İngiltere'nin Bahreyn Adaları'na Dair Hakimiyet İddiaları ve İngiliz Seyyah James Theodore Bent'in Bahreyn Seyahati (1889)

Öz

Bu çalışma, 1889 yılında İngiliz seyyah James Theodore Bent tarafından gerçekleştirilen Bahreyn seyahatini; İngiltere’nin 19. Yüzyılda uyguladığı Basra Körfezi siyaseti ve Osmanlı Devleti ile yaşadığı hâkimiyet mücadelesi çerçevesinde değerlendirmektedir. Basra Körfezi, 16. yüzyıldan itibaren Portekiz, Hollanda, Fransa ve İngiltere gibi Avrupalı güçler ile Osmanlı Devleti arasında siyasi ve ticari rekabetin yaşandığı bölge olmuştur. İngiltere özelinde bölgenin önemi Hindistan’a giden yolların güvenliğini sağlamak ve Bahreyn’in bölgenin en önemli endüstri ve ticari ürünü olan inci avcılığının merkezi olmasından kaynaklanmıştır. Bu nedenle İngiltere bölgedeki nüfuzunu güçlendirmek üzere yerel şeyhlerle ilişkilerini geliştirme yoluna gitmiştir. Aynı zamanda bölgeye gönderdiği arkeolog, diplomat, asker vb. unvanlara sahip görevliler marifetiyle Bahreyn’in coğrafi, tarihi, arkeolojik ve jeolojik özellikleri hakkında bilgi toplamıştır. Bu süreçte Kraliyet Coğrafya Topluluğu üyesi olan James Theodore Bent’in 1889 tarihli Bahreyn seyahati, İngiltere’nin emperyalist politikasında bilgi üretimi sağlayan önemli kaynaklardan biri olmuştur. Bu çalışmada, James Theodore Bent’in Kraliyet Coğrafya Topluluğu’nun resmi yayın organında yayımlanan seyahat raporu temel alınarak İngiltere’nin bölgedeki politikaları değerlendirilmektedir. Bu bağlamda çalışma, keşif faaliyetlerinin yalnızca bilimsel amaç taşımadığını, aynı zamanda İngiltere’nin emperyal genişlemesine katkı sağlayan birer kaynak olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İngiltere
• Bahreyn
• James Theodore Bent
• Kraliyet Coğrafya Topluluğu
• Keşif

BRITAIN'S CLAIMS OF SOVEREIGNTY OVER THE BAHRAIN ISLANDS AND THE JOURNEY OF TO BAHRAIN BY THE BRITISH TRAVELLER JAMES THEODORE BENT (1889)

Öz

This study evaluates the trip to Bahrain undertaken by the British traveller James Theodore Bent in 1889 within the context of Britain’s 19th-century policy toward the Persian Gulf and its struggle for dominance with the Ottoman Empire. As of the 16th century, the Persian Gulf had been a region of political and commercial rivalry between European powers such as Portugal, the Netherlands, France, and England, and the Ottoman Empire. Particularly for England, the region’s importance stemmed from its role in ensuring the security of trade routes to India and from the fact that Bahrain served as the centre of the pearl-diving industry, the region’s most significant industrial and commercial product. For this reason, Britain sought to strengthen its influence in the region by fostering relationships with local sheikhs. At the same time, it gathered information on Bahrain’s geographical, historical, archaeological, and geological features through officials—including archaeologists, diplomats, and military personnel—whom it dispatched to the region. During this period, the 1889 journey to Bahrain by James Theodore Bent, a member of the Royal Geographical Society, served as a key source of information for Britain’s imperialist policy. In this study, Britain’s policies in the region are evaluated based on James Theodore Bent’s travel report, which was published in the official journal of the Royal Geographical Society. In this context, the study aims to prove that exploration activities were not solely for scientific purposes but also served as a means of contributing to Britain’s imperial expansion.

Anahtar Kelimeler

• England
• Bahrein
• James Theodore Bent
• Royal Geographical Society
• Exploration

Kaynakça

1. Abdel, İ. A. (1988). British Policy Towards Bahrein and Qatar (1871-1914). Doktora Tezi. Lancaster University.
2. Akyıldız, A. ve Kurşun, Z. (2015). Osmanlı Arap Coğrafyası ve Avrupa Emperyalizmi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Balcı, R. (2012). “Osmanlı Hariciyesinin Hazırladığı ‘Bahreyn Adaları Meselesi’ Kitapçığı Üzerinden İngiliz Sömürgeciliğine Bakış”. History Studies, 4/3: 1-33.
4. Becker, B. H. (1874). Scientific London, London: Henry S. King and Co.
5. Bent, J. T. and Garson, J. G. (1884). “Researches among the Cyclades”. The Journal of Hellenic Studies, 5: 42-59.
6. Bent, J. T. (1889a). “The Ancient Home of The Phoenicians”. The Classical Review, 3/9:420-421.
7. Bent, J. T. (1890). “The Bahrein Islands in The Persian Gulf”. Proceedings of The Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography, New Monthly Series, 12/1: 1-19.
8. Bent, J. T. (6 July 1889b). “The Mounds of Bahrein”. The Atheneum Journal of Literature, Science the Fine Arts, Music and the Drama, 3219:38.

9. Bent, J. T. (1965). Aegean Islands, Chicago: Argonaut INC Publishers.
10. Bent, J. T. (1910). Encyclopaedia Britannica, Cilt: 3, Baskı: 11, Edinburgh: Cambridge University Press.
11. Bent, J. T. and Bent, Mrs. T. (1900). Southern Arabia, London: Smith, Elder & Co.
12. Bilge, M. L. (1991). “Bahreyn”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 4: 492-495.
13. Bilge, M. L. (19912). “Basra Körfezi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 5: 114-117.
14. Büyükkara, M. A. (2012). “Vehhabilik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 42: 611-615.
15. Charteris, A. H. (1934).“ The Bahrein Islands”, Australian Geographer, 2/4: 7-12.
16. Hurewitz, J. C. (1956).Diplomacy in The Near and Middle East Vol I, New Jersey: Princeton NJ: D. Van Nostrand. Memorial of the Government of the State of Bahrain. (1996). Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain, vol. I.
17. IOR/R/15/1/735, 1906. 26 Mayıs 2026. https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023193864.0x000036.
18. IOR/R/15/1/740, 1820-1914. 25 Mayıs 2026. https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023193864.0x000004.
19. Karadeniz, Y. ve Kara, H. (2010). “Bağdat, Basra, Bahreyn ve Necid Bölgelerinde Osmanlı-İngiliz Nüfuz Mücadelesine Dair Layiha”. History Studies, Ortadoğu Özel Sayısı, 165-181.
20. Kelly, J. B. (1968). Britain and The Persian Gulf 1795-1880, Oxford: At The Clarendon Press.
21. Khuri, F. I. (1980). Tribe and State in Bahrain, Chicago: The University of Chicago Press.
22. Kılıç, S. K. (2014). “19. Yüzyılda Osmanlı İdaresi Altında Basra Vilayeti ve Körfezine İlişkin Bazı Tespitler”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 54/2: 319-336.
23. Koğ, Y. ve Deveci, C. (2014). “İngiltere’nin Basra Körfezi Ajanı Lewis Pelly’nin Katar-Bahreyn Savaşı’ndaki Rolü ve Deniz Barışı Antlaşmaları (1867-1868)”. Tarih İncelemeleri Dergisi, 39/2: 723-751.
24. Korkmaz, M. (2018). Basra Körfezi’nde Osmanlı Denizcilik Faaliyetleri (1847-1919). Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
25. Külünk, F. (2026). “Kraliyet Coğrafya Cemiyeti’nin Türkistan’daki İngiliz Keşif Faaliyetlerindeki Rolü”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8/16: 199-216.
26. Başlıkla başlayan anonim dergi notu. “Journey Across Arabia”. (1913). The Geographical Journal, 41/2: 147-148. Lorimer, J. G. (1915). Gazetteer of The Persian Gulf Oman and Central Arabia Vol I, Historical Part I, Calcutta: Superintendent Government Printing.
27. Markham, C. R. (1881). The Fifty Years Work of Royal Geographical Society, London: John Murray, Albermarle Street, 1881.
28. Miles, C. S.B. (1896). “Journal of an Excursion in Oman in South East Arabia”. The Geographical Journal, 7/5: 522-537.
29. Miles, S.B. (1966).The Countries and Tribes of The Persian Gulf, London: Frank Cass & Co. LTD. “Obituary: James Theodore Bent, F.S.A.”, (1897). The Geographical Journal, 9/6: 670-671.
30. Özcan, A. (2000). “İngiliz Doğu Hindistan Şirketi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 22 : 294-295.
31. Pelly, L. (1865). “A Visit to The Wahabee Capital Central Arabia”. The Journal of The Royal Geographical Society of London, 35: 169-191.
32. “Prospectus of the Royal Geographical Society”. (1831). Journal of Royal Geographical Society of London, 1: vii-xii. Record of Bahrain Primary Documents 1820-1960 Vol I (1820-1868), (1993). ed. Penelope Tuson, Emma Quick ve Anita L. P. Burdett. Archive Editions.
33. Rihani, A. (1930). Around the Coast of Arabia, Boston: Houghton Mifflin Company.
34. Stiffe, A. W. (1901). “Ancient Trading Centres of The Persian Gulf: VII Bahrein”. The Geographical Journal, 18/3: 291-294.
35. Şimşek, H. F. ve Kaya, S. (2020). “Basra Körfezi’nde Devlet İnşası Süreçlerinde İngiltere’nin Rolü: Bahreyn Örneği”. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 8/1: 82-104.
36. Umar, Ö. O. (2016). “İngiltere’nin Irak Politikası (1900-1918)”, Kutü’l Amare Zaferi’nin 100. Yılı Münasebetiyle I. Dünya Savaşı’nda Irak Cephe Sempozyumu 28-29 Nisan 2016, haz. Orhan Neçare. Ankara: ATAM, 2016, 559-602.
37. Yel, A. M. (2013). “Zwemer, Samuel Marinus”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 44: 582-583.
38. Yurdakul, N. (2018). İngiltere Ortadoğu’ya Nasıl Girdi, İstanbul: Kronik Kitap, 2018.
39. Zwemer, S. M. (1900). Arabia: the Cradle of İslam, New York: Fleming H. Revell Company.