Osmanlı ve Batı Sanatı’nda Sanat Tarihi Yazımının Karşılaştırmalı Analizi: Gelibolulu Mustafa Âli ve Giorgio Vasari Üzerinden Eleştirel Bir Okuma

Öz

Bu çalışma, kültürler arası farklılığın sanat tarihi yazımı bağlamında etkilerini derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Avrupa sanat tarihi için uzun yıllar bir paradigma olarak kabul edilen Giorgio Vasari’nin Le vite de'più eccellenti pittori, scultori e architecti ile Osmanlı alimi Gelibolulu Mustafa Âli’nin Menakıb-ı Hünerveran metinleri karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Makale, her iki müellifin sanata, sanatçıya ve sanatsal üretim pratiklerine ilişkin yorumlarını, kendi kültürel ve entelektüel bağlamları üzerinden kapsamlı bir biçimde analiz etmektedir. Vasari’nin Rönesans perspektifi ile Mustafa Âli’nin Osmanlı entelektüel geleneği, sanatta tarihsel yazımın farklı coğrafyalarda nasıl şekillendiğini ve Batı-merkezli bakış açısının epistemik sınırlılıklarını ortaya koymaktadır. Çalışma, bu karşılaştırmalı yaklaşım aracılığıyla sanat tarihinin yalnızca Batı perspektifiyle sınırlandırılmasının getirdiği sorunları vurgulamakta ve çok merkezli, eleştirel bir anlayışın önemine dikkat çekmektedir. Sonuç olarak, makale hem Batı hem Osmanlı perspektiflerinden hareketle sanat tarihine dair daha kapsamlı, dengeli ve eleştirel bir okuma önerisi sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Batı Sanatı
• Gelibolulu Mustafa Âli
• Giorgio Vasari
• Osmanlı Sanatı
• Sanat Tarihi Yazımı

A Comparative Analysis of Art History Writing in Ottoman and Western Art: A Critical Reading of Gelibolulu Mustafa Âli and Giorgio Vasari

Öz

This study aims to examine in depth the effects of intercultural differences in the context of art history writing. The study compares Giorgio Vasari's Le vite de'più eccellenti pittori, scultori e architecti, long accepted as a paradigm for European art history, with the text Menakıb-ı Hünerveran by the Ottoman scholar Gelibolulu Mustafa Âli. The article comprehensively analyzes both authors interpretations of art, artists, and artistic production practices within their own cultural and intellectual contexts. Vasari's Renaissance perspective and Mustafa Âli's Ottoman intellectual tradition reveal how art historical writing took shape in different geographical areas and highlight the epistemic limitations of a Western-centric perspective. Through this comparative approach, the study highlights the problems arising from limiting art history to a Western perspective and draws attention to the importance of a multi-centered, critical understanding. Ultimately, the article proposes a more comprehensive, balanced, and critical reading of art history based on both Western and Ottoman perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Art history writing
• Gelibolulu Mustafa Âli
• Giorgio Vasari
• Ottoman Art
• Western Art

Kaynakça

1. Belting, Hans (2023). Floransa ve Bağdat, Doğu’da ve Batı’da Bakışın Tarihi, Çev. Zehra Aksu Yılmazer, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
2. Bingöl, Mustafa (2015). Eflatun’da Bilgi ve Ahlâk İlişkisi. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(1), 173-186.
3. Cassin, Barbara (2014). Dictionary of Untranslatables A Philosophical Lexicon. New Jersey: Princeton University Press.
4. Honour, Hugh and John Fleming (2016). Dünya Sanat Tarihi. Çev. Hakan Abacı, İstanbul: Alfa Yayınları.
5. Kıvanç, Esra Akın (2011). Mustafa Âli’s Epic Deeds of Artists. Danvers: Brill.
6. Leaman, Oliver (2018). İslam Estetiğine Giriş. Çev. Nuh Yılmaz, İstanbul: Küre Yayınları.
7. Mustafa Ali (Gelibolulu) (1982). Hattatların ve Kitap Sanatçılarının Destanları (Menakıb-ı Hünerveran), Haz. Müjgan Cunbur, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. Öndin, Nilüfer (2016). Rönesans Düşüncesi ve Resim Sanatı. İstanbul: Hayalperest Yayınları.

9. Panofsky, Erwin (2023). İdea, Antik Sanat Kuramının Kavramsal Tarihine Bir Katkı. Çev. İclal Cankorel, İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
10. Platon, Menon (2013). Çev. Furkan Akderin, İstanbul: Say Yayınları.
11. Peters, Francis E., (2004). Antik Yunan Felsefesi Terimleri Sözlüğü, Çev. Hakkı Hünler, İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
12. Uzel, İlter (1996). Galen ve Deneysel Tıp. Erdem, 9(25), 435-442. Ünal, Mehmet Ali (2011). Osmanlı Tarihi Sözlüğü İstanbul: Paradigma Yayınları.
13. Vasari, Giorgio (2013). Sanatçıların Hayat Hikayeleri, Çev. Elif Gökteke, İstanbul: Sel Yayıncılık.
14. Wood, Christopher S. (2019). A History of Art History, New Jersey: Princeton University Press.
15. Wolfson, Harry Austry (2017). Kelam Felsefeleri, Çev: Kasım Turhan İstanbul: Kitabevi Yayınları.