya Üniversitesi Yayınları.
4. Foreign Office. (1900). The Foreign Office list, 1900: forming a complete British diplomatic and consular handbook, with maps. Harrison and Sons.
5. Geographicus Rare Antique Maps. (n.d.). Francis Richard Maunsell. Retrieved 13 Şubat 2026, from https://www.geographicus.com/P/RareMaps/maunsellfrancisrichard
6. Kartın, C. (2015). İngiltere’nin Van konsolosu Frederick Richard Maunsell’in (1828–1916) gözlemlerinde Osmanlı nehirleri ve gölleri. Uluslararası Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller Sempozyumu, 943–956.
7. Kartın, C. (2016). XIX ve XX. yüzyıl’da İngiliz seyyahların gözüyle doğu. In M. Ç. Özdemir & Y. E. Tekinsoy (Eds.), Yabancı seyahatnamelerde Türkiye (pp. 83–110). Türk Yurdu Yayınları.
8. Kartın, C. (2021). Seyahat ve istihbari bilgi üretimi: Francis Richard Maunsell ve Osmanlı coğrafyası. In R. Avcı & S. Şanlı (Eds.), Seyahat, oryantalizm ve bilgi üretimi (pp. 289–319). Hiperyayın Yayıncılık.

9. Kartın, C., & Sakin, S. (2014). İngiliz seyyahlar Maunsell, Harris ve Sykes’ın gözlemlerinde İran, Irak ve Türkiye. Tarihin Peşinde, 11, 305–328.
10. Kartın, C., & Uyanık, N. (2021). İngiliz arşivleri ve F.R. Maunsell’ın çalışmaları üzerinden İngiltere’nin doğu politikasına kısa bir bakış. Tarihin Peşinde, 26, 40–55.
11. Kocabaşoğlu, U. (2004). Majestelerinin konsolosları: İngiliz Belgeleriyle Osmanlı İmparatorluğu’ndaki İngiliz Konsoloslukları (1580–1900). İletişim Yayınları.
12. Köse, M., & Küçük, M. (2015). Oryantalizm ve “öteki” algısı. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(1), 107–127.
13. Kuş, A. (2020). Southgate’e göre 19. yüzyılın ilk yarısında Bitlis. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(2), 409–420.
14. Maunsell, F. R. (1893). Military report on Eastern Turkey in Asia: Vol. I. General report. Harrison and Sons.
15. Maunsell, F. R. (1894). Kurdistan. The Geographical Journal, 3(2), 81–92.
16. Maunsell, F. R. (1897). The Mesopotamian petroleum field. The Geographical Journal, 9(5), 528–532.
17. Maunsell, F. R. (1901a). Central Kurdistan. The Geographical Journal, 18(2), 121–141.
18. Maunsell, F. R. (1901b). Central Kurdistan: Discussion. The Geographical Journal, 18(2), 141–144.
19. Maunsell, F. R. (1904a). Military report on Eastern Turkey in Asia: Vol. III. The Tigris Valley. Intelligence Department of the War Office.
20. Maunsell, F. R. (1904b). Military report on Eastern Turkey in Asia: Vol. IV. Middle Euphrates Valley. Intelligence Department of the War Office.
21. Maunsell, F. R. (1906a). Notes to accompany Lieut.-Colonel Maunsell’s map of Eastern Turkey in Asia. The Geographical Journal, 28(2), 163–165.
22. Maunsell, F. R. (1906b). The Rhodope Balkans. The Geographical Journal, 28(1), 7–24.
23. Maunsell, F. R. (1908). The Hejaz railway. The Geographical Journal, 32(6), 570–585.
24. Maunsell, F. R. (1925). The land of Elam. The Geographical Journal, 65(5), 432–437.
25. Sonyel, S. R. (2020, 6 Aralık). Lawrence, Haşimi Araplarını Osmanlı İmparatorluğu’na karşı ayaklanmaları için nasıl aldattı (İngiliz gizli belgelerine göre). Belgelerle Tarih ve Eğitim. https://ttk.gov.tr/lawrence-hasimi-araplarini-osmanli-imparatorluguna-karsi-ayaklanmalari-icin-nasil-aldatti-ingiliz-gizli-belgelerine-gore/
26. The National Archives. (1904). War Office: Military report on Eastern Turkey in Asia (WO 106/63). Kew, UK.
27. The National Archives. (1904). War Office: Military report on Eastern Turkey in Asia (WO 106/64). Kew, UK.
28. Verheij, J. (2017). Doğu Anadolu’da batılı seyyahlar 1800–1914 açıklamalı bibliyografya denemesi. Kebikeç, 44, 379–420.
29. Yeşilyurt, Y. (2016). Erzurum yerel tarihi araştırmaları açısından İngiliz ulusal arşivlerinin önemi (19. yüzyıl). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), 55, 597–624.
30. Yılmaz, Ö. (2019). Kraliyet Coğrafya Derneği ve Anadolu’ya yönelik faaliyetleri (1835–1845). Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 17(33), 319–348.