Retranslator as a Conscious Agent: A Contextual Analysis on the Retranslation(s) of A Midsummer Night’s Dream

Yıl 2025, Sayı: 39, 65 - 83, 31.12.2025

Burcu Kanıdinç Kılınçarslan

https://doi.org/10.37599/ceviri.1698776

Öz

Contextual analysis of retranslations provides a holistic perspective on translations. The retranslation(s) under study were produced by the translator Nurettin Sevin at different times and in different contexts. While questioning the whys and hows of these retranslation(s), the effects of contextual conditions and multiple factors on this questioning constitute the starting point of the research. Focusing on the contextual conditions of paratextual and textual elements, the analysis argues that the translator, as a conscious agent, shapes the retranslations. Published in 1936, 1944 and 1962, the translations bear traces of the effects of changes in publishers, including initiatives by the private publisher and the Translation Bureau, as well as contextual changes and transformations, and linguistic, cultural and ideological developments during the early republican period and the transition to multi-party rule. The question of the extent to which the translations serve as retranslations is also part of contextual analysis. Sevin's multiple identities as one of the leading intellectuals of his time were reflected in his retranslations, and in his own words he explained the whys and hows of his retranslations to his readers. The contextual information, explanations and footnotes in the paratextual analysis before, during and after the translated texts explain that many factors played a role in necessitating these retranslations. The findings of the textual analysis reinforce this role by supporting the institutionalisation of the theatre, the simplification and modernisation of the Turkish language, and by strengthening the role by promoting translation awareness through the translation of classic works. The fact that retranslations retain the fingerprints of their translators is understood through the testimony of Nurettin Sevin, a conscious agent of translation history in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

retranslator , translator as a conscious agent , contextual analysis of retranslation , A Midsummer Night’s Dream , Nurettin Sevin

Bilinçli bir eyleyici olarak yeniden çevirmen: Bir Yaz Gecesi Rüyası'nın yeniden çeviri(ler)i üzerine bağlamsal bir çözümleme

Öz

Yeniden çevirilerin bağlamsal çözümlemesi, çeviriye veya çevirilere bütüncül bir bakış açısı sağlar. İncelenen yeniden çeviriler, Çevirmen Nurettin Sevin tarafından farklı zaman ve bağlamlarda üretilmiştir. Bu yeniden çevirilerin neden ve nasıllarını sorgularken, bağlamsal koşulların ve çoklu faktörlerin bu sorgulama üzerindeki etkileri araştırmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır. Yan metinsel ve metinsel unsurların bağlamsal koşullarına odaklanan bu çözümleme, çevirmenin bilinçli bir eyleyici olarak yeniden çevirileri şekillendirdiğini savunmaktadır. Sırasıyla 1936, 1944 ve 1962 yıllarında yayımlanan bu çeviriler, özel yayımcı girişimi ve Tercüme Bürosu'nun girişimleriyle yaşanan yayımcı değişikliklerinin, bağlamsal değişim ve dönüşümlerin, erken cumhuriyet dönemi ve çok partili hayata geçiş sürecindeki dilsel, kültürel ve ideolojik gelişmelerin izlerini taşımaktadır. Araştırmada, söz konusu çevirilerin ne ölçüde yeniden çeviri özelliği taşıdığı sorusu da bağlamsal çözümlemenin bir parçasıdır. Sevin'in döneminin önde gelen entelektüellerinden biri olarak çoklu kimliği yeniden çevirilerine de yansımış, yeniden çevirilerinin neden ve nasıllarını kendi sözleriyle okurlarına aktarmıştır. Yan metinsel çözümlemede, çeviri metinlerin öncesinde, sırasında ve sonrasında yer alan bağlamsal bilgiler, açıklamalar ve dipnotlar, bu yeniden çevirileri gerekli kılan birçok faktörün oynadığı rolü açıklamaktadır. Metinsel çözümlemenin bulguları, tiyatronun kurumsallaşmasını, Türk dilinin sadeleştirilmesini, dille birlikte kültürün modernleştirilmesini ve klasik eserlerin çevrilmesi yoluyla çeviri bilincinin yerleşmesini destekleyerek bu rolü pekiştirmektedir. Yeniden çevirilerin çevirmenlerinin parmak izleriyle yeniden var olduğu gerçeği, Türk çeviri tarihinin bilinçli bir eyleyicisi olan Nurettin Sevin'in tanıklığıyla anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

yeniden çevirmen , bilinçli bir eyleyici olarak çevirmen , yeniden çevirinin bağlamsal çözümlemesi , Bir Yaz Gecesi Rüyası , Nurettin Sevin

Kaynakça

• Akbulut, A. N. (1994). Türk yazın dizgesinde Shakepeare'in "Bir Yaz Gecesi Rüyası" çevirileri: Çeviri kuramında norm kavramının değerlendirilmesi [Unpublished Doctoral Dissertation], İstanbul University, Institute of Social Sciences. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/24555.pdf
• Alvstad, C., & Rosa, A. A. (2015). Voice in retranslation: An overview and some trends. Target. International Journal of Translation Studies, 27(1), 3-24. https://doi.org/10.1075/target.27.1.00int
• Alvstad, C., Greenall, A. K., Jansen, H. & Taivalkoski-Shilov, K. (2017). Introduction: Textual and contextual voices of translation. In C. Alvstad, A. K. Greenall, H. Jansen & K. Taivalkoski- Shilov (Eds.), Textual and contextual voices of translation (pp. 3-17), Benjamins Translation Library. https://doi.org/10.1075/btl.137
• Aşır, A. (2019/2020). Sevin, Nurettin. In Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sevin-nurettin
• Bayraktar Özer, Ö. (2023). Retranslation hypothesis revisited for The Jungle Book: Time versus context in retranslation. Söylem Filoloji Dergisi(Çeviribilim Özel Sayısı), 422-440. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1186059
• Berk Albachten, Ö. (2012). Intralingual translation as ‘modernization’ of the language: the Turkish case. Perspectives, 21(2), 257–271. https://doi.org/10.1080/0907676X.2012.702395
• Berk Albachten, Ö. (2013). Intralingual translation as ‘Modernization’ of the language: The Turkish case, Perspectives: Studies in Translatology, 21, 2, 257-271. https://doi.org/10.1080/0907676X.2012.702395
• Berk Albachten, Ö. (2014). Intralingual translation: Discussions within translation studies and the case of Turkey. In S. Bermann & C. Porter (Eds.), A companion to translation studies (pp. 571-585). https://doi.org/10.1002/9781118613504.ch43
• Berk Albachten, Ö., & Tahir Gürçağlar, Ş. (2020). Retranslation and multimodality: Introduction. The Translator, 26(1), 1–8. https://doi.org/10.1080/13556509.2020.1755944
• Bogenç Demirel, E. (2021). Çeviride sosyolojik dönemeç ve aktörler, In İletişim ve medya bağlamında çevirmen başvuru kitabı. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları, 79-112.
• Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press.
• Buzelin, H. (2018). Sociological models and translation history. In Y. Gambier & L. D’Hulst (Eds.), A history of modern translation knowledge: Sources, concepts, effects (pp. 337-346). John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/btl.142.47buz
• Chesterman, A. (2009). The name and nature of translator studies. HERMES-Journal of Language and Communication in Business, (42), 13- 22. https://doi.org/10.7146/hjlcb.v22i42.96844
• Doğan, İ. (2023). On the verge between retranslation and revision: Revisiting translations of modernist novels in Türkiye. English Studies at NBU, 9(2), 169-186. https://orcid.org/0000-0003-4929-6159
• Erkazancı Durmuş, H. (2020). Pierre Bourdieu sosyolojisi ışığında Türk tiyatro alanında çevirinin rolü ve Dostlar Tiyatrosunun konumu. Hiperyayın.
• Erkul Yağcı, A. S., & Işıklar Koçak, M. (2019). Perspectives on retranslation: Ideology, paratexts, Methods. International Journal of Communication, 13, 3009–3011. https://doi.org/10.4324/9780203702819
• Erten, Y. (2018). Akıntıya kürek. Doğan Kitap.
• Genette, G. (1997). Paratexts: Thresholds of interpretation (J. E. Lewin, Trans.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511549373
• Gökduman, U. C., & Karadağ, A. B. (2021). Retraduction et paratexte: Les retraductions interlinguales des Misérables dans l’Empire ottoman et leurs retraductions intralinguales dans la Turquie moderne. Moderna Språk, 115(4), 50–70. https://doi.org/10.58221/mosp.v115i4.6754
• Güldiken, S. (1936, 3 July). Manzum bir tercüme. Sanat: Kitap, Resim, Tiyatro, Musiki. Açık Söz Gazetesi, p. 4.
• Gürses, S., & Şahin, M. (2023). The shifting value of retranslations and the devaluing effect of plagiarism: The complex history of Dostoevsky (re) translations in Turkish. https://doi.org/10.17462/para.2023.01.03
• Heijns, A. (2023). The role of the retranslator: a case study of partial retranslations of the Mencius in Dutch. Perspectives, 1–11. https://doi.org/10.1080/0907676X.2023.2294128
• Heilbron, J., & Sapiro, G. (2007). Outline for a sociology of translation. Current Issues and Future Prospects. Benjamins Translation Library, 74, 93.
• Kanıdinç, B. (2020). Ön sözleri tanıklığında bir çevirmenin serüveni: Çeviri tarihimizde Nurettin Sevin. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (28), 74-97. https://doi.org/10.37599/ceviri.674149
• Kansu Yetkiner, N., Duman, D., & Avşaroğlu, M. (2018). Çevirmen neredesin? Çocuk edebiyatı yanmetinlerinde çevirmenin kılıcı rolü ve görünürlüğüne artsüremli bir yaklaşım: 1929- 2013. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 24, 17-34.
• Karagöz Hacivat. (2018, December 25). Karagöz kursu ve Tunus’a giden Karagöz ekibi [Karagöz training and team to Tunisia]. https://www.karagoz.net/karagoz-kursu-ve-tunusa-giden-karagoz- ekibi.htm
• Koskinen, K. (2019). Revising and retranslation. In K. Washbourne & B. Van Wyke (Eds.), The Routledge handbook of literary translation (pp. 315-324). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315517131
• Paker, S. (2002). Translation as terceme and nazire: Culture-bound concepts and their implications for a conceptual framework for research on Ottoman translation history. In T. Hermans (Ed.), Crosscultural transgressions: Research models in translation studies II (pp. 120–143). St. Jerome Publishing.
• Paloposki, O., & Koskinen, K. (2010). Reprocessing texts. The fine line between retranslating and revising. Across languages and cultures, 11(1), 29-49. https://doi.org/10.1556/Acr.11.2010.1.2
• Peeters, K., & Van Poucke, P. (2023). Retranslation, thirty-odd years after Berman. Parallèles, 35(1), 3-27. https://doi.org/10.17462/para.2023.01.01
• Pym, A. (2014). Method in translation history (2nd edition). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315760049
• Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2013). Re-translations of Shakespeare’s drama: A case study on the re-translations of A Midsummer Night’s Dream. In D. Bozer (Ed.), Shakespeare 450 (pp. 95–107).
• Shakespeare, W. (1600/2016). A midsummer night's dream (Eds. B. A. Mowat & P. Werstine). Folger Shakespeare Library.
• Shakespeare, W. (1936). Yaz ortasında bir gecelik bir rüya. (N. Sevin, Trans.). Hilmi Kitabevi.
• Shakespeare, W. (1944). Bir yaz dönümü gecesi rüyası. (N. Sevin, Trans.). Maarif Matbaası.
• Shakespeare, W. (1958). Julius Caesar (N. Sevin, Trans.). Maarif Matbaası
• Shakespeare, W. (1962). Bir yaz dönümü gecesi rüyası. (N. Sevin, Trans.). Milli Eğitim Basımevi.
• Susam-Sarajeva, Ş. (2006). Theories on the move. Translation’s role in the travels of literary theories. Rodopi.
• Tahir Gürçağlar, Ş. (2008). The politics and poetics of translation in Turkey, 1923-1960. Rodopi.
• Vanderschelden, I. (2000). Why retranslate the French classics? The impact of retranslation on quality. In M. Salama-Carr (Ed.), On translating French literature and film II (pp. 1-18). Rodopi.
• Wolf, M. (2010). Sociology of translation. In Y. Gambier & L. Van Dorslaer (Eds.), Handbook of Translation Studies 1 (pp. 337-343). John Benjamins.