İnsan ve Doğa Arasındaki İlişkinin Anlaşılması: Bir Eylem Araştırması

Öz

Bu araştırma, 2024–2025 eğitim-öğretim yılında İstanbul’da öğrenim gören 31 ortaokul öğrencisiyle yürütülen bir eylem araştırması kapsamında insan ve doğa arasındaki etkileşimi incelemektedir. Araştırmanın amacı, öğrencilerin çevre farkındalığını artırmak ve doğayı korumaya yönelik sorumlu tutumlar geliştirmelerini teşvik etmektir. Çalışma, beş hafta boyunca etkinlik temelli yöntemlerle yürütülmüştür. Bu etkinlikler; canlı ve cansız varlıklar üzerine belgesel hazırlama görevi, Dünya’nın katmanlarını konu alan “jigsaw” etkinliği, insan–doğa etkileşimini incelemeye yönelik akvaryum etkinliği, bir arboretuma düzenlenen saha gezisi ve kompost yapımı etkinliğini içermektedir. Veriler, ön test–son testler, öğrenci günlükleri ve araştırmacı günlüğü aracılığıyla toplanmıştır. Nicel bulgular, öğrencilerin kavram bilgisi, Dünya’nın katmanları ve çevre sorunları konularında dikkate değer bir gelişme gösterdiğini ortaya koymuştur. Nitel sonuçlar ise öğrencilerin biyoçeşitliliğe daha fazla dikkat gösterdiklerini, yanlış kavramlarını düzelttiklerini ve sürdürülebilir uygulamalara yönelik olumlu tutumlar geliştirdiklerini göstermiştir. Arboretum gezisi, öğrencilerin doğayla doğrudan bağlantı kurmasını sağlarken; kompost etkinliği, atıkların geri dönüştürülmesinin önemini kavramalarına yardımcı olmuştur. Yansıtma süreçleri, deneyim temelli ve öğrenci merkezli öğrenme yöntemlerinin geleneksel yaklaşımlara kıyasla daha derin bir katılım ve kalıcı farkındalık oluşturduğunu ortaya koymuştur. Araştırma, etkinlik temelli çevre eğitiminin ekolojik bilinç geliştirmede etkili bir yöntem olduğunu sonucuna varmış ve bu tür yaklaşımların müfredata entegre edilerek genç öğrencilerde sürdürülebilir davranışların teşvik edilmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• doğa
• etkinlik
• insan

Understanding the Relationship Between Human and Nature: An Action Research

Öz

This research examines the interaction between humans and nature within the framework of an action research study implemented with 31 middle school students in Istanbul during the 2024–2025 school year. The purpose was to increase students’ environmental awareness and encourage responsible attitudes toward protecting nature. The research was carried out over five weeks with activity-based methods, including a documentary task on living and non-living beings, a jigsaw activity on the Earth’s layers, an aquarium activity to examine human–nature interactions, a field trip to an arboretum, and a composting activity. Data were collected using pre- and post-tests, student diaries, and the researcher’s diary. Quantitative findings showed notable improvement in students’ knowledge of concepts, the Earth’s layers, and environmental issues. Qualitative results indicated that students became more attentive to biodiversity, corrected misconceptions, and developed positive attitudes toward sustainable practices. The arboretum trip provided a direct connection with nature, while composting helped students understand the value of recycling waste. Reflections revealed that experiential and student-centered learning methods foster deeper engagement and lasting awareness compared to traditional approaches. The study concludes that activity-based environmental education can effectively build ecological consciousness and recommends integrating such approaches into curricula to promote sustainable behaviors among young learners.

Anahtar Kelimeler

• activity
• nature
• human

Kaynakça

1. Aksakal, Ş. (2013). Fen ve teknoloji dersi öğretmen adaylarının çevresel geri dönüşüm konusundaki duyarlılıklarının belirlenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
2. Aksoy, N. (2003). Eylem araştırması: Eğitimsel uygulamaları iyileştirme ve değiştirmede kullanılacak bir yöntem. Kuram ve uygulamada eğitim yönetimi, 36(36), 474-489.
3. Atasoy, E. (2006). Çevre İçin Eğitim Çocuk Doğa Etkileşimi. Bursa: Ezgi Kitabevi
4. Baykal, H., & Baykal, T. (2008). Küreselleşen Dünya’da çevre sorunları/Environmental problems in a globalized World. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(9).
5. Beyhan, A. (2013). Eğitim örgütlerinde eylem araştırması. Bilgisayar ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(2), 65–89.
6. Bonnett, M. (2007). Environmental education and the issue of nature. Journal of Curriculum Studies, 39(6), 707-721.
7. Bookchin, M. (2014). Ekolojik bir topluma doğru (2. basım). (Çev. A. Yılmaz). İstanbul: Sümer Yayıncılık.
8. Chawla, L. (2006). Learning to love the natural world enough to protect it. https://www.researchgate.net/publication/285668159_Learning_to_Love_the_Natural_World _Enough_to_Protect_It adresinden erişilmiştir.

9. Childe, V. G. (2001). Kendini Yaratan İnsan (İnsanın Çağlar Boyu Gelişimi), (6. basım). (Çev. F. Ofluoğlu). İstanbul: Varlık Yayınları.
10. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
11. Çakır, Ö. (2016). Ekoloji temelli çevre eğitiminin okul öncesi dönemde çevre bilinci gelişimine katkısı (Yüksek Lisans) Pamukkale üniversitesi, eğitim bilimleri enstitüsü, Denizli.
12. Çavuş, R., Topsakal, Ü. U. ve Kaplan, A. Ö. (2013). İnformal Öğrenme Ortamlarının Çevre Bilinci Kazandırmasına İlişkin Öğretmen Görüşleri: Kocaeli Bilgievleri Örneği. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 3(1), 15-25.
13. Darbaş, H., & Yıldırım, Y. (2024). Çevre ve İklim Değişikliği Dersi Programının Değerler Eğitimi Açısından İncelenmesi: çevre eğitimi iklim değişikliği. Journal of Social Perspective Studies, 1(1), 31-41.
14. Dere, İ., & Çinikaya, C. (2023). Tiflis bildirgesi ve BM 2030 sürdürülebilir kalkınma amaçlarının çevre eğitimi ve iklim değişikliği dersi öğretim programına yansımaları. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 1343-1366.
15. Elegbede, I., Matti-Sanni, R., Moriam, O., & Emily Osa, I. (2023). Sustainability Education and Environmental Awareness. In Encyclopedia of Sustainable Management (pp. 1-9). Cham: Springer International Publishing.
16. Elliott, J. (2012). An introduction to sustainable development. Routledge.
17. Er, M. A., & Yılar, R. (2024). Çevre Eğitimi ve İklim Değişikliği Dersinin Öğretim Programındaki Kazanımlarının Kök Değerler Açısından İncelenmesi. International Journal of Progression and Development in Education (ijpade), 2(1), 1-10.
18. Gülersoy, A. E., & Gülersoy, Ö. (2023). Çevre eğitimi ve iklim değişikliği dersi (6, 7 veya 8. sınıflar) öğretim programı kazanımlarının yenilenmiş Bloom taksonomisi bilişsel alan basamaklarına göre değerlendirilmesi. Journal of Academic Social Science Studies, 16.
19. Günenç, İ. (2022). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin geri dönüşüme ilişkin duygu, farkındalık ve davranışlarının belirlenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Kilis 7 Aralık Üniversitesi Matematik ve Fen Bilimleri Enstitüsü.
20. İbret, B. Ü., & Yılmaz, O. (2019). Sosyal bilgilerde çevre eğitimi: lisansüstü çalışmalara ait bir inceleme. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 9(2), 431-449.
21. Karabulut, Ş., & Metin, B. (2022). Sosyal bilgiler derslerinde çevre ile ilgili konuların öğretimine ilişkin öğretmenlerinin düşünce ve faaliyetleri. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(1), 46-61. https://doi.org/10.29065/usakead.1039503.
22. Karaca, C. (2007). Çevre, insan ve etik çerçevesinde çevre sorunlarına ve çözümlerine yönelik yaklaşımlar. Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(1), 1-19.
23. Karataş, A. (2011). Çevre bilincinin geliştirilmesinde doğa tarihi müzelerinin rolü. Akademik Bakış Dergisi, 27, 1-15.
24. Karakaş H. vd. (2018). Meslek yüksekokulu öğrencilerinin plastik atıklar ve geri dönüşüm kavramına yönelik tutumları. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 21(2), 448 – 470.
25. Kartal, E. & Ezgi, A. (2019). Okul öncesi öğretmen adaylarının çevre problemleri ve geri dönüşüm hakkındaki görüşleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 818-847.Kesicioğlu, O. S., ve Alisinanoğlu, F. (2009).
26. 60-72 aylık çocukların çevreye karşı tutumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10 (3), 37-48.
27. Kostova, Z. & Atasoy, E. (2008). Methods of successful learning in environmental education. Journal of Theory and Practice İn Education, 4(1), 49-78.
28. Kurdoğlu, B., Ç. (2017). İnsan doğa kent ilişkisi ve algısı. https://www.plantdergisi.com/yazi--insan-doga-kent-iliskisi-ve-algisi--261.html.
29. Kurdoğlu, B.Ç., Pirselimoğlu Batman, Z., Düzgüneş, E. (2014). Avaraness of Nature: A Sample Study Trabzon, Turkey, in: The Science and Education at the Beginning of the 21 st Century in Turkey, 4, 79-92: St. Kliment Ohridski University Press, Sofia.
30. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
31. Louv, R. (2016). The School of Nature: Greening Our Schools May Be The Real Cutting Edge of Education. https://richardlouv.com/blog/the-school-of-nature-greening-our-schools-may-be-the-real-cutting-edge-of-e.
32. Lu, Y., Khan, Z. A., Alvarez-Alvarado, M. S., Zhang, Y., Huang, Z., & Imran, M. (2020). A critical review of sustainable energy policies for the promotion of renewable energy sources. Sustainability, 12(12), 5078.
33. Mills, G.E. (2002). Action Research: A Guide for the Teacher Researcher (2nd Edition). Prentice Hall.
34. Ozaner, F. S. (2007). “Çiçek ve böceklerin doğanın dilinin öğretilmesindeki önemi; Alpin Çiçeklerin bu eğitimdeki özel yeri.” Gökyüzüne En Yakın Bitkiler: Alpin Çiçekleri Projesi, Flora Turizmi Eğitimi, Ed. F. Karahan, 20 Nisan-09 Eylül 2007, Bildiriler Kitabı, s. 145-155,Erzurum.
35. Öztürk, E. ve Tulum, M. (2021). 60-72 Aylık Çocukların Canlılık Algısı Üzerine Bir İnceleme: Çocuklar Canlı ve Cansız Varlıklar ile İlgili Ne Düşünüyor? Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1 (1): 40-53 (e-ISSN 2791-6391); DOI: 10.29228/mutead.4.
36. Sarıkaya, S. (2006). Çevre Eğitiminde İnteraktif Öğretim Yöntemleri. Celal Bayar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Fen Bilimleri Eğitimi Biyoloji Yüksek Lisans Tezi.
37. Schanes, K., Giljum, S., & Hertwich, E. (2016). Low carbon lifestyles: A framework to structure consumption strategies and options to reduce carbon footprints. Journal of Cleaner Production, 139, 1033-1043.
38. Sever, R., & Yalçınkaya, E. (2018). Çevre Eğitimine Genel Bir Bakış ve Temel Kavramlar. Sever, R., & Yalçınkaya, E. (Ed.). Çevre eğitimi. Ankara: Pegem Akademi.
39. Şahin, F., (2000). Okul Öncesinde Fen Bilgisi Öğretimi ve Aktivite Örnekleri. İstanbul: Ya-Pa Yayınevi.
40. Şahin , N., Cerrah, L., Saka, A. ve Şahin, B. (2004). Yüksek Öğretimde Öğrenci Merkezli Çevre Eğitimi Dersine Yönelik Bir Uygulama. GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 24, Sayı 3 113-128.
41. Şimşekli, Y. (2004). Çevre Bilincinin Geliştirilmesine Yönelik Çevre Eğitimi Etkinliklerine İlköğretim Okullarının Duyarlılığı. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi XVII (1), 83-92.
42. Tülün, G. (2009). Ekoloji Temelli Bir Çevre Eğitiminin Öğretmenlerin Çevre Eğitimine Karşı Görüşlerine Etkileri. Eğitim ve Bilim, 34 (151).
43. Türküm, A. S. (1998). Çağdaş toplumda çevre sorunları ve çevre bilinci. Çağdaş Yaşam Çağdaş İnsan. Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi İlköğretim Öğretmenliği Lisans Tamamlama Programı, Eskişehir, 165, 181. Yıldırım, A., Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.