Alanlar Arasında Bir Çeviri Yolculuğu: Tarihçi ve Çevirmen Kimliğiyle Reşat Ekrem Koçu

Öz

Çeviri tarihi araştırmalarında metinlerden ziyade insani unsurlara, yani çevirmen ve çeviri sürecine katılan toplumsal çevreye odaklanmanın önemi vurgulanmaktadır (Pym, 2014). Bu makalede, Cumhuriyet Dönemi'nin önemli figürlerinden olan Reşat Ekrem Koçu'nun, tarihçi, üretken bir yazar, koleksiyoncu ve daha az bilinen çevirmen kimliğiyle çok yönlü edebi ve çeviri serüveni ele alınmaktadır. İki aşamadan oluşan çalışmanın ilk aşamasında 1930-1950 arası dönemde Koçu’nun özellikle Fransızcadan yaptığı seyahatname çevirileri incelenmektedir. İkincisinde 2023’de Salt Galata’da düzenlenen “Başka Kayda Rastlanmadı: Reşat Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi” sergisi ve sonrası ele alınmaktadır. Bu çalışmada Pierre Bourdieu’nün “yörünge”, “alan”, “habitus” kavramları ile Venuti’nin (1995) “yerlileştirme” ve “yabancılaştırma” kavramlarından yararlanılmıştır. Koçu’nun Erken Cumhuriyet Dönemi'ndeki ulus inşa sürecinde ve 1930’lardan 1950’lere kadar olan değişen siyasi ortamda şekillenen kişisel tarihi analiz edildikten sonra, yazarın dilsel habitusu ve çeviri stratejilerinin sosyo-politik bağlam ve ekonomik gerekliliklerle nasıl örtüştüğü incelenmektedir. Çalışmanın Koçu’nun yarım kalan magnum opus’u olan İstanbul Ansiklopedisi için topladığı metin ve görsellerden oluşan seçki, 2023 yılında düzenlenen sergi kapsamında İngilizceye çevrilerek uluslararası dolaşıma girmiştir. Bu sayede, yazarın üslubu ve kültürel sermayesi, kent hafızasının ve eşsiz bir kültürel mirasın yeni nesillere aktarılmasına katkıda bulunmaktadır. Bu serginin Koçu’nun kültürel üretim alanındaki konumunu 21. yüzyılda meşrulaştırdığı söylenebilir. Bu bağlamda, sergide kullanılan materyallerin kentsel hafızanın korunması ve kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasındaki rolü değerlendirilmekte, ayrıca kültür ve sanat kurumlarının bu süreçteki önemi (Simon, 2019) vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul Ansiklopedisi
• Alan
• Habitus
• Yerlileştirme
• Kent hafızası
• Reşat Ekrem Koçu

A Translation Journey Across Fields: Reşat Ekrem Koçu as a Historian and Translator

Öz

Research in translation history has emphasized the importance of focusing on human elements rather than solely on texts, particularly the translator and the social environment involved in the translation process (Pym, 2014). This article discusses the multifaceted literary and translation journey of Reşat Ekrem Koçu, one of the most significant figures of the Republican Era, as a historian, prolific writer, collector, and a lesser-known translator. The first stage of the study, consisting of two stages, focuses on the period between 1930 and 1950, while the second examines the 2023 exhibition “No Further Records: Reşat Ekrem Koçu and Istanbul Encyclopedia Archive” and its aftermath. Koçu’s translations of travelogues, especially from French, are analyzed. The study is based on Pierre Bourdieu’s concepts of “trajectory”, “field”, “habitus” and Venuti’s (1995) “domestication” and “foreignization.” After examining Koçu’s personal history, shaped by the nation-building process of the early Republican Era and the shifting political landscape from the 1930s to the 1950s, the article explores how his linguistic habitus and translation strategies intersect with the socio-political context and economic necessities. The selection of texts and images that Koçu collected for his unfinished magnum opus, The Encyclopaedia of Istanbul, was translated into English as part of the exhibition organized at Salt Galata in 2023, entering international circulation. In this way, the author’s style and cultural capital contribute to the transmission of urban memory and unique cultural heritage to new generations. The exhibition can be seen as legitimizing Koçu’s position in the field of cultural production in the 21st century. In this context, the role of the materials used in the exhibition in the preservation of urban memory and the transfer of cultural heritage to future generations is evaluated, highlighting the importance of cultural and artistic institutions in this process (Simon, 2019).

Anahtar Kelimeler

• Reşat Ekrem Koçu
• Encyclopedia of Istanbul
• field
• habitus
• domestication
• urban memory

Kaynakça

1. Ayvaz, E. (2007). Reşat Ekrem Koçu’s İstanbul Ansiklopedisi; or an obsessive collector’s attempt to make his private narrative public [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
2. Berk Albachten, Ö. (2005). The Turkish language reform and intralingual translation. Ş. Tahir-Gürçağlar, S. Paker, J. Milton (Eds.), Tradition, tension and translation in Turkey içinde (ss. 165-180). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.118
3. Bandia, P., & Milton, J. (Eds.) (2009). Agents of translation. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.81
4. Bourdieu, P. (2016). Sosyoloji meseleleri (F. Öztürk vd., Çev.). Heretik Yayıncılık. (Orijinal eser 1980 yılında yayımlandı)
5. Chesterman, A. (2009). The name and nature of translator studies. HERMES- Journal of Language and Communication in Business, 22(42), 13–22. https://doi.org/10.7146/hjlcb.v22i42.96844
6. Craven, E. (1939). 1786’da Türkiye. (Çev. R.E. Koçu). İstanbul Çığır Kitabevi.
7. De Amicis, E. (1938). 1874’de İstanbul (Çev. R.E. Koçu). İstanbul Çığır Kitabevi.
8. De Thévenot, J. (1939). 1655-1656’da İstanbul ve Türkiye (Çev. R.E. Koçu). İstanbul Çığır Kitabevi.

9. Deyrolle, T. (1875). Voyage dans le Lazistan et l’Arménie. Le Tour du monde (Vol. 29). Hachette.
10. Deyrolle, T. (1938). 1869'da Trabzondan Erzuruma (Çev. R.E. Koçu). İstanbul Çığır Kitabevi.
11. Deyrolle, T. (1939) 1869 da Trabzondan Erzuruma. Türkiye seyahatnameleri serisi: 2 (Çev. Reşat Ekrem Koçu). İstanbul Çığır Kitabevi.
12. Eldem, E. (2019, 2 Nisan) Tarihçi gözüyle Reşad Ekrem Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi: SALT Beyoğlu [Video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=BrQc5keYoks&t=11s
13. Göker, E. (2016). Araştırma tasarısı açısından Pierre Bourdieu’nün sanat sosyolojisi. G. Çeğin, E. Göker, A. Arlı, & Ü. Tatlıcan (Ed.). Ocak ve zanaat: Pierre Bourdieu derlemesi içinde. (ss.525-559). İletişim Yayınları.
14. Gökmen, A. (1999). Fransızcanın Türkiye’de bugünü. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 1 (12). https://dergipark.org.tr/tr/pub/uefad/issue/26993/283710
15. Guzman, M. C. (2020). Revisiting the translator’s archive: Toward a genealogy of translation in the Americas. Palimsestes, 34, 45-58. https://doi.org/10.4000/palimpsestes.5538
16. Gürgenci Gözüdik, P. (2003). Reşat Ekrem Koçu, hayatı ve eserleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
17. Hisham, M. A. (2024). Bourdieu’s trajectory concept as an approach to microhistorical research in translation. Translation in Society. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/tris.23023.ali
18. Hiz, G., & Sümertaş, F.M. (2022, Şubat). Reşat Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi ve arşivi. Toplumsal Tarih, 338, 14-16.
19. İnce, S., & Gündüz, A. (2023). Tarihi Yeniden Kurgularken: Toplumsal bir eyleyici olarak Ahmet Refik ve Mektuplar çevirisi. DEÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10 (2), 296-325. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3161305
20. Kaya, G. (2023, Ekim) Ruffians, gamblers, thieves, outcasts. New York Review of Books. https://www.nybooks.com/online/2023/10/04/ruffians-gamblers-thieves-outcasts/
21. Koçu, R.E. (1943). Evliya Çelebi seyahatnamesi. Semih Lütfi Kitabevi.
22. Kurşun, Z., Kahraman, S. A., & Dağlı, Y. (1999). Evliya Çelebi seyahatnamesi Topkapı Sarayı Bağdat 304 yazmasının transkripsiyonu, 2. Kitap. Yapı Kredi Yayınları.
23. Montagu, M. W. (1835). Lettres choisies de Lady Montagu (Çev. P. B. D’Ambly). Hachette.
24. Montagu, M. W. (1939). 1717-1718’de (Lale Devri başlarında) Türkiye (Çev. R.E. Koçu). İstanbul Çığır Kitabevi.
25. Neather, R. (2024). Translating for museums, galleries and heritage sites. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203702505
26. Newmark, P. (1988). A Textbook on translation. Prentice Hall.
27. Öner, M. (2022). İstanbul ansiklopedisini erişime açmak. Toplumsal Tarih, 338, 19-20.
28. Paker, S. (2001). Turkish tradition. M. Baker (Ed.), Routledge encylopedia of translation studies içinde (ss. 571- 582). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315678627
29. Pym, A. (2014). Method in translation history. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315760049
30. Simon, S. (2019). Translation sites: A field guide. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315311098
31. Simon, S. (2016). (Eds). Speaking memory: How translation shapes city life. McGill- Queens University Press. https://www.jstor.org/stable/j.ctt1hj9wwm
32. Swartz, D. (2011). Kültür ve iktidar: Pierre Bourdieu’nün sosyolojisi (E. Gen, Çev.). İletişim Yayınları.
33. Tahir-Gürçağlar, Ş. (2016). Çevirinin ABC’si. Say Yayınları.
34. Taş İlmek, S. (2022). Tracing the image of Turks in travel writing through translation. Litera, 32(2), 813-832. http://doi.org/10.26650/LITERA2021-1040310
35. Topal, B. (2019). Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi içerisinde yer alan halk inanışlarının tespiti [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
36. Ulucutsoy, H. (2015). Reşat Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2(1), 103-125. https://doi.org/10.16985/MTAD.2015118790
37. Ünsal, M. (2023). Başka kayda rastlanamadı [E-kitap yayını]. Salt Garanti Kültür A.Ş. https://saltonline.org/tr/2653/baska-kayda-rastlanmadi
38. Üyepazarcı, E. (2022, Temmuz) Reşat Ekrem Koçu’ya dair. Toplumsal Tarih, 343, 66-72.
39. Venuti, L. (1995). The Translator’s invisibility: A history of translation. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203360064
40. Wolf, M. (2022). Pierre Bourdieu. In C. Rundle (Ed.), The Routledge Handbook of Translation History (pp. 123-137). Routledge.
41. Wolf, M. (2018). A voyage into cultural translation: Oscillating between East and West in Lady Mary Montagu's "Turkish Embassy Letters" (1763). D. Gutmeyr, K. Kaser (Ed.), Europe and the Black Sea region. A History of early knowledge exchange (1750-1850) içinde (ss. 33-50). LIT. http://library.oapen.org/handle/20.500.12657/25121
42. Wood, A. (2013, 21 Ağustos). History from below and early modern social history. The many-headed monster. https://manyheadedmonster.com/2013/08/21/andy-wood-history-from-below-and-early-modern-social- history/
43. Yücel, E. (2022, 22 Ağustos) Bilinmeyen yönleriyle Reşat Ekrem Koçu. İstdergi. https://www.istdergi.com/tarih- belge/bilinmeyen-yonleriyle-resad-ekrem-kocu